Kısaca
Toplu koruma düşme riskini tamamen ortadan kaldıramadığında Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, işe uygun ankraj noktaları veya yaşam hatları kurulmasını ve tam vücut kemer sistemiyle kullanılmasını ister. Ankraj, TS EN 795’e göre test edilmiş bir ankraj cihazı ya da bu dayanımı sağladığı hesapla gösterilmiş bir yapı elemanı olmalı; konumu düşme mesafesini kısaltacak şekilde seçilmeli, altında yeterli boşluk bulunmalı ve sistem düzenli olarak kontrol edilmelidir.
Ankraj noktası nedir, mevzuat ne ister?
Bir düşme durdurma sistemi üç halkadan oluşan bir zincirdir: ankraj noktası, bağlantı elemanı (enerji sönümleyicili lanyard veya geri sarmalı düşüş durdurucu) ve tam vücut kemeri. Kemer ne kadar kaliteli olursa olsun, bağlandığı nokta düşmeyi taşıyamıyorsa sistem çalışmaz. Sahadaki en yaygın hata da buradadır: kanca, “sağlam görünen” bir boruya, korkuluğa veya iskele çaprazına takılır.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, 6331 sayılı Kanun md. 5’teki toplu korumaya öncelik ilkesini yüksekte çalışmaya şöyle uygular:
Fabrika ve depolarda yapılan çatı, platform ve makine üstü işlerinde de aynı mantık geçerlidir; yüksekte çalışmanın mevzuat çerçevesini yüksekte çalışma nedir yazımızda anlattık.
Ankraj dayanımı: TS EN 795 ve kaç kN?
Ankraj cihazları TS EN 795 standardına göre sınıflandırılır ve test edilir. Standardın 2012 sürümünde metal ankraj cihazları 12 kN’luk statik yüke dayanmalıdır; taşıyıcı kısmında metal olmayan malzeme bulunan ve dayanıklılığı ayrıca kanıtlanmamış cihazlarda bu değer 18 kN’dur. Birden fazla kişinin aynı anda bağlanmasına izin veren cihazlarda, imalatçının izin verdiği her ilave kullanıcı için test yükü artırılır.
| Tip | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| A | Yapıya kalıcı olarak sabitlenen tekil ankraj | Betona veya çeliğe dübel ya da cıvatayla bağlanan ankraj plakası |
| B | Taşınabilir, geçici ankraj | Kiriş kelepçesi, tripod, kapı kasası ankrajı |
| C | Esnek yatay yaşam hattı | İki uç ankraj arasında gerilen çelik halat veya sentetik hat |
| D | Rijit yatay ray | Tavana veya kirişe sabitlenen ray ve arabası |
| E | Ağırlıkla tutan ankraj | Düz çatıda kendi ağırlığıyla duran ankraj bloğu |
Hazır bir ankraj cihazı yoksa bir yapı elemanı (kolon, kiriş, betonarme perde) ankraj olarak kullanılabilir; ancak bunun bir mühendis tarafından değerlendirilmesi ve dayanımın gösterilmesi gerekir. Korkuluk, boru, kablo tavası, havalandırma kanalı, iskele çaprazı ve çatı oluğu bu değerlendirme yapılmadan ankraj olarak kullanılmaz.
Ankraj noktasının konumu
Ankraj dayanımı kadar konumu da önemlidir. Doğru konum, düşme mesafesini kısaltır ve sallanmayı önler.
- Yukarıda olsun: Ankraj mümkünse kullanıcının sırt bağlantı halkasının üstünde olmalıdır. Ankraj aşağıya indikçe serbest düşme uzar ve vücuda gelen yük artar.
- Dik hizada olsun: Çalışma noktasından yana kaymış bir ankraj, düşmede sarkaç hareketine yol açar; kişi yandaki kolona veya duvara çarpar.
