Engelli Çalışanlarda İşe Uygunluk ve Uyarlama

Engelli çalışan iş güvenliği işten başlar

Bir yerleştirme kararında en sık yapılan hata, sağlık raporundaki engel oranına bakıp “bu kişi neyi yapamaz?” sorusuyla başlamaktır. Engelli çalışan iş güvenliği açısından doğru soru başkadır: Bu iş gerçekte hangi fiziksel, duyusal ve bilişsel gereklilikleri içeriyor ve çalışan bunların hangilerini doğrudan, hangilerini küçük bir uyarlamayla karşılayabiliyor?

Tek kolunu kullanamayan bir çalışan, iki elle kumanda gerektiren bir preste çalışamaz. Ama aynı kişi, koruyucusu sabit ve tek elle kumanda edilen bir montaj istasyonunda diğer çalışanlarla aynı güvenlik düzeyinde çalışabilir. Değerlendirme bu yüzden kişiye özgü, işe özgü ve yazılı olmalıdır. Aynı engel oranı iki farklı kişide tamamen farklı yetenekler anlamına gelebilir.

Mevzuat çerçevesi: engelli istihdamı ve İSG

Engelli istihdamı İSG açısından dört metinde karşınıza çıkar:

Dayanak	Hüküm	İşveren için anlamı
6331 sayılı Kanun md. 4/1-ç	Görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğu göz önüne alınır	Yerleştirme kararı yazılı bir uygunluk değerlendirmesine dayanır
6331 md. 10/1-ç	Risk değerlendirmesinde genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumu dikkate alınır	Engelli çalışanın işi için ayrı değerlendirme satırı açılır
5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun md. 3 ve 14	Engellilerin çalıştığı işyerlerinde makul düzenleme zorunludur; sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dahil istihdamın hiçbir aşamasında engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamaz	Uyarlama bir lütuf değil, yükümlülüktür
4857 sayılı İş Kanunu md. 30	50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde yüzde üç engelli işçi, meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılır	Kontenjan, uygun iş tasarımıyla birlikte planlanır

5378 sayılı Kanun makul düzenlemeyi, engellilerin hak ve özgürlüklerden diğer bireylerle eşit şekilde yararlanması için belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirler olarak tanımlar. Uygulamada “makul uyumlaştırma” diye de anılan bu kavram, İSG’deki uyarlamaların hukuki zeminidir.

Hekimin rolü de açıktır. İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md. 9, malul ve engellileri özel politika gerektiren gruplar arasında sayar. Hekimden bu grupları yakın takip etmesini, risk değerlendirmesinde özel olarak dikkate almasını ve uygun işe yerleştirilmeleri için gerekli muayeneleri yaparak rapor düzenlemesini ister.

Engelli çalışan işe uygunluk değerlendirmesi: 5 adım

İşe uygunluk raporu hekimin muayenesiyle sonuçlanır, ama iyi bir rapor muayene odasında değil sahada başlar. Değerlendirmeyi şu sırayla yürütmenizi öneririz:

İş analizi. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi işin gerçek gerekliliklerini yazar: kaldırılan yük ve sıklığı, ayakta ya da oturarak geçen süre, kullanılan el ve parmak hareketleri, makinelerin görsel ve sesli uyarıları, okuma ihtiyacı, vardiya düzeni, çalışma noktasına giden yol.
Yetenek profili. Hekim muayene, mevcut sağlık raporları ve gerekirse uzman hekim görüşüyle kişinin neyi yapabildiğini çıkarır. Çalışanın kendi deneyimi de bu profilin parçasıdır; çoğu zaman en pratik uyarlama fikri çalışandan gelir.
Karşılaştırma. İş gereklilikleri ile yetenek profili satır satır eşleştirilir. Her uyumsuzluk için üç seçenek tartılır: işin yapılış şeklini değiştirmek, ekipmanı uyarlamak veya görevin o parçasını başka bir çalışana devretmek.
Risk değerlendirmesine işleme. Uyarlamadan sonra kalan riskler, çalışanın işi için ayrı bir satır olarak risk değerlendirmesine yazılır. Örneğin işitme engelli bir çalışanın forkliftlerin geçtiği bir koridoru kullanması, korna yerine ışıklı uyarı ve ayrılmış yaya yolu gerektirebilir.
Rapor ve izleme. Hekim, işe giriş muayenesini yönetmeliğin EK-2 formuna uygun olarak düzenler; gerekiyorsa uygunluğu yazılı koşullara bağlar. Çalışanın durumu, işin içeriği veya ekipman değiştiğinde değerlendirme yenilenir.

