Kısaca
Biyolojik Etkenler Yönetmeliği, maruz kaldığı etkene karşı bağışıklığı olmayan çalışana gerektiğinde uygun aşının yapılmasını ve aşı bedelinin çalışana yüklenmemesini ister. Hangi çalışana hangi aşının önerileceğini risk değerlendirmesi ve işyeri hekimi belirler; sağlık çalışanlarında hepatit B ve grip, yaralanma riski olan işlerde tetanoz öne çıkar. Her çalışan için aşılama belgesi düzenlenir; aşıyı kabul etmeyen çalışan yararlar ve sakıncalar konusunda bilgilendirilir ve bu süreç kayıt altına alınır.
İşyerinde aşılama hangi kurala dayanır?
İşyerinde aşılama, sağlık gözetiminin bir parçasıdır ve dayanağı Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik’tir (RG 15.06.2013, sayı 28678). Yönetmeliğin 16. maddesi üç temel kural koyar:
- Yapılan risk değerlendirmesi, özel koruma önlemleri alınması gereken çalışanları tanımlar (md. 16/2).
- Maruz kaldıkları veya kalmış olabilecekleri biyolojik etkene karşı henüz bağışıklığı olmayan çalışanlar için gerektiğinde, Sağlık Bakanlığının ildeki yetkili birimleriyle iş birliği içinde uygun aşılar yapılır (md. 16/3).
- İşverenler aşı bulundurduklarında Ek-VII’deki hususları dikkate alır.
Ek-VII “Koruyucu Aşı Uygulama Kılavuzu” ise beş kısa ilke içerir: Etkili aşısı olan biyolojik etkene maruz kalanlar aşılanır; aşılama ilgili mevzuat ve uygulamalara uygun yürütülür; çalışanlar aşılanmanın ve aşılanmamanın yarar ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir; aşılama bedeli çalışana yüklenmez; istendiğinde yetkililere gösterilmek üzere her çalışan için bir aşılama belgesi düzenlenir.
Bu ilke, 6331 sayılı Kanun md. 4/4’teki genel kuralla da uyumludur: İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Biyolojik risk gruplarının ve önlem düzeylerinin ayrıntısını biyolojik etkenler ve risk grupları yazımızda anlattık.
Mesleki aşılar: hangi çalışana hangi aşı?
Yönetmeliğin Ek-III’teki biyolojik etken listesi, etkili aşısı bulunan etkenleri “V” harfiyle işaretler. Örneğin hepatit B virüsü (Grup 3), tetanoz etkeni Clostridium tetani (Grup 2) ve influenza virüsleri (Grup 2) bu işareti taşır. Ancak listede yer almak tek başına herkese aşı yapılacağı anlamına gelmez; karar, çalışanın işi ve maruziyetine göre risk değerlendirmesinde verilir.
| Çalışan grubu | Maruziyet | Öne çıkan aşı | Not |
|---|---|---|---|
| Hekim, hemşire, laboratuvar, diş kliniği çalışanı | Kan ve vücut sıvıları, kesici-delici alet | Hepatit B | Aşı sonrası bağışıklık kontrolü hekimce planlanır |
| Hasta bakımı ve temizlik personeli, tıbbi atık toplayıcıları | Kan bulaşı olan atık, iğne batması | Hepatit B, tetanoz | Alt işveren çalışanları da kapsamda değerlendirilir |
| Hasta ve yaşlı bakımında çalışanlar | Solunum yolu enfeksiyonları | Grip (yıllık) | Çalışanı ve bakılan kişiyi korur |
| İnşaat, metal işleri, geri dönüşüm, tarım, bahçe bakımı | Toprak ve paslı metalle kirlenen yaralar | Tetanoz | Erişkinde rapel aralığını hekim belirler |
| Atık su, arıtma ve kanalizasyon işleri | Dışkı ve atık suyla bulaş | Hekimin risk değerlendirmesine göre | Aşı seçimi işin özelliğine göre yapılır |
Tablo örnektir. Hangi çalışana hangi aşının önerileceğine, çalışanın aşı geçmişi ve sağlık durumu da dikkate alınarak işyeri hekimi karar verir.
