İSG Performans Göstergeleri: Öncü ve Ardıl

Kaza sayısı neden tek başına yetmez?

İSG performans göstergeleri denince çoğu yönetim toplantısında tek bir rakam konuşulur: bu ay kaç kaza oldu? Bu sayı önemlidir, ama üç zayıflığı vardır. Birincisi, geçmişi anlatır; kaza olduktan sonra öğrenirsiniz. İkincisi, küçük ve orta ölçekli bir işletmede sayılar o kadar küçüktür ki, bir yıl iki kaza diğer yıl sıfır kaza şansla da açıklanabilir. Üçüncüsü ve en tehlikelisi, kaza sayısını düşürmek için en kolay yol bildirimi bastırmaktır.

Bu yüzden İSG göstergelerini iki gruba ayırıyoruz. Ardıl göstergeler (geride kalan, sonuç göstergeleri) olmuş zararı ölçer. Öncü göstergeler (önde giden, süreç göstergeleri) ise kazayı önleyen işlerin ne kadar yapıldığını ölçer. Bu yazı, iki grubu birlikte kullanan ve bir İSG kurulu toplantısında tek sayfada okunabilecek bir gösterge seti öneriyor.

Göstergelerin ham verisi zaten yasal kayıtlarınızda vardır. 6331 sayılı Kanun md. 14/1, işverenden iş kazası ve meslek hastalıklarının kaydını tutmasını ve yaralanmaya yol açmasa da zarar potansiyeli olan olayları inceleyip raporlamasını ister. Eğitim tutanakları, muayene kayıtları, periyodik kontrol raporları ve onaylı defterdeki tespitler de öncü göstergelerin kaynağıdır.

Ardıl göstergeler: olanı ölçenler

Ardıl göstergeler vazgeçilmezdir; çünkü sonunda ölçmek istediğiniz şey zararın azalmasıdır. Tipik ardıl göstergeler şunlardır:

• İş kazası sayısı (iş göremezlikli ve iş göremezliksiz ayrı)
• İş kazası nedeniyle kaybedilen iş günü
• Meslek hastalığı tanısı ve şüphesi
• İlkyardım müdahalesi gerektiren olay sayısı
• Ekipman hasarı veya yangın başlangıcı gibi maddi zararlı olaylar

Bunları kullanırken iki kural koyun. Birincisi, tanımı sabit tutun: “kayıp gün” kazanın ertesi gününden mi sayılıyor, rapor süresi mi esas alınıyor? Tanım yıl içinde değişirse karşılaştırma anlamsızlaşır. İkincisi, küçük sayıları yüzdeye çevirip abartmayın. Kaza sıklık ve ağırlık oranı gibi çalışılan saate bölünen oranlar ayrı bir hesap disiplini ister; küçük işletmede yıllık eğilim, aylık oran grafiğinden daha anlamlıdır.

Öncü göstergeler: sonucu değiştirenler

Öncü göstergenin iyisi, doğrudan bir önleme bağlıdır ve işletmenin kontrolündedir. Aşağıdaki başlıklar, hemen her işyerinde ölçülebilir:

1. Eğitim tamamlama oranı. Süresi gelen işe başlama, temel ve tekrar eğitimlerinin zamanında verilme oranı. Planlama için yıllık İSG eğitim planı yazımıza bakın.
2. Ramak kala bildirimi. Ayda kaç bildirim geldi ve bunların kaçı incelendi? Bildirim sistemi için ramak kala bildirim sistemi yazımızı okuyun.
3. Aksiyon kapatma oranı ve süresi. Denetim, kaza incelemesi, ramak kala ve risk değerlendirmesinden çıkan aksiyonların terminde kapanma oranı.
4. Saha turu sayısı. Yöneticilerin planlanan saha turlarından kaçını yaptığı.
5. Yasal takvime uyum. Periyodik kontrol, ortam ölçümü, periyodik muayene ve tatbikatların zamanında yapılma oranı.
6. Güvenli davranış gözlemi. KKD kullanımı veya kilitleme gibi kritik kurallarda gözlenen uygunluk oranı.

Önerilen İSG performans göstergeleri seti

Aşağıdaki set orta ölçekli bir üretim işletmesi için başlangıç noktasıdır. Hedef sütunu, yasal bir süreye bağlı göstergelerde zorunluluktan, diğerlerinde sizin kararınızdan gelir.

Her gösterge için bir tanım kartı hazırlayın: adı, formülü, neyin sayılıp neyin sayılmadığı, veriyi kimin topladığı ve hangi gün raporlanacağı. Tanım kartı olmayan gösterge, altı ay sonra farklı kişilerce farklı hesaplanır. Örnek bir kart şöyle olabilir:

• Gösterge: Aksiyon kapatma oranı
• Formül: O ay termini dolan aksiyonlardan terminde kapananların sayısı / o ay termini dolan aksiyonların sayısı
• Sayılanlar: Denetim, kaza ve ramak kala incelemesi, risk değerlendirmesi ve onaylı defter tespitlerinden çıkan aksiyonlar
• Sayılmayanlar: Termini ertelenmiş ama ertelemesi işverence onaylanmamış aksiyonlar kapanmış sayılmaz
• Kapanma kanıtı: Fotoğraf, kontrol formu veya imzalı tutanak; kanıtsız aksiyon açık kalır
• Sorumlu ve tarih: Uzman veriyi her ayın ilk iş günü derler, kurulda veya yönetim toplantısında sunar

