Kaza Sıklık ve Ağırlık Oranı Nasıl Hesaplanır?

Oranlar neden kaza sayısından daha çok şey söyler?

“Bu yıl 6 kaza oldu, geçen yıl 5” cümlesi tek başına bir şey anlatmaz. Çalışan sayısı 180’den 240’a çıktıysa ya da iki vardiyadan üç vardiyaya geçildiyse, daha fazla kaza daha kötü bir performans anlamına gelmeyebilir. Kaza sıklık ve ağırlık oranı, kaza sayısını maruz kalınan çalışma süresine bölerek bu sorunu çözer. Kaza sıklık oranı hesaplama bu yüzden yıllık değerlendirmenin, yönetim raporlarının ve müşteri denetimlerinin standart bir parçasıdır.

Bu yazı formülleri, verinin nereden toplanacağını ve sık yapılan karşılaştırma hatalarını anlatıyor. Hangi göstergeleri izlemeniz gerektiği ve öncü göstergelerle nasıl dengeleneceği ise İSG performans göstergeleri yazımızın konusu.

Kaza sıklık oranı hesaplama ve ağırlık oranı formülleri

Formüllerin uluslararası dayanağı, Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı’nın 1998’de kabul ettiği iş kazası istatistiklerine ilişkin ILO kararıdır. Türk mevzuatı oranlar için ayrı bir formül tanımlamaz; işletmeler bu tanımları kullanır.

ILO kararına göre ağırlık oranı yalnız geçici iş göremezlik vakaları için hesaplanır. Ölümlü ve kalıcı iş göremezlikli vakalar için kayıp gün tahmin edilebilir ama bu veriler ayrı derlenir. İşe gidiş-geliş kazaları dahil edilecekse yine ayrı raporlanır.

Çalışılan saat verisi nasıl toplanır?

Paydanın doğruluğu, oranın doğruluğudur. ILO kararı, mümkünse fiilen çalışılan saatlerin kullanılmasını, bu mümkün değilse normal çalışma saatlerinin yıllık izin, hastalık izni ve resmî tatiller gibi ücretli devamsızlıklar için düzeltilerek kullanılmasını önerir.

Veriyi şu kaynaklardan toplayın:

1. Puantaj veya personel devam kontrol sistemi: Vardiya bazında fiilî çalışılan saatler. En güvenilir kaynaktır.
2. Fazla çalışma kayıtları: Fazla çalışma da maruziyettir ve paydaya eklenir.
3. Düşülecek süreler: Yıllık izin, raporlu günler, ücretsiz izin ve resmî tatiller; puantaj fiilî saati veriyorsa bunlar zaten dışarıdadır.
4. Geçici ve alt işveren çalışanları: Sahadaki alt işveren çalışanlarını kapsama alacaksanız, onların saatlerini de alın. Kazalarını sayıp saatlerini almamak oranı şişirir.

Saati olmayan bir yıl için çalışan sayısı × yıllık çalışma günü × günlük saat gibi bir tahmin kullanmak zorundaysanız, raporda bunun tahmin olduğunu belirtin ve sonraki yıllarda aynı yöntemi sürdürün.

Kayıp gün oranı için sayım kuralı

Kayıp günün nasıl sayıldığı, ağırlık oranını en çok bozan konudur. ILO kararının kuralları şunlardır:

• Kayıp süre takvim günü olarak sayılır; iş günü kullanılıyorsa takvim gününe çevrilmeye çalışılır.
• Sayım kazanın ertesi günü başlar ve işe dönüşten bir önceki günde biter. Kaza günü sayılmaz.
• Yalnız tıbbi tedavi için birkaç saatlik devamsızlık kayıp gün sayılmaz.
• Aynı kazaya bağlı tekrarlayan devamsızlıklarda her dönem ayrı sayılır ve toplanır.
• Geçici iş göremezlik en fazla bir yıl hesaba katılır.

Örnek: Çalışan 10 Mart’ta kazaya uğradı, 24 Mart’ta işe döndü. Kayıp gün, 11 Mart’tan 23 Mart’a kadar olan 13 takvim günüdür. Aynı vakayı yalnız iş günleriyle sayan bir başka tesis daha küçük bir sayı bulur; iki tesisin ağırlık oranı bu yüzden doğrudan karşılaştırılamaz.

Kazanın hangi olaylar için “kaza” sayılacağı da baştan tanımlanmalıdır. ILO kararının kapsamı, ölümlü kazalar ile en az bir gün iş göremezliğe yol açan (kaza günü hariç) yaralanmalardır. İş göremezlik doğurmayan kazaları ayrı bir göstergede izleyin; bildirim yükümlülüğü ise ayrı bir konudur ve hafif iş kazası bildirimi yazımızda ele alınır.

