Yüksekte Çalışma Eğitimi: Kimlere, Neleri Kapsar?

Yüksekte çalışma eğitimi zorunlu mu?

Evet. Zorunluluk birkaç düzenlemeden birlikte doğar:

• Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4/A, yüksekte çalışılan alanlarda çalışanlara yüksekte çalışmayla ilgili tehlikeler, riskler, kontrol tedbirleri ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda eğitim verilmesini ve çalışmanın işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde yapılmasını ister.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II, iskelelerin kurulması, sökülmesi ve değiştirilmesinin yeterli eğitim almış çalışanlarca yapılmasını; iple erişim çalışmalarında ise çalışanlara işe uygun ve özellikle kurtarma konusunda yeterli eğitim verilmesini şart koşar.
• 2026 eğitim yönetmeliğinin Ek-1’i, temel eğitimin 4. konu grubunda yüksekte çalışmayı ve yüksekten düşmeyi açıkça sayar.

Yapı İşleri Yönetmeliği yüksekte çalışmayı, “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma” olarak tanımlar. Bu tanım yalnızca şantiyeleri değil; depo raflarının üst seviyelerinde çalışan personeli, çatıda bakım yapan teknisyeni ve makine üstünde ayar yapan operatörü de kapsar. Kavramın ayrıntıları için yüksekte çalışma nedir yazımıza bakın.

Yanlış bilinenler

Yaptığınız iş, mesleki eğitim veya MYK belgesi zorunlu meslekler arasındaysa o belge ayrıca gerekir; yüksekte çalışma eğitimi onun yerine geçmez. Bu ayrım için mesleki eğitim zorunlu meslekler listesi yazımıza bakabilirsiniz.

Teorik içerik: sınıfta neler anlatılır?

Yüksekte çalışma eğitim içeriğinin teorik bölümü, çalışanın neden ve hangi sırayla korunacağını anlamasını sağlar:

1. Düşme kazalarının nedenleri: Korumasız kenar, kırılgan çatı, kayan merdiven, eksik iskele elemanı, hava koşulları.
2. Korunma hiyerarşisi: Mümkünse işi yerde yapmak, sonra korkuluk ve platform gibi toplu koruma, en son kişisel düşüş durdurma sistemi.
3. Ekipman seçimi: El merdiveninin ancak düşük risk, kısa süre veya başka çözüm olmadığında kullanılabileceği; iskele, yükseltilebilir platform ve iple erişimin hangi işlere uygun olduğu.
4. Kişisel düşüş durdurma sistemi: Tam vücut kemeri, bağlantı halatı, enerji sönümleyici, ankraj noktası ve yaşam hattının birlikte bir sistem olduğu.
5. Düşme mesafesi ve serbest alan: Kemerin, çalışan zemine çarpmadan önce düşüşü durdurabilmesi için altta yeterli boşluk gerekmesi.
6. Askıda kalma ve kurtarma: Düşüşü durdurulmuş çalışanın kemerde uzun süre asılı kalmasının tehlikeli olduğu ve kurtarmanın önceden planlanması gerektiği.
7. Hava koşulları ve çalışma izni: Rüzgâr, yağış ve buzlanmada işin durdurulması; ekipmanın kullanım kılavuzundaki sınırlar.

Uygulamalı içerik: sahada neler gösterilir?

Uygulamalı bölüm, mümkünse çalışanın gerçekten kullanacağı ekipmanla ve gerçek çalışma yerine yakın bir noktada yapılmalıdır:

• Kemerin kullanım öncesi kontrolü: dikiş, kayış, toka ve D halkalarında hasar; etiketin okunurluğu.
• Kemeri doğru giyme ve ayarlama; bacak ve göğüs kayışlarının sıkılığı.
• Ankraj noktası seçimi: yapısal, imalatçının öngördüğü ve mümkünse çalışanın üstünde bir nokta.
• Bağlantı elemanlarının ve karabinaların kilitlenmesi; çift kollu bağlantıyla kesintisiz bağlı kalma.
• El merdiveninin yerleştirilmesi, sabitlenmesi ve üç nokta temas.
• İskele kullanım etiketinin okunması; eksik korkuluk veya döşemede işe başlamama.
• Kurtarma senaryosu: askıda kalan bir çalışanın ekip tarafından indirilmesinin canlandırılması.

İşe özgü riskler eğitimiyle bağı

Yüksekte çalışma eğitimini ayrı bir kurs gibi düşünmek yerine, temel İSG eğitimi konularının 4. grubu olan “işe ve işyerine özgü riskler” içinde planlamak hem mevzuata hem de işin doğasına uygundur:

Kaynak, kapalı alan veya forklift gibi başka işe özgü riskler de varsa yüksekte çalışma bölümü bunlarla birlikte asgari süreyi doldurmalıdır; gerekiyorsa süre artırılır.

Kimlere verilmeli?