Hepatit B aşısı: sağlık kuruluşlarında en kritik aşı
Hepatit B, sağlık kuruluşlarında iğne batması ve kesici-delici alet yaralanmalarıyla bulaşabilen başlıca enfeksiyonlardan biridir. İşyeri hekiminin izlediği yol genellikle şöyledir:
- İşe girişte aşı ve bağışıklık durumunun sorgulanması: Çalışanın aşı kartı veya kayıtları istenir; gerekirse kan testiyle bağışıklık durumu değerlendirilir.
- Aşı takvimi: Bağışık olmayan çalışana aşı serisi başlatılır. Doz aralıklarını hekim belirler ve takip eder; yarım kalan seri en sık görülen eksiktir.
- Seri sonrası kontrol: Kan ve vücut sıvısıyla temas eden çalışanlarda aşı serisinden sonra koruyucu antikor düzeyinin oluşup oluşmadığı kontrol edilir.
- Yanıt vermeyen çalışan: Hekim ek doz veya yeniden seri planlayabilir; bu çalışanların maruziyet sonrası takibi ayrıca önemlidir.
Aşı, maruziyet sonrası protokolün yerini tutmaz. İğne batması yaşandığında yapılacakları kesici-delici alet yaralanması yazımızda adım adım anlattık.
Tetanoz aşısı işyerinde: yaralanma riski olan her iş
Tetanoz, toprak veya pas bulaşmış yaralar yoluyla bulaşabilen ve aşıyla önlenebilen bir hastalıktır. İnşaat, metal ve makine imalatı, hurda ve geri dönüşüm, tarım ve peyzaj işleri gibi kesik ve batma yaralanmalarının sık olduğu işlerde tetanoz aşısı durumu işe girişte sorgulanmalıdır. Erişkinlerde rapel dozlarının aralığını ve yaralanma sonrasında ek doz gerekip gerekmediğini hekim, yaranın türüne ve kişinin aşı geçmişine göre belirler. Pratik öneri: İlkyardım kaydına “tetanoz aşı durumu soruldu mu?” satırı ekleyin; böylece yaralanan çalışan sağlık kuruluşuna gittiğinde aşı geçmişi bilinir.
Grip aşısı kampanyası nasıl planlanır?
Grip aşısı her yıl yenilenir ve en çok sağlık kuruluşlarında, bakım evlerinde ve kalabalık çalışma ortamlarında gündeme gelir. Bir kampanya şu adımlarla planlanabilir:
- Kapsam: Risk değerlendirmesine göre öncelikli grupları belirleyin: hasta ile doğrudan temas eden çalışanlar, kronik hastalığı olan çalışanlar.
- Zamanlama: Grip mevsimi başlamadan, sonbaharda planlayın; aşının temin tarihini önceden netleştirin.
- Bilgilendirme: Aşının amacı, olası yan etkileri ve aşılanmamanın sonuçları hakkında yazılı bilgi verin.
- Uygulama: Aşıyı sağlık personeli uygular; uygulama yeri, soğuk zincir ve aşı sonrası gözlem planlanır.
- Kayıt: Her çalışan için uygulama tarihi ve aşı bilgisi kaydedilir.
Aşı kaydı nasıl tutulur?
