İş Güvenliği Talimatı Nasıl Yazılır?

İş güvenliği talimatı neden makine başına yazılır?

Birçok işyerinde iş güvenliği talimatı, internetten indirilmiş ve “makineyi çalıştırmadan önce gerekli kontrolleri yapınız” gibi cümlelerle dolu genel bir metindir. Bu metin denetimde bir dosyayı doldurur, ama makinenin başındaki operatöre hiçbir şey söylemez. Hangi kontroller? Hangi koruyucu? Kalıp değişiminde enerji nereden kesilir?

İşe yarayan talimat, belirli bir makine ve belirli bir iş için yazılır; o makinedeki tehlikeleri, o makinedeki koruyucuları ve o makinedeki acil durdurmanın yerini anlatır. Bu yazı, özellikle Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine atölyelerinde sık kullanılan tezgâhlar için makine kullanma talimatının nasıl kurgulanacağını, nasıl yazılacağını ve çalışana nasıl tebliğ edileceğini örnekle gösterir.

Mevzuat ne istiyor?

Talimatın dayanağı tek bir maddeye sıkışmaz, ama en açık hüküm İş Ekipmanları Yönetmeliği’ndedir.

Diğer dayanaklar:

• 6331 sayılı Kanun md. 4/1-d: Yeterli bilgi ve talimat verilmeyen çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için önlem alınır.
• 6331 md. 19: Çalışanlar, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda çalışmakla, makinelerin güvenlik donanımlarını keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemekle yükümlüdür. Yazılı bir talimat yoksa bu yükümlülüğün içi boş kalır.
• İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik md. 9/1-ç-4: İSG talimatlarını ve çalışma izin prosedürlerini hazırlayıp işverenin onayına sunmak ve uygulamasını kontrol etmek uzmanın görevidir.

Kısacası talimatı uzman hazırlar, işveren onaylar, bölüm amiri uygulatır ve uzman uygulamayı kontrol eder.

Makine kullanma talimatının bölümleri

Bir makine kullanma talimatı, operatörün iş akışını izleyen bölümlerden oluşur. Aşağıdaki iskelet her tezgâha uyarlanabilir:

Tehlikeler bölümünü risk değerlendirmesinden alın; iki belge birbirini tutmalıdır. Bakım ve temizlikte enerji kesme adımlarını talimatın içine yazmak yerine LOTO prosedürü belgesine atıf yapın; ama operatörün ne zaman LOTO uygulayacağını talimatta açıkça söyleyin.

Güvenli çalışma talimatı örneği: hidrolik abkant pres

Aşağıdaki örnek, ışık perdeli bir hidrolik abkant pres için yazılmış bir talimatın çalışma bölümlerini gösterir. Kendi makinenizin kılavuzuna göre uyarlayın.

Başlamadan önce

1. Işık perdesini kontrol edin: Bıçak inerken elinizi perdeye sokun; makine durmalıdır. Durmuyorsa makineyi kullanmayın, amirinize haber verin.
2. Acil durdurma butonlarına basın ve makinenin durduğunu görün.
3. Ayak pedalının koruma kapağı yerinde olmalıdır.
4. Kalıp bağlantı cıvatalarının sıkılı olduğunu kontrol edin.

Çalışırken

1. Sacı iki elinizle tutun, parmaklarınızı kalıp hattının dışında tutun.
2. 2 metreden uzun sacları iki kişiyle bükün. Pedala yalnızca bir kişi basar ve bu kişi diğerini görür.
3. Bükülen sacın yukarı kalkacağı alanda durmayın; yüzünüzü sacın üstüne eğmeyin.
4. Pedala basmadığınız zaman ayağınızı pedaldan çekin.

Asla yapmayın

1. Işık perdesini köprülemeyin, devre dışı bırakmayın.
2. Kalıp altına elinizle parça yerleştirip düzeltmeyin; düzeltme aparatı kullanın.

Arızada ve kalıp değişiminde

1. Makineyi durdurun, ana şalteri kapatıp kilitleyin, kalıbı alt konuma indirin.
2. Kalıbı yalnızca görevlendirilmiş kalıpçı değiştirir.

