Kısaca
Kaçış yolu kurallarının iki dayanağı vardır: binanın yangın güvenliğini düzenleyen Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ile işyeri bina yönetmeliğinin acil çıkış hükümleri. Kaçış yolu 80 cm’den dar olamaz, acil çıkış kapıları dışarı açılır, kilitli tutulmaz; döner ve raylı kapılar acil çıkış sayılmaz. Denetimde en sık eksik, sonradan depolamayla daralan veya kapanan kaçış yollarıdır.
Acil çıkış kapısı kuralları hangi mevzuatta?
Bir fabrikada kaçış yolunu iki farklı yönetmelik birlikte düzenler. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) genişlik, kaçış mesafesi, kapı ve işaretleme ölçülerini verir; bunlar çoğunlukla binanın projesinde ve yapı aşamasında belirlenir. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik ise işverene bu yolları işletme süresince açık ve kullanılabilir tutma görevi verir.
Bu ayrım denetimde önemlidir. Proje uygun çizilmiş olabilir; ama iki yıl sonra koridora raf konmuş, acil çıkış kapısına zincir takılmışsa sorumluluk işverendedir. Aşağıda acil çıkış kapısı kuralları ve kaçış yollarına ait ölçüler, bir denetçinin sahada bakacağı sırayla ele alınıyor.
Kaçış yolu genişliği nasıl belirlenir?
Kaçış yolu genişliği, o katta bulunabilecek en fazla kişi sayısına, yani kullanıcı yüküne göre hesaplanır. BYKHY Ek-5/A’ya göre kullanıcı yükü katsayısı fabrika üretim alanları ve paketleme yerlerinde 10 m²/kişi, depolarda 30 m²/kişi, ofislerde 10 m²/kişidir. Çıkış kapasitesi 50 cm’lik birim genişlik esas alınarak hesaplanır (md. 32).
Md. 33/1 ise en küçük ölçüleri verir:
| Kattaki toplam kullanıcı | Bir kaçış yolunun en az genişliği |
|---|---|
| 50–500 kişi | 100 cm |
| 501–2000 kişi | 150 cm |
| 2001 ve üzeri | 200 cm |
| Mekânlara hizmet veren koridor ve hol olarak da kullanılan kaçış yolu | 110 cm |
| Her durumda | Hiçbir çıkış veya kaçış yolu 80 cm’den dar olamaz |
Örnek: 2.400 m²’lik bir üretim holünün kullanıcı yükü 2.400 / 10 = 240 kişidir. Bu holden çıkan her kaçış yolu en az 100 cm genişlikte olmalıdır; toplam çıkış genişliği ayrıca birim genişlik kapasitesine göre hesaplanır. Bu hesap binanın projesinde yer alır; yeni bir hat, ara kat veya bölme eklediğinizde proje müellifinden güncel hesabı isteyin.
Kaçış mesafesi: en uzak noktadan çıkışa
Kaçış mesafesi, kattaki herhangi bir noktadan en yakın çıkışa kadar yürünen yoldur ve kullanım sınıfına göre sınırlandırılır (md. 32/3, Ek-5/B). Tek yönlü kaçış, yalnız bir yöne gidilebilen; iki yönlü kaçış, iki farklı çıkışa ulaşılabilen durumu anlatır.
| Kullanım | Tek yön, yağmurlamasız | Tek yön, yağmurlamalı | İki yön, yağmurlamasız | İki yön, yağmurlamalı |
|---|---|---|---|---|
| Endüstri amaçlı yapılar | 15 m | 25 m | 30 m | 60 m |
| Yüksek tehlikeli yerler | 10 m | 20 m | 20 m | 35 m |
| Otoparklar ve depolar | 15 m | 25 m | 45 m | 60 m |
| Büro binaları | 15 m | 30 m | 45 m | 75 m |
Ek-5/B’nin dipnotuna göre kolay alevlenici malzeme üretimi yapmayan endüstriyel yapılarda tek ve iki yönlü uzaklık ½ oranında artırılabilir.
Denetim gözüyle bakıldığında asıl sorun, mesafenin projede uygun olup sahada uzamasıdır. Rafların ve makinelerin arasından geçen gerçek yürüme yolu, kuş uçuşu mesafeden uzundur; yeni bir raf sırası, bir çıkışı “iki yönlü” olmaktan çıkarabilir. Yerleşimi değiştirdiğinizde mesafeyi gerçek yürüme yolu üzerinden yeniden ölçün.
Acil çıkış kapısı açılış yönü ve ölçüleri
Kapılarla ilgili kurallar iki yönetmelikte birbirini tamamlar:
- Açılış yönü: BYKHY md. 47/2’ye göre kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlardaki çıkış kapıları kaçış yönüne doğru açılır. İşyeri bina yönetmeliğinin Ek-1 md. 10’u ise acil çıkış kapılarının dışarıya doğru açılmasını ister. Bu hüküm bir kişi sayısı eşiği koymadığından, acil çıkış olarak gösterilen bir kapının içeri açılması küçük bir bölümde de aykırılıktır.
- Kapı türü: Raylı (sürgülü) veya döner kapılar acil çıkış kapısı olarak kullanılamaz (Ek-1 md. 10); dönel kapılar ve turnikeler de çıkış kapısı sayılmaz (BYKHY md. 47/1). Seksiyonel veya sürgülü yük kapısının yanında mutlaka ayrı bir insan kapısı bulunmalıdır.