- Keskin kenardan uzak olsun: Bağlantı elemanının düşme sırasında bir kenar üzerinden kayması onu kesebilir. Kenar üzerinde çalışma gerekiyorsa bu kullanım için onaylı ekipman seçilir.
- Kurtarmaya uygun olsun: Asılı kalan kişiye ulaşmak için hangi ekipmanla, nereden yaklaşılacağı ankraj seçilirken düşünülür.
Serbest düşme mesafesi ve boşluk hesabı
Bir düşme durdurma sistemi, kişiyi yere veya alt kattaki bir engele çarpmadan önce durdurmalıdır. Bunun için ankrajın altında yeterli boşluk gerekir. Aşağıdaki örnek, ankrajın sırt halkası hizasında olduğu ve 2 metrelik enerji sönümleyicili lanyard kullanıldığı bir durum içindir:
| Bileşen | Örnek değer |
|---|---|
| Lanyard uzunluğu (serbest düşme) | 2,00 m |
| Enerji sönümleyicinin açılması (TS EN 355’e göre en fazla) | 1,75 m |
| Sırt halkasından ayak tabanına mesafe | yaklaşık 1,50 m |
| Emniyet payı | 1,00 m |
| Ankraj altında gereken boşluk | yaklaşık 6,25 m |
Bu hesabın sahadaki anlamı şudur: 4 metre yüksekliğindeki bir platformda 2 metrelik lanyardı ayak hizasındaki bir noktaya bağlayan çalışan, düşme durdurulmadan yere çarpar. Böyle alçak yüksekliklerde geri sarmalı düşüş durdurucu, daha kısa bağlantı elemanı veya kişinin düşme kenarına hiç ulaşmasını engelleyen konum sınırlama sistemi kullanılır. Esnek yatay yaşam hatlarında hattın düşme anındaki sehimi de bu hesaba eklenir; değer imalatçının kullanım talimatında verilir. Her zaman imalatçının talimatındaki boşluk değeri esas alınır.
Kalıcı ve geçici yaşam hatları
Yaşam hattı sistemi, çalışanın bağlantısını sökmeden bir hat boyunca hareket etmesini sağlar. Kalıcı ve geçici sistemler farklı kurallarla yönetilir:
| Konu | Kalıcı yaşam hattı | Geçici yaşam hattı |
|---|---|---|
| Nerede? | Çatılar, vinç yolları, bakım platformları, cepheler | Şantiye, kalıp, çelik montaj, kısa süreli bakım |
| Tasarım | Projede yer alır, yapıya bağlantısı hesaplanır | İmalatçı talimatına göre her kurulumda yeniden kurulur |
| Kurulum | Eğitimli montaj ekibi; kurulum belgesi düzenlenir | Talimatı bilen ehil kişi; kurulum her seferinde kontrol edilir |
| İşaretleme | Kullanıcı sayısı, son kontrol tarihi ve imalatçı bilgisi hat üzerinde | Etiket ve talimat kitin üzerinde |
| Tipik hata | Kurulumdan sonra hiç kontrol edilmemesi | Uç ankrajların yetersiz noktalara bağlanması |
Yatay yaşam hattının kullanıcı sayısı imalatçının talimatıyla sınırlıdır; talimatta iki kişi yazan bir hatta dört kişi bağlanmaz. Dikey yaşam hatlarında kişi, hat üzerinde kendisiyle birlikte hareket eden halat tutucuya bağlanır; iskelede her çalışan için ayrı hat kurulur. Geçici ankraj seçeneklerinde, ağırlıkla tutan ankrajlar yalnızca imalatçının izin verdiği eğimde ve yüzeyde, kiriş kelepçeleri ise uygun profil ölçüsünde kullanılır.
