Kısaca
Mevzuat rüzgâr için tek bir sayı vermez; açık havada yük kaldıran ekipmanın hava şartları bozulduğunda durdurulmasını, yüksekte geçici işlerin uygun hava koşullarında yapılmasını ve bunun değerlendirilmesinde ekipmanın kullanım kılavuzunun esas alınmasını ister. Sahada yapılması gereken; her ekipman için durdurma sınırını önceden yazmak, meteorolojik uyarıyı takip eden ve durdurma kararı veren kişiyi belirlemek, gevşek malzemeyi sabitlemek ve fırtınadan sonra kontrol yapmadan işe başlamamaktır.
Rüzgârda vinç çalışması: mevzuat ne istiyor?
Fırtına uyarısı geldiğinde şantiyede ilk soru “kaç km/sa’te durduruyoruz?” olur. Mevzuat bu soruya tek bir sayıyla cevap vermez; cevabı ekipmanın kendisine bağlar. Rüzgârda vinç çalışması, yüksekte geçici işler ve şantiyedeki açık alan işleri için üç temel hüküm vardır:
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II madde 3.2.7: Hava şartları güvenli kullanımı engelleyecek ve çalışanları tehlikeye maruz bırakacak şekilde bozulduğunda, kılavuzsuz yük kaldırmak için tasarlanmış ekipmanların açık havada kullanımı durdurulur; özellikle ekipmanın devrilmesini önleyecek tedbirler alınır.
- Aynı ekin 4.1.6 maddesi: Yüksekte yapılan geçici işler, çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmayacak uygun hava koşullarında sürdürülür. Uygun hava koşulları değerlendirilirken öncelikle ekipmanın kullanım kılavuzu ve üretim standardı dikkate alınır.
- Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4, açık mekânlardaki çalışma yerleri, madde 16: Çalışanlar olumsuz hava koşullarından korunur; kuvvetli rüzgâr alan işyerlerinde gerekli güvenlik tedbirleri alınmadan çalışma yapılmaz.
Bunlara ek olarak 6331 sayılı Kanun md. 13, ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışanın durumun tespitini isteme ve gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınma hakkını düzenler. Rüzgârda sallanan bir platformda çalışmaya zorlanmak bu hakkın tipik örneğidir.
Rüzgâr hızı vinç limiti nereden okunur?
Rüzgâr hızı vinç limiti, vincin imalatçısı tarafından belirlenir ve kullanım kılavuzunda, çoğu zaman da yük tablosunun yanında yazar. Pek çok imalatçı iki ayrı değer verir: çalışmanın durdurulacağı hız ve vincin çalışma dışı konuma alınması gereken hız. Kule vinçte bu değerler, kabindeki rüzgâr ölçerle (anemometre) izlenir; kule vince özgü kurallar için kule vinç güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Sınırı okurken üç noktaya dikkat edin:
- Rüzgâr yüksekte daha kuvvetlidir. Yerde hissedilen rüzgâr, bom ucunda veya 20. kat seviyesinde belirgin biçimde daha hızlı olabilir. Karar, ekipmanın ölçtüğü değere veya yükseklik için tahmin edilen değere göre verilir.
- Ani hamleler ortalamadan önemlidir. Meteorolojik tahminlerde ortalama rüzgârın yanında hamle (ani esinti) hızı da verilir. Yükü savuran, ortalama değil hamledir.
- Büyük yüzeyli yük, sınırı düşürür. Kalıp paneli, cephe camı, sandviç panel veya çatı makası yelken gibi davranır. İmalatçılar bu tür yükler için ayrıca hesap ister; geniş yüzeyli yük için sınırı işin talimatında daha düşük tutun.
Mobil vinçlerde zeminin taşıma gücü de rüzgârla birlikte değerlendirilir: Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4 madde 51, zeminin sağlamlığından emin olunmadan ve gerektiğinde dengeleme yapılmadan çalışılmamasını ister. Yağmurla yumuşayan zemin, rüzgârın yarattığı yan yükle birleştiğinde devrilme riski artar.
Meteoroloji uyarısı şantiyede nasıl kullanılır?
Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM), kuvvetli rüzgâr ve fırtına dahil meteorolojik hadiseler için renk kodlu uyarılar yayımlar. MGM’nin tanımlarına göre sarı “potansiyel tehlikeli”, turuncu “tehlikeli”, kırmızı ise “çok tehlikeli” hava durumunu gösterir. Uyarı, tahmin edilen rüzgâr hızını genellikle km/sa olarak verir. Aşağıdaki tablo, tahmini sahadaki gözlemle eşleştirmeye yardım eder (Bofor ölçeği):
| Bofor | Hız (km/sa) | Hız (m/s) | Karada görülen etki |
|---|---|---|---|
| 5 | 29–38 | 8,0–10,7 | Yapraklı küçük ağaçlar sallanır |
| 6 | 39–49 | 10,8–13,8 | Büyük dallar hareket eder, şemsiye kullanmak zorlaşır |
| 7 | 50–61 | 13,9–17,1 | Bütün ağaçlar sallanır, rüzgâra karşı yürümek zorlaşır |
| 8 | 62–74 | 17,2–20,7 | İnce dallar kırılır, yürümek güçleşir |
| 9 | 75–88 | 20,8–24,4 | Çatı kiremitleri ve hafif yapılar zarar görebilir |
Uyarının bir işe yaraması için şantiyede bir sahibi olmalıdır:
- Takip eden kişi: Şantiye şefi veya vardiya sorumlusu, MGM uyarılarını ve saatlik tahmini her sabah ve öğleden sonra kontrol eder.
- Karar veren kişi: Vinç ve yüksekte çalışmayı durdurma yetkisi isim olarak yazılıdır. Operatörün kendi gözlemiyle işi durdurma yetkisi de saklıdır; operatör “duruyorum” dediğinde kimse onu ikna etmeye çalışmaz.
- Duyuru yolu: Durdurma kararı telsizle ve alt yüklenicilerin sorumlularına aynı anda bildirilir.
Fırtınada çalışmayı durdurma: ekipmana göre kriterler
Her ekipman için durdurma sınırını iş başlamadan önce, kılavuzdan alarak talimata yazın. Aşağıdaki tablo, yazılacak kriterlerin çerçevesini gösterir:
| İş veya ekipman | Durdurma kriteri | Karar ölçütü |
|---|---|---|
| Mobil ve kule vinç | İmalatçının çalışma rüzgâr sınırı | Kabindeki rüzgâr ölçer veya yükseklik için tahmin |
| Geniş yüzeyli yük kaldırma | Talimatta belirlenen daha düşük sınır | Yükün dönmesi veya savrulması gözlendiğinde hemen |
| Yükseltilebilen seyyar iş platformu | Platform etiketindeki azami rüzgâr hızı | Etiket değeri; iç mekân için tasarlanan platform dışarıda kullanılmaz |
| İskele kurulumu ve sökümü | Kurma ve sökme planındaki hava koşulu | Kuvvetli rüzgâr uyarısında kurulum yapılmaz |
| Çatı, cephe ve cam montajı | Talimatta belirlenen sınır | Panel taşıma, sandviç panel ve cam işleri ilk durdurulanlardır |
| Beton pompası bomu | İmalatçının bom için verdiği sınır | Bom açık bırakılmaz, katlanır |
Brandalı veya ağla kaplanmış iskele, rüzgârı yelken gibi tutar ve ankrajlara normalden fazla yük bindirir. Kuvvetli rüzgâr beklendiğinde iskele kaplamasının durumu, iskelenin kurma planını hazırlayan mühendisle değerlendirilir. İskele kurulumunda çalışacakların eğitimi, değişen hava koşullarına göre alınacak önlemleri de kapsamak zorundadır (İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II 4.3.6).
Fırtına önlemleri: işyerinde gevşek malzeme
Fırtınada şantiye ve fabrika sahasından savrulan malzeme hem çalışanları hem çevreyi tehlikeye atar. Uyarı geldiğinde, rüzgâr kuvvetlenmeden önce yapılacaklar:
- Hafif levhaları bağlayın veya içeri alın. Sac, sandviç panel, OSB, yalıtım levhası, kalıp kontrplağı ve boş ambalajlar.