Örnek: 240 çalışanlı bir tesiste hesap

Bir metal işleme tesisinde yıllık veriler şöyle olsun:

• Puantajdan fiilî çalışılan saat: 452.600
• En az bir gün iş göremezlik doğuran kaza: 6
• Toplam kayıp gün (takvim günü, kaza günü hariç): 87

Hesap:

• Sıklık oranı = 6 × 1.000.000 / 452.600 = 13,26
• Ağırlık oranı = 87 × 1.000.000 / 452.600 = 192,22 (1.000 çarpanıyla 0,19)
• Kaza başına kayıp gün = 87 / 6 = 14,5
• 200.000 saat tabanıyla sıklık = 6 × 200.000 / 452.600 = 2,65

Aynı yılı bölümlere ayırdığınızda tablo değişir:

Montajda daha çok kaza olmasına rağmen en yüksek sıklık oranı, saat olarak küçük olan pres bölümündedir. Önleyici çalışmanın önceliği bu satırdan çıkar; pres bölümüne özgü önlemler için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Yıllar ve birimler arasında doğru karşılaştırma

Oranlar ancak aynı kurallarla hesaplandığında karşılaştırılabilir. Şu kontrolleri yapın:

1. Tanım sabit mi? “Kaza” en az bir gün iş göremezlik mi, yoksa bütün kayıtlı kazalar mı? Tanımı değiştirdiyseniz eski yılları yeniden hesaplayın.
2. Çarpan aynı mı? 1.000.000 ile 200.000 tabanlı sayılar yan yana konmaz.
3. Kayıp gün kuralı aynı mı? Takvim günü ve kaza günü hariç kuralını her yıl uygulayın.
4. Saat verisi aynı kaynaktan mı? Bir yıl puantaj, diğer yıl tahmin kullanılmışsa bunu not edin.
5. Küçük payda uyarısı: 30 kişilik bir atölyede tek bir kaza sıklık oranını bir anda yükseltir. Küçük birimlerde üç yıllık hareketli ortalama ve ham kaza sayısı birlikte izlenir.
6. Uzun raporlar ayrı izlenir: Tek bir ağır vaka ağırlık oranını tek başına sürükleyebilir. Bu vakayı raporda ayrıca açıklayın.

Aylık takipte 12 aylık hareketli oran

Yönetime her ay oran sunuyorsanız, yalnız o ayın kaza ve saatleriyle hesap yapmayın. Tek bir aylık payda çok küçüktür; bir kaza oranı ikiye katlar, kazasız bir ay sıfıra indirir. Bunun yerine her ay, son 12 ayın kaza sayısını ve son 12 ayın fiilî saatini toplayarak hesaplayın. Örneğin Mart raporunda geçen yılın Nisan ayından bu yılın Mart ayına kadar olan veriler kullanılır. Böylece eğri mevsim etkilerinden ve tek bir olaydan daha az etkilenir, gerçek eğilim görünür hâle gelir.

Bu takip için her kaza kaydında en az şu alanları tutun: kaza tarihi, bölüm, kazazedenin işvereni (kendi çalışanınız mı, alt işveren mi), iş göremezlik başlangıç ve işe dönüş tarihi, kayıp gün sayısı ve vakanın ölümlü, kalıcı ya da geçici iş göremezlik olup olmadığı.

Oranlardaki düşüş her zaman iyileşme demek değildir. Bildirim kültürü zayıfladığında da kaza sayısı düşer. Bu yüzden oranları ramak kala bildirim sayısı ve saha turu bulgularıyla birlikte yorumlayın; ramak kala sistemi için ramak kala bildirim sistemi yazımıza bakın.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında kaza kayıtlarını, kayıp gün sayımını ve oran hesaplarını yıllık değerlendirme raporuna işliyoruz. Metal işleme tesislerine özgü riskler için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz. Kayıt tutmama ve kaza bildirmeme gibi aykırılıkların cezalarını İSG idari para cezaları aracında görebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaza sıklık oranı hesaplamada 1.000.000 mu 200.000 mi kullanılmalı?

İkisi de kullanılır. ILO tanımı 1.000.000 saat tabanını, ABD’de OSHA 200.000 saat tabanını kullanır. Önemli olan, yıllar ve tesisler arasında aynı tabanı kullanmak ve raporda bunu belirtmektir.

Kaza günü kayıp güne dahil edilir mi?

ILO kuralına göre hayır. Kayıp gün kazanın ertesi günü başlar, işe dönüşten bir önceki günde biter ve takvim günü olarak sayılır.

Alt işveren çalışanlarının kazaları orana katılır mı?

Bu bir tanım tercihidir. Katarsanız alt işveren çalışanlarının fiilî çalışma saatlerini de paydaya eklemelisiniz; aksi hâlde oran olduğundan yüksek çıkar. Seçtiğiniz kuralı her yıl aynı uygulayın.

Ölümlü kazalar ağırlık oranına nasıl girer?

ILO kararına göre ağırlık oranı yalnız geçici iş göremezlik vakaları için hesaplanır. Ölümlü ve kalıcı iş göremezlikli vakalar ayrı raporlanır.