Acil durumda

1. En yakın acil durdurma butonuna basın, ustabaşına haber verin, ilkyardımcıyı çağırın.

Abkant presler İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; talimat, ışık perdesinin her vardiya başında operatör tarafından denenmesiyle bu kontrolü tamamlar. Pres güvenliğinin ayrıntıları için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışanın anlayacağı dilde yazma kuralları

Talimatın amacı okunmak değil, uygulanmaktır. Şu kurallar işe yarar:

1. Emir kipi kullanın. “Kontrol edilmelidir” değil, “kontrol edin”.
2. Bir cümlede bir eylem yazın. Uzun, virgüllü cümleler atlanır.
3. Sayı verin. “Uzun saclar” değil, “2 metreden uzun saclar”.
4. Makinedeki adlarla yazın. Butonun üzerinde “ACİL STOP” yazıyorsa talimatta da öyle yazın.
5. Gerekçeyi kısaca ekleyin. “Bıçak inerken elinizi perdeye sokun; makine durmalıdır” cümlesi, testin neden yapıldığını da söyler.
6. Bir sayfayı geçmeyin. Makine başına asılan talimat bir bakışta okunmalıdır; ayrıntı kılavuzda kalır.
7. Fotoğraf veya çizim ekleyin. Acil durdurmanın yeri ve el konumu için bir fotoğraf, bir paragraftan iyidir.
8. Türkçe bilmeyen çalışan için çeviri yapın. Tebliğde çalışanın anladığı dili kullanın.

Yazdığınız talimatı bir operatöre okutun ve “Bu makinede ne yapmamalısın?” diye sorun. Cevap talimattaki yasaklarla örtüşmüyorsa metni yeniden yazın.

Talimat tebliğ tutanağı

Talimatı makinenin üzerine asmak bilgilendirmenin bir parçasıdır, ama tek başına tebliğ sayılmaz. Talimat, çalışana yüz yüze anlatılır, makine başında gösterilir ve imzalı bir tutanakla kayda geçer. Tebliğ tutanağında şunlar bulunmalıdır:

• Talimatın adı, numarası ve revizyon tarihi
• Tebliğ tarihi, yeri ve tebliğ eden kişi (uzman, ustabaşı veya bölüm amiri)
• Çalışanın adı, görevi ve imzası
• “Talimat bana okundu, makine başında uygulamalı olarak gösterildi, sorularım cevaplandı” beyanı
• Tebliğin yapıldığı dil

Talimat revize edildiğinde, makine değiştiğinde veya bir kaza ya da ramak kala olay talimatın eksik olduğunu gösterdiğinde tebliğ yenilenir. Yeni işe başlayan veya bölüm değiştiren çalışan, makinede çalışmaya başlamadan önce tebliğ alır.

Tutanakları her çalışanın eğitim kayıtlarıyla birlikte saklayın; talimatın güncel bir kopyası da İSG dosyasında durmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Tek talimatla bütün makineleri kapsamak. “Tezgâh talimatı” adıyla torna, freze ve taşlamaya aynı metni asmak.
• Kılavuzla çelişmek. İmalatçı ışık perdesinin her vardiya test edilmesini isterken talimatta bu adımın olmaması.
• Revizyon takibi yapmamak. Makineye yeni bir koruyucu eklenmiş, talimat hâlâ eski düzeni anlatıyor.
• Talimatı makinenin görülmeyen bir yerine asmak. Yağdan okunmaz hâle gelmiş, dolabın arkasında kalmış talimat.
• Tebliği toplu imza listesiyle yapmak. Yirmi kişinin bir listeye imza attığı, kimsenin makine başında bir şey görmediği tebliğ.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında talimatları makine başına, risk değerlendirmesi ve kullanım kılavuzuyla uyumlu hazırlıyor, tebliğlerini sahada yapıyoruz. Talimatların yıllık gözden geçirilme tarihlerini İSG takvimi aracımızla planlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İş güvenliği talimatını kim hazırlar?

İş güvenliği uzmanı hazırlar ve işverenin onayına sunar; uygulamasını da kontrol eder. Talimatın içeriği için makinenin operatörü, bakım sorumlusu ve bölüm amiriyle birlikte çalışmak, metnin sahaya uymasını sağlar.

Talimat makinenin üzerinde mi durmalı?

Evet. İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 10’a göre talimatlar iş ekipmanıyla birlikte bulundurulur. Makine başına asılan kısa metin, dosyadaki ayrıntılı talimatın özeti olabilir.

Talimat tebliğ tutanağı zorunlu mu?

Mevzuat “tutanak” adında bir form tanımlamaz; ancak talimatın çalışana verildiğini kanıtlamanın en sağlam yolu, tarihli ve imzalı bir tebliğ kaydıdır. Kaza sonrası incelemede ilk istenen belgelerden biridir.

Talimat ne zaman güncellenir?

Makine, yöntem veya koruyucu değiştiğinde, kullanım kılavuzu güncellendiğinde ve bir kaza ya da ramak kala olay talimatta eksik olduğunu gösterdiğinde güncellenir. Değişiklik olmasa da yılda bir gözden geçirmek iyi bir uygulamadır.