Kısaca
Deprem, acil durum planında yangından farklı ele alınmalıdır; çünkü sarsıntı sırasında doğru davranış kaçmak değil, olduğu yerde korunmaktır. Plan; deprem öncesi sabitleme ve hazırlığı, sarsıntı anında üretim alanı, ofis ve depo için ayrı talimatları ve sarsıntı bittikten sonra tahliye kararını kimin, hangi ölçütle vereceğini içermelidir. Deprem senaryosu ayrıca yıllık tatbikat programına alınmalıdır.
İşyerinde deprem acil durum planı neden ayrı bir bölüm olmalı?
İşyerinde deprem acil durum planı, çoğu işletmede yangın planının bir paragrafı olarak kalır: “Deprem durumunda bina tahliye edilir.” Oysa depremin mantığı yangından farklıdır. Yangında amaç binayı en kısa sürede terk etmektir; depremde ise sarsıntı sürerken koşmak, merdivene yönelmek veya kapıya yığılmak yaralanmaların en önemli nedenlerindendir. Tahliye, sarsıntı bittikten sonra verilen bir karardır.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 8, işyerinde meydana gelebilecek acil durumların risk değerlendirmesi sonuçları ve doğal afetlerin meydana gelme ihtimali dikkate alınarak belirlenmesini ister. Bursa, Kocaeli, Sakarya ve Yalova gibi Marmara Bölgesi illerindeki işletmeler için deprem, planın ana senaryolarından biri olmalıdır. Planın genel yapısını acil durum planı rehberimizde anlattık; bu yazı yalnız deprem bölümünü ele alır.
Deprem öncesi: sabitleme önlemleri ve hazırlık
Deprem anında yaralanmaların önemli bir bölümü yapının çökmesinden değil, devrilen dolap, düşen raf yükü, kayan makine ve kırılan camdan kaynaklanır. Bu nedenle hazırlığın en etkili kısmı, sarsıntı başlamadan önce yapılan sabitleme önlemleridir.
| Alan | Sabitleme ve hazırlık önlemi |
|---|---|
| Ofis | Uzun dolap ve kitaplıklar duvara sabitlenir; ağır klasörler alt raflara alınır; masalar pencere ve cam bölmelerin hemen önüne konmaz |
| Üretim alanı | Tezgâh üstü ve duvar raflarındaki ağır parçalar alt seviyeye alınır; kalıp ve aparat rafları ankrajlanır; tavana asılı ekipmanın askıları kontrol edilir |
| Depo | Endüstriyel raflar zemine ankrajlanır, ağır yük alt gözlere yerleştirilir, palet çıkıntısı engellenir; raf hasarları düzenli kontrol edilir |
| Kimyasal alanı | Bidon ve tüpler devrilmeye karşı zincir veya kenarlıkla sabitlenir; birbiriyle tepkimeye girebilecek maddeler ayrı depolanır |
| Tesisat | Elektrik ve doğal gaz kesme noktaları işaretlenir ve plana yazılır; kesme işini kimin yapacağı belirlenir |
| Kaçış yolları | Kaçış yolu üzerinde devrilebilecek eşya bırakılmaz; acil aydınlatma çalışır durumda tutulur |
Endüstriyel raflar ve kapılar, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en fazla yılda bir periyodik kontrole tabidir; kontrol raporundaki hasarlı dikme ve kiriş tespitlerini deprem hazırlığının parçası olarak takip edin. Depo yerleşimi için forklift ve yaya trafik planı rehberimiz de yararlıdır.
Hazırlığın diğer yarısı organizasyondur:
- Toplanma alanını depreme göre seçin. Bina cephelerinden, elektrik hatlarından, yüksek duvarlardan ve devrilebilecek yapılardan uzak olmalıdır. Yangın için seçtiğiniz alan depreme uygun olmayabilir.
- İletişim zincirini kurun. Telefon hatları yoğunlaştığında kimin kime ulaşacağını, vardiya sorumlularının kimden talimat alacağını yazın.
- Acil durum malzemesini hazırlayın. El feneri, yedek pil, düdük, ilkyardım çantası, battaniye, su ve bir telsiz veya pilli radyo, toplanma alanında veya kolay ulaşılır bir noktada bulunsun.
