Kısaca
Kontrol bandı yaklaşımı, ölçüm sonucu yokken kimyasal riski dört bilgiyle tahmin eder: güvenlik bilgi formundaki tehlike ifadeleri, kullanılan miktar, uçuculuk veya tozuma ve kullanım şekli. Sonuç, genel havalandırmadan uzman desteğine kadar uzanan bir kontrol yaklaşımıdır. Yöntem ölçümün yerini tutmaz; hangi kimyasalın önce ölçüleceğine ve hangi önlemin hemen alınacağına karar vermeyi kolaylaştırır.
Kimyasal risk değerlendirmesinde neler dikkate alınır?
Plastik, boya, kauçuk veya metal kaplama yapan bir işletmede onlarca kimyasal kullanılır ve hepsi için hemen ortam ölçümü yaptırmak hem pratik değildir hem de gereksizdir. Kimyasal risk değerlendirmesi, bu kimyasallar arasında hangisinin gerçekten risk oluşturduğunu bulmakla başlar.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 6, risk değerlendirmesinde özellikle şunların dikkate alınmasını ister:
- Kimyasalın sağlık ve güvenlik yönünden tehlikeleri,
- Tedarikçiden alınan Türkçe güvenlik bilgi formu (GBF),
- Yetkilendirilmiş bir laboratuvarca tespit edilen maruziyetin türü, düzeyi ve süresi,
- Kimyasalın miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı,
- Mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerler,
- Alınan ya da alınması gereken önlemlerin etkisi,
- Varsa daha önceki sağlık gözetimi sonuçları,
- Birden fazla kimyasal varsa etkileşimleri,
- Bakım, onarım, kurulum ve devreye alma gibi rutin dışı işler.
Listenin dördüncü maddesi, bu yazının konusu olan kontrol bandı yaklaşımının temelidir: Tehlike, miktar ve kullanım şekli birlikte değerlendirildiğinde, ölçümden önce de maruziyetin büyüklüğü hakkında makul bir tahmin yapılabilir. Yönetmeliğin genel yükümlülükleri ve belge düzeni için kimyasal maddeler yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kontrol bandı yöntemi nedir?
Kontrol bandı (control banding), kimyasalları ve kullanım koşullarını kaba sınıflara ayırıp her kombinasyona bir kontrol yaklaşımı atayan nitel bir yöntemdir. İngiltere’de HSE’nin COSHH Essentials aracı, ILO’nun Uluslararası Kimyasal Kontrol Araç Kutusu ve Almanya’da BAuA’nın EMKG yaklaşımı bu mantıkla çalışır. Ortak yapı dört girdiye dayanır:
| Girdi | Nereden alınır? | Sınıflar |
|---|---|---|
| Tehlike grubu | GBF bölüm 2’deki H ifadeleri | A (en düşük) – E (en yüksek) |
| Miktar | Bir seferde veya günde kullanılan miktar | Küçük (gram, mililitre), orta (kilogram, litre), büyük (ton, metreküp) |
| Yayılma eğilimi | Sıvıda kaynama noktası, katıda tozuma | Düşük, orta, yüksek |
| Kullanım şekli | Sahada gözlem | Kapalı sistem, kısmen açık, açık veya püskürtme |
Sonuç dört kontrol yaklaşımından biridir:
- Genel havalandırma ve iyi çalışma uygulamaları,
- Mühendislik kontrolü: kaynağında emiş (lokal egzoz),
- Kapatma: kapalı sistem, kabin, eldivenli kutu,
- Uzman desteği: ölçüm, ayrıntılı değerlendirme ve özel önlemler.