İşe giriş raporunun kimden alınacağını işe giriş sağlık raporu yazımızda ayrıntılı anlattık.

İş istasyonu uyarlamaları: örnek tablo

Uyarlamaların çoğu büyük yatırım gerektirmez; asıl zorluk ihtiyacı doğru tanımlamaktır. Aşağıdaki tablo üretim ve ofis ortamlarında sık karşılaşılan örnekleri gösterir. Her satırın uygulanabilirliği iş analizine göre değişir.

Durum	İş istasyonunda	Çevrede ve organizasyonda
Tekerlekli sandalye kullanımı	Yüksekliği ayarlanabilir tezgâh, diz boşluğu, uzanma mesafesinde malzeme	Eşiksiz geçiş, dönüş alanı, uygun tuvalet ve rampa
Üst ekstremitede kısıtlılık	Tek elle kullanılabilen kumanda, yay dengeleyici, parça tutucu aparat	El aletinin ağırlığı ve titreşimi yeniden değerlendirilir
İşitme engeli	Işıklı makine durum göstergesi, görsel alarm, yazılı ve resimli talimat	Forklift ve vinç alanlarında görsel uyarı, yaya yolu ayrımı
Görme kısıtlılığı	Kontrastlı işaretleme, büyütülmüş ekran, dokunsal işaret	Sabit malzeme yerleşimi, engelsiz koridor, yeterli aydınlatma
Öğrenme güçlüğü	Adım adım resimli talimat, sabit iş sırası	Destek veren bir ekip arkadaşı, değişikliklerin önceden anlatılması
Kronik hastalığa bağlı kısıtlılık	Hekimin belirlediği koşullara uygun görev dağılımı	Yalnız çalışma, yüksekte çalışma ve gece vardiyası kararları hekimle verilir

Ofiste çalışan bir engelli çalışan için ofis ergonomisi ve ekranlı araçlarla çalışma rehberlerimizdeki ayar ilkeleri temel alınır; uyarlama bunların üzerine kurulur.

Erişilebilir işyeri: bina ve eklentilerde neler kontrol edilir?

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1 md. 61, engelli çalışanların bulunduğu işyerlerinde gerekli düzenlemelerin TS 9111 ve TS 12460 standartları göz önünde bulundurularak, özellikle bu çalışanların doğrudan çalıştığı yerlerde yapılmasını ister. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 de aynı yaklaşımı şantiyeler için tekrarlar ve düzenlemenin çalışma yerleri ile kapı, geçiş yeri, merdiven, duş, lavabo ve tuvaletlerde yapılacağını sayar.

Bir erişilebilir işyeri için saha turunda şu soruları sorun:

Girişten çalışma noktasına, tuvalete, yemekhaneye ve toplanma alanına kadar kesintisiz bir yol var mı?
Kapılar ağır mı, eşik var mı, kapı kolu tek elle kullanılabiliyor mu?
Rampa ve merdivenlerde tutamak, kaymaz yüzey ve kontrastlı basamak kenarı var mı?
Alarm hem sesli hem görsel mi; tuvalet gibi kişinin yalnız kaldığı yerlerde de fark ediliyor mu?
Yönlendirme levhaları ve sağlık ve güvenlik işaretleri okunabilir yükseklikte ve kontrastta mı?
Uyarlanan geçiş, palet ve malzeme yığınlarıyla kapanıyor mu? Erişilebilirlik bir kez kurulur ama düzen her gün korunur.