Yüksekte çalışma eğitimi yalnızca inşaat işçileri için değildir. Bursa ve çevre illerdeki sanayi tesislerinde şu görevler de çoğu zaman kapsama girer:

• Çatı ve cephe bakımı yapan teknisyenler, çatıya güneş paneli veya havalandırma ekipmanı monte edenler,
• Makine üstünde ayar ve bakım yapan bakım personeli,
• Raf üst seviyelerinde sayım veya toplama yapan depo personeli ve sipariş toplayıcı kullananlar,
• Yükseltilebilir platform veya sepetli araçla çalışanlar,
• İskele kuran, söken veya iskelede çalışan ekipler,
• Cam temizliği ve tabela montajı gibi işleri yapan alt işveren çalışanları.

Alt işveren çalışanlarının eğitiminden kendi işverenleri sorumludur. Asıl işveren ise bu çalışanların eğitim belgelerini kontrol eder ve onlara işe başlamadan önce işyerine özgü riskler hakkında bilgi verir (Eğitim Yönetmeliği md. 22).

Eğitimi kim verir, sonrasında ne olur?

Yüksekte çalışma, temel eğitimin 4. konu grubunda anlatıldığında eğitici, yönetmeliğin 10. maddesinde sayılanlardır: işyerinde İSG hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ile yönetmelikte sayılan kurumlar. Eğiticinin uzmanlık alanı konuyla uyumlu olmalıdır; düşüş durdurma sistemi ve iskele gibi teknik başlıkları uzman, askıda kalmanın sağlık etkilerini ve ilk müdahaleyi hekim anlatabilir. İşe başlama eğitiminde ise işverenin görevlendirdiği bilgili ve deneyimli bir çalışan da sahadaki ankraj noktalarını ve iskeleyi gösterebilir.

Eğitim bittiğinde iş bitmez. Yapı İşleri Yönetmeliği, yüksekte yapılan çalışmaların işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında yürütülmesini ve yüksekte güvenli çalışma donanımlarının düzenli olarak kontrol ve bakımının yapılmasını ister. Uygun olmayan donanımın kullanılması engellenir. Pratikte bu şu demektir:

• Kemer ve bağlantı elemanları için bir kayıt tutun; kullanım öncesi kontrolü çalışan, periyodik kontrolü görevlendirdiğiniz yetkin kişi yapar.
• Düşüş durdurmuş, yani bir düşmeyi taşımış kemer ve sönümleyici kullanımdan çekilir.
• Eğitimde öğretilen kurallara uyulup uyulmadığını sahada gözetim yapan kişi izler; tekrarlayan ihlaller bir sonraki eğitimin konusu olur.

Eğitim nasıl belgelenir?

Yüz yüze eğitimlerde yer, tarih, süre, konu başlıkları ile katılımcıların ve eğiticinin adı ve imzası bulunan bir katılım tutanağı düzenlenir (md. 17). Diğer mevzuattan doğan eğitimler, çalışanın ve işverenin imzasıyla ve içeriği belirtilerek belgelenir ve özlük dosyasında saklanır (md. 24/2). Tutanağa uygulamalı bölümün nerede ve hangi ekipmanla yapıldığını da yazın; denetimde sorulan genellikle budur.

Tekrar tarihlerini İSG takvimine işleyin. Şantiye özelinde yapı işlerinde İSG yönetmeliği ve inşaat sektörü sayfamız, eğitim programları için İSG eğitimleri hizmetimiz yol gösterir.

Sık Sorulan Sorular

Yüksekte çalışma eğitimi kaç saat olmalı?

Mevzuat yalnızca yüksekte çalışma için ayrı bir süre vermez. Bu eğitim, temel eğitimin 4. konu grubu içinde planlanır; bu gruba toplamda en az 2, 3 veya 4 ders saati ayrılır. Uygulamalı bölümü ve kurtarma canlandırmasını sığdıracak kadar süre planlayın.

Yüksekte çalışma sertifikası zorunlu mu?

İncelediğimiz İSG yönetmeliklerinde tek tip bir “yüksekte çalışma sertifikası” şartı yoktur. Zorunlu olan; eğitimin verilmesi, işe ve ekipmana özgü olması ve tutanakla belgelenmesidir. İş, MYK veya mesleki eğitim belgesi zorunlu bir meslekse o belge ayrıca aranır.

Emniyet kemeri eğitimi uzaktan verilebilir mi?

Kemerin kontrolü, giyilmesi, bağlantısı ve kurtarma uygulamalı beceridir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde 4. konu grubu zaten yüz yüze verilmek zorundadır; az tehlikeli işyerlerinde de uygulamalı bölümün sahada yapılmasını öneririz.

Başka işyerinde eğitim almış çalışana yeniden eğitim gerekir mi?

Aynı işle işyeri değiştiren çalışanın önceki temel eğitim belgesi kontrol edilir; ancak işe başlama eğitimi ve 4. konu grubu yeni işyerinde yeniden verilir. Yeni işyerinin çatısı, iskelesi ve ankraj noktaları farklıdır.