- Çatı ve döşeme kenarındaki malzemeyi indirin. Yüksekte bırakılan kalıp, kiremit, profil ve aletler en tehlikeli savrulan cisimlerdir.
- Geçici çitleri ve tabelaları kontrol edin. Mobil çit panelleri, branda kaplı çitler ve reklam panoları rüzgârda devrilir; ağırlık veya payanda ekleyin.
- Konteyner ve seyyar kabinleri sabitleyin. Hafif konteyner ve seyyar tuvaletler bağlanmadıkça yer değiştirebilir.
- Geçici elektrik tesisatına bakın. Kablo ve pano bağlantıları, savrulan malzemeyle zarar görebilir.
- Yaya yollarını kapatın. Vinç altı, iskele çevresi ve çatı saçak hizası rüzgâr süresince yaya trafiğine kapatılır.
Fabrikalarda da aynı mantık geçerlidir: çatıdaki havalandırma kapakları, açık sahadaki palet ve ambalaj yığınları, yükleme rampasındaki branda ve ön cephedeki tabelalar fırtına öncesi kontrol edilir. Kış koşullarındaki diğer hazırlıklar için kış aylarında iş güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Fırtınadan sonra yeniden başlama
Rüzgâr dindi diye iş kaldığı yerden devam etmez. İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7, kazalar, doğal olaylar veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra periyodik kontrol yapmaya yetkili kişilerce gerekli kontrollerin yapılmasını ister. Yeniden başlamadan önce:
- İskelede ankraj, çapraz, korkuluk ve kaplamanın durumu kontrol edilir; ayrıntılar için yapı iskelesi kontrolü ve etiketleme yazımıza bakın.
- Vinçte zemin, ayaklar, ankrajlar, halat ve limit şalterleri gözden geçirilir; hasar şüphesinde yetkili kişi çağrılır.
- Yaşam hatları ve ankraj noktaları darbe veya deformasyon açısından kontrol edilir; bu konuda ankraj noktası ve yaşam hattı yazımız yol gösterir.
- Islanan geçici elektrik panoları ve kablolar kontrol edilmeden enerji verilmez.
Bu kontrollerin kaydı, sahadaki günlük kontrol formunda ve gerekiyorsa yetkili kişinin raporunda tutulur. Vinç ve iskelelerin yıllık ve altı aylık kontrollerini İSG takvimine işlemeniz, fırtına sonrası kontrolde hangi raporun güncel olduğunu da gösterir.
Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde rüzgâr talimatlarının ve durdurma kriterlerinin hazırlanması iş güvenliği uzmanlığı, vinç ve iskele kontrollerinin planlanması periyodik kontrol hizmetlerimizin parçasıdır. Sektöre özgü diğer konular için inşaat sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Vinç kaç km/sa rüzgârda durdurulur?
Mevzuat tek bir hız vermez. Sınır imalatçının kullanım kılavuzunda yazar; büyük yüzeyli yükler için işin talimatında daha düşük bir sınır belirlenir. Karar, kabindeki rüzgâr ölçerle veya yükseklik için yapılan tahminle verilir.
Sarı kodlu uyarıda şantiye kapatılmalı mı?
Sarı kod tek başına şantiyeyi kapatma gerekçesi değildir; tahmin edilen rüzgâr hızı ekipmanlarınızın sınırlarıyla karşılaştırılır. Sınırı aşan işler durdurulur, gevşek malzeme sabitlenir ve gün içinde tahmin yeniden kontrol edilir.
Rüzgârda platformda çalışmayı reddeden çalışana ne yapılır?
6331 sayılı Kanun md. 13, ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışana tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınma hakkı tanır. Doğru adım, durumu tutanakla tespit edip platformun etiketindeki rüzgâr sınırına göre karar vermektir. Çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücret ve diğer haklar saklıdır.
Fırtınadan sonra iskele kontrolünü kim yapar?
Şantiyedeki iskele sorumlusu ilk gözle kontrolü yapar. Hasar şüphesi varsa İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7’ye göre EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi kontrol eder; kontrol tamamlanmadan iskele kullanıma açılmaz.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.