Kurulum sonrası ve periyodik kontrol
Kalıcı ankraj ve yaşam hatları kurulduktan sonra, kullanıma açılmadan önce imalatçının talimatına göre kontrol edilir; betona yapılan ankrajlarda kurulum belgesi ve varsa çekme testi sonucu istenir. Bu belgeyi sağlık ve güvenlik dosyasında saklayın.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III tablolarında yaşam hatları için ayrı bir satır bulunmaz. Tablolarda yer almayan ekipmanlarda kontrol aralığı imalatçının öngördüğü süreye, o da yoksa risk değerlendirmesine göre belirlenir. Kişisel düşme önleme ekipmanları için genel kuralları veren TS EN 365, imalatçı talimatına uygun olarak en az 12 ayda bir yetkin kişi tarafından periyodik muayene öngörür. Kemer, lanyard ve bağlantı elemanlarının seçimi için KKD seçimi yazımıza, iskelelerdeki dikey hatlar için yapı iskelesi kontrolü yazımıza bakın.
Her kullanımdan önce çalışan şu gözle kontrolü yapar: ankraj gevşek, çatlak veya paslı mı; halat ve kayışta kesik, aşınma veya yanık var mı; karabina ve kancalar düzgün kilitleniyor mu; etiket okunuyor mu? Kalıcı hatların yıllık muayene tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
Kurtarma planı olmadan bağlantı eksiktir
Düşmesi durdurulan kişi, kemerde asılı kalır. Kemerde hareketsiz asılı kalmak kısa sürede ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir; bu yüzden kurtarma dakikalar içinde yapılabilmelidir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, yüksekte çalışmanın önceden planlanmasını ve düşme riskinin acil durum planında yer almasını ister. Planda şunlar yazılı olmalıdır: kurtarmayı kim yapacak, hangi ekipmanla (kurtarma seti, platform, merdiven), asılı kişiye nereden ulaşılacak ve bu senaryo ne zaman denenecek. Yüksekte çalışacakların eğitimi için yüksekte çalışma eğitimi, sağlık uygunluğu için yüksekte çalışma sağlık raporu yazılarımıza bakabilirsiniz.
Şantiye ve fabrikalarda ankraj noktalarının ve yaşam hatlarının saha uygunluğunu iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında değerlendiriyor, iskele ve kaldırma ekipmanlarının kontrollerini periyodik kontrol hizmetimizle planlıyoruz. Yasal kontrol süreleri için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri, sektöre özgü konular için inşaat sayfamıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Ankraj noktası kaç kN dayanmalı?
TS EN 795’in 2012 sürümüne göre metal ankraj cihazları 12 kN statik teste, metal olmayan taşıyıcı kısmı bulunanlar 18 kN’a dayanmalıdır. Birden fazla kullanıcıya izin veren cihazlarda test yükü kullanıcı sayısına göre artar. Yapı elemanı ankraj olarak kullanılacaksa dayanımı bir mühendisin değerlendirmesiyle gösterilmelidir.
Korkuluğa kanca takmak yeterli mi?
Hayır. Korkuluk, kişinin düşmesini önleyen bir toplu koruma elemanıdır; düşme durdurma yükünü taşıyacak şekilde tasarlanmış bir ankraj değildir. Bağlantı, test edilmiş bir ankraj cihazına veya dayanımı gösterilmiş bir yapı elemanına yapılır.
Yaşam hattının periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
Ek-III tablolarında yaşam hatları için ayrı bir süre bulunmaz; kontrol aralığı imalatçının talimatına, o da yoksa risk değerlendirmesine göre belirlenir. Kişisel düşme önleme ekipmanlarında en az 12 ayda bir yetkin kişi muayenesi esas alınır.
Alçak yükseklikte düşme durdurma sistemi işe yarar mı?
Ankrajın altında yeterli boşluk yoksa yaramaz; 2 metrelik enerji sönümleyicili lanyard için örnek hesapta yaklaşık 6,25 metre boşluk gerekir. Alçak yüksekliklerde geri sarmalı düşüş durdurucu veya kenara ulaşmayı engelleyen konum sınırlama sistemi kullanılır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.