Örnek: 120 çalışanlı bir metal işleme tesisinde aylık pano

Rakamlar örnek amaçlıdır. Bursa’daki 120 çalışanlı, tehlikeli sınıfta bir talaşlı imalat tesisinin kasım ayı panosunu düşünelim:

• Aksiyonlar: Terminleri kasımda dolan 38 aksiyondan 29’u kapandı. Kapatma oranı 29 / 38 = %76. Kapanmayan 9 aksiyonun 6’sı aynı bölüme ait; bu, bölüm yöneticisiyle konuşulacak bir bulgudur.
• Eğitim: Tekrar eğitimi süresi dolacak 18 çalışandan 16’sı eğitimi tamamladı (%89). İki çalışan raporlu; dönüşte planlanacak.
• Ramak kala: 14 bildirim geldi, 11’i incelendi. Bildirimlerin 5’i forklift ve yaya karşılaşması; trafik planı gündeme alınır.
• Periyodik kontrol: Kontrol zamanı gelen 12 ekipmanın 12’si kontrol edildi (%100).
• Kazalar: Bir iş göremezliksiz kaza (elde kesik). Kök neden incelemesi yapıldı; aksiyon listesine eklendi.

Bu pano kurulda okunduğunda tartışma “bu ay bir kaza oldu” cümlesinde bitmez. Kapanmayan aksiyonların bir bölümde toplanması ve ramak kala bildirimlerinin forklift trafiğinde yoğunlaşması, bir sonraki kazanın nereden gelebileceğini gösterir. Kaza incelemesinin nasıl yapılacağı için kök neden analizi yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.

İSG hedefleri nasıl belirlenir?

İSG hedefleri, yıllık çalışma planıyla birlikte düşünülmelidir. Plan yapılacak işleri sıralar; hedef ise bu işlerin sonucunu ölçülebilir kılar. Hazırlık için yıllık çalışma planı yazımızdan yararlanabilirsiniz.

İyi bir hedef şu soruların cevabını verir:

• Neyi ölçüyor? “Güvenliği artırmak” hedef değildir; “terminde kapanan aksiyon oranını yıl sonunda artırmak” ölçülebilir bir hedeftir.
• Kimin kontrolünde? Hedef, sorumlusunun etkileyebileceği bir şey olmalıdır. Bölüm şefine kaza sayısı yerine kendi bölümündeki aksiyon kapatma oranı verilebilir.
• Ne zaman ve nasıl gözden geçirilecek? 50 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde İSG kurulu bu gözden geçirme için doğal bir yerdir; kurul düzeni için İSG kurulu yazımıza bakın.

“Sıfır kaza” bir değer ifadesi olarak kullanılabilir, ama tek ölçülebilir hedef olarak konduğunda bildirimi bastırma riskini taşır. ISO 45001 kullanan işletmelerde izleme ve ölçme şartı bu göstergelerle beslenir; standardın yapısı için ISO 45001 nedir yazımıza bakın.

Göstergeleri bozan yaygın hatalar

• Kazasız gün ödülü. Ödül kaza sayısına bağlandığında çalışan, ekibini ödülsüz bırakmamak için küçük kazaları bildirmeyebilir. Ödül varsa, bildirime ve iyileştirme önerisine bağlayın.
• Çok fazla gösterge. Yirmi göstergeli bir pano okunmaz. Altı ile on arası gösterge yeterlidir.
• Yalnızca sayı. Yüz ramak kala bildiriminin hiçbiri incelenmiyorsa sayı yanıltır; bildirim sayısının yanına inceleme oranını koyun.
• Kaynağı belirsiz veri. Göstergenin verisi yasal kayıttan gelmelidir: eğitim tutanağı, muayene kaydı, kontrol raporu.
• Göstergeyi ceza aracına çevirmek. Gösterge bölümleri karşılaştırmak için değil, desteğin nereye gideceğini görmek için kullanılır. Bu yaklaşımın kültürle bağı için İSG kültürü yazımıza bakın.

Yasal takvime bağlı göstergeleri izlemenin en kolay yolu, tarihleri tek bir yerde toplamaktır; İSG takvimi bu amaçla kullanılabilir. Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde gösterge setinin kurulması ve aylık raporlanması iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında planlanabilir.

Sık Sorulan Sorular

Öncü ve ardıl gösterge arasındaki fark nedir?

Ardıl gösterge olmuş zararı ölçer: kaza sayısı, kayıp gün, meslek hastalığı. Öncü gösterge ise zararı önleyen işlerin yapılıp yapılmadığını ölçer: eğitim tamamlama, ramak kala bildirimi, aksiyon kapatma, saha turu.

Kaç tane İSG KPI kullanmalıyız?

Altı ile on arası gösterge çoğu işletme için yeterlidir. Her biri için tanım, formül, veri kaynağı ve sorumlu yazılı olmalıdır.

Ramak kala bildirimi artarsa bu kötü bir işaret mi?

Genellikle hayır. Bildirimin artması çoğu zaman çalışanın sisteme güvendiğini gösterir. Önemli olan bildirimlerin incelenmesi ve aksiyonların kapanmasıdır.

İSG hedeflerini kim belirler?

İşveren belirler ve onaylar; uzman ve hekim yıllık çalışma planıyla birlikte önerir. Kurul olan işyerlerinde hedeflerin gözden geçirilmesi kurul gündemine alınabilir.