Hasta Kaldırma ve Transferinde Bel Sağlığı

Hasta kaldırma tekniği neden tek başına yetmez?

Hasta kaldırma tekniği denince çoğu zaman “dizleri bük, sırtı düz tut” kuralı akla gelir. Bu kural bir koliyi kaldırırken işe yarar; ama hasta bir koli değildir. Ağırlığı çoğu zaman bir kişinin güvenle kaldırabileceğinin çok üzerindedir, tutacak yeri yoktur, ağırlığı dengesiz dağılmıştır ve transfer sırasında beklenmedik biçimde hareket edebilir, gevşeyebilir ya da düşmeye başlayabilir. Yatak ve sedye arasındaki mesafe, serum hatları ve dar oda ise çalışanı eğilip dönerek çalışmaya zorlar. Hemşire bel ağrısı ve hasta bakım personelinin sırt sorunları bu koşulların doğal sonucudur.

Bu yüzden sağlık kuruluşlarında bel sağlığını korumanın temeli tekniğin yanında ekipman, ekip ve planlamadır. Hasta transferi ergonomi açısından ele alındığında soru “nasıl kaldırırız?” değil, “kaldırmadan nasıl taşırız?” olur. Mevzuat da aynı sırayı izler.

Hastanın hareket kapasitesine göre yöntem seçimi

Her transferden önce sorulacak ilk soru, hastanın ne kadarını kendisinin yapabileceğidir. Yöntem ve ekipman buna göre seçilir:

Hastanın durumu	Transfer türü	Yardımcı ekipman	Not
Bağımsız, dengesi iyi	Yataktan sandalyeye, ayakta	Gözetim; gerekirse yürüteç	Çalışan yalnızca yönlendirir ve yanında durur
Kısmen yük taşıyabilen	Oturur pozisyondan ayağa kalkma ve dönme	Transfer kemeri, ayağa kalkma yardımcısı veya ayakta kaldırma lifti	Hasta kollarını kullanabiliyorsa çalışana değil, tutunma yerine tutunur
Oturabilen ama ayakta duramayan	Yatak-sandalye, sandalye-tuvalet	Transfer tahtası veya ayakta kaldırma lifti	Yüzeyler aynı yükseklikte olmalı
Tamamen bağımlı	Yatak-sandalye, yerden kaldırma	Mobil veya tavan tipi hasta kaldırma lifti ve uygun askı	Elle kaldırma yapılmaz
Yatakta yatan	Yatakta yukarı çekme, yan çevirme	Kaydırma örtüsü	En az iki kişi; kaldırma değil kaydırma
Yatakta yatan	Yatak-sedye, sedye-görüntüleme masası	Kaydırma tahtası ve kaydırma örtüsü	Ekip ve tek lider; yüzeyler aynı hizada

Hastanın durumu gün içinde değişebilir. Sabah bağımsız olan bir hasta ameliyat dönüşü tamamen bağımlı olabilir; değerlendirme vardiya devrinde güncellenmelidir.

Yatak-sedye transferi adım adım

Yatak-sedye transferi, servislerde ve acil serviste en sık yapılan ağır transferlerden biridir. Kaydırma örtüsü ve kaydırma tahtasıyla yapılan güvenli bir transfer şu sırayı izler:

Planlayın. Hastanın durumu, hatları, drenleri ve kaç kişi gerektiği belirlenir. Ekipten biri lider seçilir; sayımı yalnızca o yapar.
Hastaya anlatın. Bilinci açık hasta, ne yapılacağını bildiğinde daha az direnç gösterir ve yardımcı olabilir.
Yüzeyleri hizalayın. Yatak ve sedye aynı yüksekliğe, çalışanların bel hizasına yakın bir seviyeye getirilir; iki yüzeyin tekerlekleri frenlenir.
Boşluğu kapatın. Kaydırma tahtası iki yüzey arasındaki boşluğun üzerine yerleştirilir.
Kaydırma örtüsünü yerleştirin. Hasta iki kişiyle yan çevrilerek örtü altına alınır.
Kaydırın, kaldırmayın. Liderin sayımıyla hasta tek hareketle, çekerek kaydırılır. Çalışanlar ayaklarını açık tutar, kollarını gövdeye yakın kullanır ve gövdeyi döndürmek yerine ağırlığını öndeki ayaktan arkadaki ayağa aktarır.
Ekipmanı çıkarın. Kaydırma örtüsü ve tahta hastanın altından çıkarılır; kaydırma örtüsü uzun süre hastanın altında bırakılmaz.