- Bina bilgisini dosyalayın. Binanın yapım yılı, kullanım amacı değişiklikleri ve varsa yapı inceleme raporları, depremden sonra binaya dönüş kararında işinize yarar.
Deprem anında işyerinde ne yapılmalı?
Sarsıntı sırasında temel davranış, AFAD’ın da önerdiği çök, kapan, tutun hareketidir: yere çökün, sağlam bir masanın altına girerek veya kollarınızla başınızı ve ensenizi koruyarak kapanın, bulunduğunuz yere tutunun ve sarsıntı bitene kadar bekleyin. Ancak bu davranışın uygulanışı alana göre değişir; talimatı her bölüm için ayrı yazın.
| Alan | Sarsıntı sırasında | Yapılmaması gereken |
|---|---|---|
| Üretim alanı | Acil durdurma butonu bir adım mesafedeyse basın; değilse makineden, raflardan ve asılı yüklerden uzaklaşıp çök-kapan-tutun yapın | Makineyi durdurmak için koşmak, vinç yükünün altında kalmak |
| Ofis | Masa altına girin veya iç duvar dibinde başınızı koruyun; pencere ve cam bölmelerden uzak durun | Merdivene veya asansöre koşmak, balkona çıkmak |
| Depo | Raf koridorunun içinde koşmayın; düşebilecek yükten uzaklaşabileceğiniz en yakın açık noktada başınızı koruyun | Rafların arasında saklanmak, yükü tutmaya çalışmak |
| Forklift ve araç | Aracı durdurun, çatalı indirin, el frenini çekin; raf koridorundaysanız ilerlemeyin | Yüklü çatalla hareket etmeye devam etmek |
| Sıcak işlem ve kimyasal alanı | Mümkünse kaynak torcu veya brülörü kapatın, sıçrama ve dökülme olasılığı olan noktadan uzaklaşın | Açık kimyasal kabın yanında kalmak |
Kapı eşiklerinin güvenli olduğu inancı, eski yapı türleri için geçerli bir tavsiyeydi; bugünkü binalarda kapı kasası ek koruma sağlamaz ve açılıp kapanan kapı yaralanmaya yol açabilir. Sarsıntı sırasında asansör kullanılmaz; asansördeyseniz tüm katların düğmesine basıp ilk durduğu katta inin.
Sarsıntıdan sonra: tahliye kararı
Sarsıntı bittiğinde ilk iş yaralanmaları ve tehlikeli durumları kontrol etmektir. Tahliye kararının ölçütlerini önceden plana yazın; karar anında tartışılmamalıdır. Aşağıdaki durumlardan biri varsa bina hemen tahliye edilir:
- Kolon, kiriş veya taşıyıcı duvarda belirgin çatlak, eğilme veya ayrılma
- Tavan, asma tavan veya cephe elemanlarının düşmesi
- Gaz kokusu, yangın veya duman
- Kimyasal dökülme veya tüp hasarı
- Elektrik tesisatında kıvılcım, yanık kokusu veya hasar
Pek çok işletme, hasar görünmese bile sarsıntı hissedildiğinde varsayılan olarak tahliyeyi seçer. Bu yaklaşım, artçı sarsıntılar açısından da güvenlidir. Tahliyede şu sırayı izleyin:
- Koruma ekibi tahliye anonsunu yapar; çalışanlar merdivenleri kullanarak, sakin biçimde çıkar.
- Elektrik ve doğal gaz, plandaki kesme noktalarından görevli kişilerce kesilir.
- Toplanma alanında sayım yapılır. Yönetmelik tahliye sonrası sayım dahil gerekli kontrollerin yapılmasını ister (md. 10/2).
- Eksik kişi varsa bilgi kurtarma ekibine ve resmî ekiplere verilir. İşyeri kurtarma ekibi, hasarlı binaya girmeyi gerektiren arama yapmaz; bu iş eğitimli resmî ekiplerindir.
- İlkyardım ekibi yaralılara müdahale eder.