Ek-VII her çalışan için bir aşılama belgesi düzenlenmesini ister. Kayıtta şu bilgiler bulunmalıdır:
| Alan | Örnek |
|---|---|
| Çalışan ve görev | Ad soyad, bölüm, maruziyet türü |
| Aşı ve doz | Aşının adı, kaçıncı doz olduğu |
| Uygulama | Tarih, uygulayan sağlık personeli, uygulama yeri |
| Ürün bilgisi | Aşının seri veya parti numarası |
| Sonraki adım | Bir sonraki doz veya kontrol tarihi |
| Bilgilendirme | Bilgilendirme yapıldığına dair çalışan imzası |
Bu kayıtlar sağlık verisidir ve gizli tutulur (6331 md. 15/5). Kişisel tıbbi kayıtlar, Biyolojik Etkenler Yönetmeliği md. 16/5’e göre maruziyetin sona ermesinden sonra en az 15 yıl, belirli özel durumlarda bilinen son maruziyetten itibaren 40 yıl saklanır. Sağlık bilgilerinin kimlerle paylaşılabileceğini çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımızda ele aldık. Amire, “aşı serisi tamamlanmadı” bilgisi yerine yalnız “bu çalışan şu işte şu koşulla çalışabilir” gibi işe yönelik öneri iletilir.
Aşıyı kabul etmeyen çalışanda yapılacaklar
Ek-VII, çalışanın aşılanmanın ve aşılanmamanın yarar ve sakıncaları konusunda bilgilendirilmesini ister; bu, kararın bilgilendirilmiş bir tercih olduğunu gösterir. Yönetmelikte aşıyı reddeden çalışana yönelik ayrı bir yaptırım düzenlenmemiştir. Bu durumda yapılacaklar:
- Bilgilendirme görüşmesi: İşyeri hekimi, çalışanın kaygısını dinler; aşının neden önerildiğini, maruziyetin nasıl gerçekleşebileceğini ve aşılanmamanın olası sonuçlarını anlatır.
- Yazılı kayıt: Bilgilendirme yapıldığı ve çalışanın aşıyı kabul etmediği, tarihli ve imzalı bir beyanla kaydedilir. Çalışan imzalamak istemezse bu durum hekim tarafından not edilir.
- Ek koruyucu önlemler: Kesici-delici alet güvenliği, uygun eldiven ve göz koruyucu, iş akışında maruziyeti azaltan düzenlemeler bu çalışan için özellikle gözden geçirilir.
- Maruziyet sonrası plan: Aşısız çalışanın yaralanma veya maruziyet hâlinde izleyeceği yol önceden belirlenir.
- İşe uygunluk: Hekim, işin maruziyet düzeyine göre çalışanın bu görevde hangi koşullarla çalışabileceğini değerlendirir.
- Tekrar teklif: Ret kararı kalıcı kabul edilmez; aşı, periyodik muayenelerde yeniden önerilir.
Biyolojik risk değerlendirmesine göre aşı planını, bağışıklık takibini ve aşı kayıtlarını işyeri hekimliği hizmetimiz kapsamında yürütürüz. Laboratuvar tetkikleri gerektiğinde bunları yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Sektöre özgü diğer riskler için sağlık kuruluşları sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İşyerinde aşı bedelini kim öder?
İşveren öder. Biyolojik Etkenler Yönetmeliği Ek-VII aşılama bedelinin çalışana yüklenmeyeceğini açıkça söyler; 6331 sayılı Kanun da İSG tedbirlerinin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını düzenler.
Hangi çalışanlara hepatit B aşısı önerilir?
Kan ve vücut sıvılarıyla temas eden, kesici-delici alet kullanan veya bunlarla kirlenmiş atıklarla çalışan kişilere: hekim, hemşire, laboratuvar ve diş kliniği çalışanları, temizlik ve tıbbi atık personeli gibi. Karar risk değerlendirmesine göre işyeri hekimi tarafından verilir.
Çalışan aşı olmak zorunda mı?
Yönetmelik, çalışanın aşılanmanın ve aşılanmamanın yarar ve sakıncaları hakkında bilgilendirilmesini ister ve aşıyı reddeden çalışana yönelik ayrı bir yaptırım düzenlemez. Ret kararı kayıt altına alınır, ek koruyucu önlemler uygulanır ve aşı daha sonra yeniden önerilir.
Aşı kaydı ne kadar süre saklanır?
Biyolojik etkenlere maruziyette kişisel tıbbi kayıtlar, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 15 yıl saklanır; yönetmelikte sayılan özel durumlarda bu süre bilinen son maruziyetten itibaren 40 yıldır.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.