Adım 1: Tehlike grubunu GBF’den belirleyin
GBF’nin 2. bölümündeki H ifadeleri, kimyasalın tehlike grubunu belirler. Aşağıdaki tablo yaklaşımı gösteren basitleştirilmiş bir örnektir; kullandığınız aracın tam eşleme tablosunu esas alın.
| Grup | Örnek H ifadeleri | Anlamı |
|---|---|---|
| A | H315, H319 | Cilt ve göz tahrişi |
| B | H302, H332 | Yutulduğunda veya solunduğunda zararlı |
| C | H314, H317, H331, H335 | Yakıcı, cilt hassaslaştırıcı, solunduğunda toksik, solunum yolu tahrişi |
| D | H330, H351, H361 | Solunduğunda öldürücü, kanser veya üreme sistemi için şüpheli |
| E | H334, H340, H350 | Solunum yolu hassaslaştırıcı, mutajen, kanserojen |
GBF’nin nasıl okunacağını güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımızda anlattık. Karışımlarda karışımın GBF’sindeki sınıflandırma kullanılır; en yüksek gruptaki H ifadesi belirleyicidir.
Adım 2: Kimyasal maruziyet tahmini
Maruziyet potansiyeli, miktar ile yayılma eğiliminin birlikte okunmasıyla tahmin edilir; kullanım şekli bu tahmini bir kademe yukarı veya aşağı taşır.
- Sıvılarda uçuculuk: Oda sıcaklığında kullanılan sıvılarda kaynama noktası 150 °C’nin üzerindeyse düşük, 50–150 °C arasındaysa orta, 50 °C’nin altındaysa yüksek kabul edilir. Sıvı ısıtılarak kullanılıyorsa uçuculuk artar.
- Katılarda tozuma: Pelet ve pul gibi toz çıkarmayan katılar düşük, çabuk çöken taneli tozlar orta, havada asılı kalan ince tozlar yüksek kabul edilir.
- Kullanım şekli: Püskürtme, açık kapta karıştırma ve bez ile silme maruziyeti artırır; kapalı transfer ve dozajlama azaltır.
- Süre ve sıklık: Günde birkaç dakikalık kısa işler ile vardiya boyu süren işler aynı değerlendirilmez.
Örnek basitleştirilmiş matris (yalnız yaklaşımı göstermek içindir; yayımlanmış araçların tabloları daha ayrıntılıdır):
| Tehlike grubu | Düşük potansiyel | Orta potansiyel | Yüksek potansiyel |
|---|---|---|---|
| A | 1 | 1 | 2 |
| B | 1 | 2 | 2 |
| C | 2 | 3 | 3 |
| D | 3 | 3 | 4 |
| E | 4 | 4 | 4 |
E grubundaki kimyasallar, miktar ve kullanım şekli ne olursa olsun uzman değerlendirmesi ve ölçüm gerektirir.
Kimyasal risk analizi örneği: plastik işleme tesisi
Bir plastik işleme tesisinde dört kullanım için yaklaşımın sonucu:
| Kullanım | Tehlike | Miktar ve yayılma | Kullanım şekli | Kontrol yaklaşımı |
|---|---|---|---|---|
| Kalıp yüzeyini aseton emdirilmiş bezle silme | H319, H336 → A | Günde 1–2 litre (orta); kaynama noktası 56 °C (orta uçuculuk) | Açık, kısa süreli | 1: Genel havalandırma, kapalı kap, kullanılan bezlerin kapaklı kutuda toplanması; parlayıcılık ayrıca |
| Kompaund hattında kalsiyum karbonat dolgu besleme | Sınıflandırılmamış → A | Günde tonlarca (büyük); ince toz (yüksek tozuma) | Torbadan açık boşaltma | 2: Besleme ağzında lokal emiş, torba boşaltma istasyonu |
| Baskı bölümünde toluen içeren tiner | H361d, H373 → D | Günde birkaç litre (orta); kaynama noktası 111 °C (orta) | Açık kapta karıştırma | 3: Kapalı karıştırma ve dozajlama, mümkünse ikame; ölçüm planı |
| Poliüretan köpükte izosiyanat (MDI) | H334, H317, H351 → E | Orta | Karıştırma ve kalıba dökme | 4: Uzman desteği, kapalı sistem, ölçüm, solunum yolu hassaslaşmasına yönelik sağlık gözetimi |
Bu örnekte asıl kazanç, öncelik sıralamasıdır: Ölçüm ve yatırım bütçesi önce izosiyanat ve tiner kullanımına ayrılır; aseton ve dolgu için hemen uygulanabilecek basit önlemler belirlenir. Kimyasalların listesini çıkarmadan bu çalışmaya başlanamaz; envanter için kimyasal envanteri hazırlama yazımıza bakabilirsiniz.