- Binaya geri dönüş kararı, yapının teknik olarak değerlendirilmesinden sonra işveren tarafından verilir; “sarsıntı geçti, işe dönelim” kararı verilmez.
Yaşlı, engelli ve gebe çalışanlar ile varsa kreşteki çocuklar için tahliyede refakat edecek kişiler önceden belirlenir (md. 10/4).
Ekiplerin deprem görevleri
| Ekip | Deprem sonrası görevi |
|---|---|
| Söndürme | Sarsıntı sonrası çıkan küçük yangınlara müdahale; tüp ve gaz hatlarının kontrolü |
| Kurtarma | Sayımda eksik çıkanların son görüldüğü yerin belirlenmesi, güvenli bölgelerde hafif arama, resmî ekiplere bilgi verilmesi |
| Koruma | Tahliye yönlendirmesi, sayım, toplanma alanında düzen, binaya girişin engellenmesi |
| İlkyardım | Yaralıların değerlendirilmesi ve ilk müdahale, ağır yaralıların önceliklendirilmesi |
Deprem senaryosunda ekiplerin her vardiyada tam olması özellikle önemlidir; gece vardiyasında ekip başı yoksa görevi kimin üstleneceğini yazın.
Deprem tatbikatı işyeri programına nasıl alınır?
Tatbikat, maden işyerleri dışında en geç yılda bir yapılır ve sonunda tatbikat formu doldurulur; formdaki tatbikat türlerinden biri doğal afettir. Deprem tatbikatını yangın tatbikatından ayıran nokta, iki aşamalı olmasıdır: önce alarmla birlikte herkes bulunduğu yerde çök-kapan-tutun yapar, ardından ayrı bir anonsla tahliye başlar. Gözlemciler iki şeyi ayrı ayrı ölçer: sarsıntı aşamasında koşan veya kapıya yönelen kişi oldu mu ve tahliye anonsundan sonra sayım ne kadar sürede tamamlandı?
Senaryoya gerçekçi ek olaylar ekleyin: kaçış merdiveninin birinin “hasarlı” ilan edilmesi, bir çalışanın “sıkışmış” olması, telefonların çalışmaması. Senaryo yazımı, gözlemci görevleri ve form için acil durum tatbikatı rehberimize bakın; tatbikat ve plan yenileme tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
Acil durum planı, işyerinde veya yakın çevresinde acil durumları etkileyebilecek bir değişiklik olduğunda ve tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir yenilenir. Bina değişikliği, yeni bir depo yerleşimi veya raf sisteminin büyütülmesi, deprem bölümünü de güncellemeyi gerektirir. Planın sahada, bölüm bölüm hazırlanması için acil durum planı hizmetimizi; depolar ve mağazalar için lojistik ve depo ile ofis ve perakende sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Deprem anında işyerinde ne yapılmalı?
Sarsıntı sürerken koşulmaz; çalışanlar bulundukları yerde çök, kapan, tutun hareketini yapar ve başlarını korur. Makine, raf ve camlardan uzaklaşmak ancak bir-iki adımla mümkünse yapılır. Tahliye, sarsıntı bittikten sonra verilen anonsla başlar.
Deprem sonrası binaya ne zaman dönülür?
Binaya dönüş kararı, yapının teknik olarak değerlendirilmesinden sonra işveren tarafından verilir. Taşıyıcı elemanlarda hasar, gaz kokusu veya tesisat hasarı varsa bina kullanılmaz; artçı sarsıntı riski de karar sırasında göz önünde tutulur.
Deprem için ayrı bir acil durum planı mı hazırlamalıyız?
Ayrı bir plan gerekmez; ancak mevcut acil durum planında deprem için ayrı bir bölüm olmalıdır. Bu bölüm sabitleme önlemlerini, alana özgü sarsıntı talimatlarını, tahliye ölçütlerini ve ekiplerin deprem görevlerini içermelidir.
Raf ve dolap sabitlemesi zorunlu mu?
Yönetmelik, acil durumların olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirlerin alınmasını ister. Devrilebilecek raf ve dolapların sabitlenmesi, deprem riski için alınabilecek en temel önleyici tedbirdir; endüstriyel rafların ayrıca yılda bir periyodik kontrolü yapılır.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.