Bu transfer bir kişinin tek başına yapabileceği bir iş değildir. Gece vardiyasında personel azaldığında transferin nasıl yapılacağı önceden planlanmalı, gerekirse başka servisten destek istenmelidir.

Ekip çalışması: tek lider, tek sayım

Birden fazla kişiyle yapılan transferlerde yaralanmaların önemli bir kısmı, ekibin aynı anda hareket etmemesinden kaynaklanır. Biri erken çeker, diğeri geç kalır ve bütün yük bir anda tek kişinin beline biner. Bunu önlemek için birkaç basit kural yeterlidir:

Tek lider: Transferi hastanın başında duran ve hastayı en iyi gören kişi yönetir. Diğerleri yalnızca onun komutuyla hareket eder.
Önceden konuşulmuş komut: “Üç deyince” mi, “üçte” mi? Komutun kelimesi ve hareketin hangi anda başlayacağı transferden önce söylenir.
Benzer boy, doğru konum: Mümkünse boyları yakın çalışanlar karşılıklı durur; en güçlü kişi hastanın en ağır bölümü olan gövde hizasına geçer.
Hatları sahiplenmek: Serum, sonda ve dren hatlarını transfer sırasında kimin tutacağı bellidir; hattı kurtarmak için ani uzanma yapılmaz.
Durdurma hakkı: Ekipten herhangi biri bir sorun görürse “dur” der ve transfer durur.

Bu kurallar acil servis ve yoğun bakım gibi hızlı çalışılan birimlerde vardiya başında kısaca hatırlatılırsa alışkanlığa dönüşür.

Kaydırma örtüsü ve yatakta pozisyonlama

Yatakta yukarı çekme, en sık yapılan ama en çok hafife alınan iştir. Hastayı koltuk altlarından tutarak yukarı sürüklemek hem çalışanın beli ve omuzları hem de hastanın omuz eklemi ve cildi için zararlıdır; bu yöntem kullanılmamalıdır.

Doğru yöntem kaydırma örtüsüdür. İki katlı, sürtünmesi düşük bu örtü hastanın altına yerleştirildiğinde, iki çalışan hastayı neredeyse hiç kaldırmadan yatağın başına doğru kaydırabilir. Pozisyonlamada şu kurallar da bel yükünü azaltır:

Yatak yüksekliği her işlemden önce çalışanın boyuna göre ayarlanır.
Yatak başı mümkünse düz konuma getirilir; hasta yokuş yukarı kaydırılmaz.
Hastanın dizleri bükülerek ayaklarıyla itmesi istenir; yapabildiği kadarını kendisi yapar.
Çalışan yatağın yanında, hastaya yakın durur; uzanarak çekmez.

Hasta kaldırma lifti: seçim, askı ve kullanım

Tamamen bağımlı hastalarda elle kaldırma yerine hasta kaldırma lifti kullanılır. Mobil lift esnek ama yer ister; tavan tipi lift dar odalarda ve yoğun bakımda daha kolay kullanılır. Seçimde odanın genişliği, banyo ve tuvalet erişimi ve hastaların ağırlık aralığı belirleyicidir.

Liftin güvenliği büyük ölçüde askıya bağlıdır. Askı, hastanın boyutuna ve yapılacak işe (oturma, banyo, yerden kaldırma) uygun seçilir; dikişleri, kayışları ve etiketi kontrol edilir; etiketteki taşıma kapasitesi aşılmaz. Yıpranmış askı kullanılmaz.

İş Ekipmanları Yönetmeliği, iş ekipmanlarının bakımının imalatçının belirlediği şekilde yapılmasını ve her kullanımdan önce kontrol edilmesini ister. Lift için kısa bir kullanım öncesi kontrol şunları içerir: batarya şarjı, acil indirme düzeneğinin çalışması, tekerlek frenleri, askı bağlantı noktaları ve askının durumu. Sahada en sık görülen sorun ise liftin hiç kullanılmamasıdır: şarjı bitmiş, depoda kilitli ya da servisin öbür ucunda duran bir lift yerine personel elle kaldırmayı seçer. Lift, ihtiyaç olan yerde ve kullanıma hazır durmalıdır.