Acil durum planına etkisi

Engelli bir çalışanın işe başlaması acil durum planını doğrudan etkiler. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 10/4, işyerinde yaşlı, engelli veya gebe çalışan ya da kreşte çocuk varsa tahliye sırasında bunlara refakat edilmesi için tedbir alınmasını ister. Planı güncellerken en az şu dört noktayı ele alın:

Uyarı: Çalışan alarmı fark edebilecek mi? İşitme engelli bir çalışan için görsel alarm veya titreşimli bir uyarı yöntemi planlanır.
Refakat: Tahliyede kimin yardım edeceği isimle belirlenir; bu kişinin izinli ya da vardiya dışında olduğu durum için yedek tanımlanır.
Güzergâh: Çalışanın kullanacağı kaçış yolu ve toplanma alanına erişimi yerinde kontrol edilir; katta kalma ihtimali varsa güvenli bekleme noktası ve itfaiyeye bilgi verme yöntemi plana yazılır.
Tatbikat: Bir sonraki tatbikatta uyarlama gerçekten denenir; refakatçinin çalışana ne kadar sürede ulaştığı tatbikat formuna not edilir.

Kişiye özel tahliye planlarını ayrıca ele alacağız; genel çerçeve için acil durum planı rehberimize ve acil durum planı hizmetimize bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

İşe uygunluk kararını yalnız engel oranına göre vermek, iş analizini atlamak
Uyarlamayı yapıp risk değerlendirmesine ve acil durum planına işlememek
Tanıyı ve tıbbi ayrıntıyı amire veya ekibe aktarmak
Görsel alarmı ofise kurup üretim alanını ve tuvaletleri unutmak
Yerleştirmeden sonra izlememek; iş veya ekipman değiştiğinde değerlendirmeyi yenilememek

İşyeri hekimliği hizmetimizde hekim ve iş güvenliği uzmanı iş analizini birlikte yapar, uyarlamaları risk değerlendirmesine ve acil durum planına işler. Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde muayene ve yenileme tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracını da kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Engelli bir çalışan tehlikeli sınıftaki bir işte çalışabilir mi?

Engelli olmak, tek başına tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaki bir işte çalışmaya engel değildir. Karar, işin gereklilikleri ile kişinin yeteneklerinin karşılaştırıldığı işe uygunluk değerlendirmesiyle verilir. Bu işlerde işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz; raporu işyeri hekimi düzenler.

Makul düzenleme ne kadar kapsamlı olmalı?

5378 sayılı Kanun’daki tanım ölçüyü verir: gerekli ve uygun olan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen değişiklikler. Uygulamada çoğu uyarlama iş sırasının değiştirilmesi, tezgâh yüksekliğinin ayarlanması veya görsel uyarı eklenmesi gibi sınırlı müdahalelerdir.

Engelli çalışanın periyodik muayenesi daha sık mı yapılır?

Periyodik muayene sıklığı tehlike sınıfına göre belirlenir: az tehlikelide en geç 5, tehlikelide 3 yılda bir, çok tehlikelide her yıl. Yönetmelik en geç 6 aylık aralığı çocuk, genç ve gebe çalışanlar için öngörür; engelli çalışanlar için ayrı bir süre yoktur, ancak hekim gerekli görürse aralığı kısaltabilir.

Engelli bir çalışan için risk değerlendirmesi baştan mı yapılır?

Hayır. Çalışanın görev yaptığı işe ait satırlar ve acil durum planının ilgili bölümleri güncellenir. 6331 sayılı Kanun md. 10, özel politika gerektiren grupların durumunun risk değerlendirmesinde dikkate alınmasını açıkça ister.

Kontenjan kapsamında çalışan engelli kişiye hangi iş verilir?

4857 sayılı Kanun md. 30’a göre engelli işçiler meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılır. Aynı madde, işyerinin işçisiyken engelli hâle gelenlere öncelik tanınmasını ister; bu durumda işe dönüşte uyarlama değerlendirmesi özellikle önemlidir.