Kimyasal ölçüm gerekir mi?
Kontrol bandı ölçümün yerini tutmaz. Yönetmeliğin 7. maddesinin (h) bendi, işverenin çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasal maddelerin düzenli olarak ölçümünü ve analizini sağlamasını, maruziyeti etkileyebilecek koşullar değiştiğinde ölçümün tekrarlanmasını ve sonuçların mesleki maruziyet sınır değerleriyle karşılaştırılmasını ister. Kontrol bandı bu yükümlülüğü şu şekilde destekler:
- Ölçüm önceliği: 3 ve 4. yaklaşıma düşen kimyasallar ile sınır değeri olan kimyasallar ölçüm planında öne alınır.
- Ölçüm noktası: Tahmin, hangi istasyonda ve hangi işlem sırasında ölçüm yapılması gerektiğini gösterir.
- Önlemin doğrulanması: Lokal emiş kurulduktan sonra yapılan ölçüm, önlemin etkili olup olmadığını gösterir.
- Gerekçeli kayıt: 1. yaklaşıma düşen ve sınır değeri bulunmayan düşük tehlikeli kimyasallar için ölçüm yapılmamasının gerekçesi risk değerlendirmesinde yazılı olarak yer alır.
Ölçümler, yönetmelikte atıf yapılan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır. Ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Hangi işyerlerinde ölçümün öne çıktığını ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda anlattık.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız GBF’ye bakıp kullanım şeklini görmemek: Aynı ürün kapalı dozajlamada düşük, püskürtmede yüksek risk oluşturur.
- Rutin dışı işleri atlamak: Tank temizliği, filtre değişimi ve arıza müdahalesi, normal üretimden çok daha yüksek maruziyet yaratabilir.
- Karışımı tek bileşene indirgemek: Karışımın GBF’sindeki sınıflandırma ve bileşen listesi birlikte okunmalıdır.
- Sonucu önleme çevirmemek: Band sonucu yazılıp önlem, sorumlu ve tarih belirlenmezse değerlendirme kâğıt üzerinde kalır.
- Cilt yolunu unutmak: H311, H314 ve H317 gibi ifadeler taşıyan kimyasallarda eldiven seçimi ve cilt teması ayrıca değerlendirilmelidir.
Kimyasal riskleri işletmenizin genel risk değerlendirmesine işlenmiş olarak risk değerlendirmesi hizmetimizde ele alırız. Sektöre özgü riskler için kimya ve plastik sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kontrol bandı yöntemi yasal olarak kabul edilir mi?
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntem zorunlu kılmaz; ulusal veya uluslararası standartlara göre seçilen yöntemlerin kullanılmasına izin verir ve yöntemin dokümanda belirtilmesini ister. Kontrol bandı bu çerçevede kimyasal riskler için kullanılabilir; ancak Kimyasal Maddeler Yönetmeliğindeki ölçüm yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Kontrol bandı sonucu düşük çıkarsa ölçüm yapmamız gerekmez mi?
Düşük tehlikeli, az miktarda ve kapalı kullanılan kimyasallarda ölçüm önceliği düşüktür; ancak bu karar ve gerekçesi risk değerlendirmesinde yazılı olmalıdır. Sınır değeri bulunan ve risk oluşturabilecek kimyasallarda ölçüm planlanır.
Kimyasal maruziyet tahmini için hangi bilgiler gerekir?
GBF’deki H ifadeleri, kullanılan miktar, sıvılarda kaynama noktası veya katılarda tozuma, kullanım şekli ve süresi. Bu bilgiler envanter ve saha gözlemiyle toplanır.
Kimyasal risk değerlendirmesi ne zaman yenilenir?
Tehlike sınıfına göre belirlenen yenileme süresinde ve kullanılan madde, ekipman veya üretim yöntemi değiştiğinde, ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçları gerektirdiğinde ya da sınır değer mevzuatı değiştiğinde.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.