- Ölçü: Kapının temiz genişliği en az 80 cm, yüksekliği en az 200 cm’dir; tek kanatlı çıkış kapısının temiz genişliği 80–120 cm arasında olur ve kaçış yolu kapılarında eşik bulunmaz (md. 47/1, 47/4).
- Açma kuvveti: Kapılar en çok 110 N kuvvetle açılabilecek şekilde tasarlanır (md. 47/6).
Acil çıkış kilitli olabilir mi? Panik bar şartı
Kısa cevap: hayır. BYKHY md. 30/4’e göre serbest kaçışı engelleyecek şekilde çıkışlara kilit, sürgü ve benzeri bileşenler takılamaz; md. 47/2 kaçış yolu kapılarının elle açılmasını ve kilitli tutulmamasını ister. İşyeri bina yönetmeliği de acil çıkış kapılarının kilitli veya bağlı olmamasını arar (Ek-1 md. 10).
Bir kattaki kişi sayısı 100’ü geçerse kaçış merdiveni, kaçış koridoru ve yangın güvenlik holü kapıları ile merdivenden zemin seviyesindeki güvenli alana açılan kapılar, kaçış yönünde kapı kolu kullanılmadan açılabilecek şekilde düzenlenir (md. 47/5). Uygulamada bu şart, yatay itme çubuğuyla açılan panik bar ile karşılanır.
Depolama nedeniyle daralan kaçış yolları
Kaçış yolu, binanın herhangi bir noktasından yer seviyesindeki caddeye kadar devamlı ve engellenmemiş yolun tamamıdır (BYKHY md. 31/1). İşyeri bina yönetmeliği acil çıkış yolları ve kapılarının her zaman kullanılabilir durumda tutulmasını (md. 5) ve kapıların önünde ya da arkasında çıkışı önleyecek hiçbir engel bulunmamasını ister (Ek-1 md. 10).
Sahada yolları daraltan durumlar genellikle şunlardır:
- Sezon stoku veya iade ürünlerin “geçici” olarak koridora konması.
- Paletin acil çıkış kapısının önüne ya da dış tarafına bırakılması.
- Forkliftin veya transpaletin çıkış önünde park edilmesi.
- Kapının dış tarafında sevkiyat konteyneri, araç veya kar birikmesi.
- Yangın söndürücü, hidrant veya pano önünün malzemeyle kapatılması.
Önlem basittir ama sürekli takip ister: kaçış yollarını zemin çizgisiyle ve “boş tutulacak alan” taramasıyla işaretleyin, kapının iki yüzünü de kontrol listesine ekleyin ve dış tarafı da vardiya kontrolüne dahil edin. Raf yerleşimini değiştirmeden önce endüstriyel raf güvenliği yazımızdaki yerleşim kurallarına bakın.
İşaretleme ve acil durum aydınlatması
Kaçış yolu işaretleri yeşil zemin üzerine beyaz olarak yapılır, işaret yüksekliği 15 cm’den az olmaz ve işaretler yerden 200–240 cm yüksekliğe yerleştirilir (BYKHY md. 73). Acil durum aydınlatması normal aydınlatma kesildiğinde otomatik devreye girer, en az 60 dakika, kullanıcı yükü 200’den fazlaysa en az 120 dakika çalışır; kaçış yolunun orta çizgisinde aydınlık seviyesi en az 1 lux olur (md. 72). İşaretlerin genel kuralları için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Acil durum aydınlatmasını belirli aralıklarla elektriği keserek deneyin ve sonucu kaydedin; tatbikatlar da kaçış yollarının sahadaki gerçek durumunu görmenin en iyi fırsatıdır. Tatbikat planlaması için acil durum tatbikatı, tahliye krokisi ve toplanma yeri için acil durum planı nasıl hazırlanır yazılarımıza bakın.
6331 sayılı Kanun md. 11–12’deki acil durum ve tahliye yükümlülüklerine aykırılığın 2026 temel idari para cezası, yerine getirilmeyen her yükümlülük için 22.194 TL’dir ve aykırılık sürdükçe her ay uygulanır; diğer kalemler için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz. SİSTEMER, acil durum planı çalışmasında kaçış yollarını sahada ölçerek kontrol eder ve yangın eğitimi uygulamalarında tahliyeyi gerçek yollar üzerinden çalıştırır.
Sık Sorulan Sorular
Acil çıkış kapısı kilitli olabilir mi?
Hayır. Kaçış yolu kapıları elle açılabilmeli ve kilitli tutulmamalıdır; acil çıkışa kilit, sürgü, zincir takılamaz. Güvenlik için içeriden anahtarsız açılan panik bar ve alarm kontağı kullanılabilir.
Acil çıkış kapısı içeri doğru açılabilir mi?
Hayır. İşyeri bina yönetmeliği acil çıkış kapılarının dışarıya doğru açılmasını ister; yangın yönetmeliği de kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda çıkış kapılarının kaçış yönünde açılmasını şart koşar.
Kaçış yolu genişliği en az kaç cm olmalı?
Hiçbir kaçış yolu 80 cm’den dar olamaz. Kattaki toplam kullanıcı 50–500 kişiyse bir kaçış yolu en az 100 cm, 501–2000 kişiyse 150 cm, daha fazlaysa 200 cm olmalıdır; mekânlara hizmet veren koridor olarak da kullanılıyorsa en az 110 cm gerekir.
Sürgülü kapı acil çıkış sayılır mı?
Hayır. Raylı veya döner kapılar acil çıkış kapısı olarak kullanılamaz. Sürgülü veya seksiyonel yük kapısı olan bölümlerde ayrıca dışarı açılan bir insan kapısı bulunmalıdır.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.