Hasta kaldırma risk değerlendirmesi

Sağlık kuruluşunda hasta kaldırma, risk değerlendirmesinde tek bir satır olarak geçilmemelidir. Değerlendirme birim bazında yapılır ve Elle Taşıma Yönetmeliği Ek-1’deki dört başlık sahaya şöyle uyarlanır:

Yükün özellikleri: Birimdeki hastaların bağımlılık düzeyi ve ağırlık aralığı, ani hareket riski, hatlar ve cihazlar.
Fiziksel güç gereksinimi: Günde kaç transfer yapıldığı, transferlerin kaçının eğilme ve dönme gerektirdiği.
Çalışma ortamı: Oda ve banyo genişliği, yatağın yüksekliğinin ayarlanabilmesi, zemin, lift için dönüş alanı.
İşin gerekleri: Acil transferler, gece vardiyasındaki personel sayısı, ekipmana erişim süresi.

Yoğun bakım, ortopedi, nöroloji, acil servis ve görüntüleme birimleri, bağımlı hasta ve masa transferi sayısı nedeniyle çoğu zaman öncelikli ele alınır. Değerlendirmenin sonucu somut olmalıdır: hangi birimde kaç lift, kaç kaydırma örtüsü ve tahta gerektiği, hangi transferlerin en az kaç kişiyle yapılacağı. Gebe çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ayrıca değerlendirilir; ayrıntılar için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakın. Genel kaldırma kuralları için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımız da yararlı olur.

Eğitim ve sağlık gözetimi

Eğitim, ekipmanın varlığı kadar önemlidir. Kaydırma örtüsünü ve lifti hiç kullanmamış bir çalışan, acele bir anda yine elle kaldırmaya döner. Bu yüzden eğitim sınıfta değil, servis ortamında, gerçek ekipmanla ve çalışanların birbirini hasta yerine koyarak denediği uygulamalarla yapılmalıdır. Yeni başlayan hemşire ve hasta bakım personeline işe başlama eğitiminde, birimin ekipmanı gösterilerek verilmesi en etkili yoldur.

İşyeri hekimi, bel ve boyun şikâyetlerini sağlık gözetiminde izler; işe giriş, iş değişikliği ve uzun süreli bir rahatsızlıktan sonra işe dönüşte çalışanın işe uygunluğunu değerlendirir. Şikâyetin bir transfer sırasında başladığı durumlar kayda geçmeli ve olayın nedeni incelenmelidir. Ramak kala sayılacak olaylar için de aynı yaklaşım geçerlidir; bkz. ramak kala bildirim sistemi.

SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki sağlık kuruluşlarına risk değerlendirmesi ve işyeri hekimliği hizmeti verir. Sektöre özgü diğer riskler için sağlık kuruluşları sayfamıza, kesici alet yaralanmaları için kesici delici alet yaralanması yazımıza bakabilirsiniz. Asgari yükümlülüklerinizi İSG yükümlülük hesaplayıcı ile görebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Bir hasta kaç kiloya kadar elle kaldırılabilir?

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği bir kilogram sınırı koymaz. Riski hastanın ağırlığı kadar bağımlılık düzeyi, duruş, ortam ve işin gerekleri belirler. Hastanın tamamen kaldırılması gerekiyorsa lift kullanılmalıdır.

Kaydırma örtüsü hastanın altında bırakılabilir mi?

Kaydırma örtüsü transfer içindir. İşlem bittikten sonra çıkarılmalıdır; sürtünmesi düşük olduğu için altında bırakılırsa hasta yatakta istemeden kayabilir.

Lift kullanmak çok zaman alıyor; elle kaldırmak daha pratik değil mi?

Kısa vadede öyle görünebilir, ama bel yaralanmaları uzun iş göremezlik ve personel kaybı demektir. Lift ihtiyaç duyulan yerde, şarjlı ve askısı hazır tutulursa kullanım süresi belirgin şekilde kısalır.

Hasta düşmeye başlarsa çalışan ne yapmalı?

Düşen hastayı havada tutmaya çalışmak çalışanı ciddi bel yaralanmasına açık bırakır. Çalışan hastayı gövdesine yakın tutarak yere kontrollü biçimde indirmeye yönelir, ardından hasta değerlendirilir ve yerden lift ile kaldırılır.