Kısaca
“Yüksekte çalışabilir raporu” ayrı bir resmî form değildir; işe giriş ve periyodik muayenede işyeri hekiminin, çalışanın yüksekte çalışma işine uygunluğunu değerlendirip EK-2 formuna yazdığı kanaattir. Hekim denge ve baş dönmesi, nöbet öyküsü, bayılma, kalp-damar hastalıkları, görme ve ilaç kullanımı gibi durumları değerlendirir; tetkiklerin sabit bir listesi yoktur. Rapordaki kısıtlama görev planına, iş izni listesine ve formen talimatına işlenmeli, tanı ise gizli kalmalıdır.
Yüksekte çalışabilir raporu ne anlama gelir?
Şantiyede, çatıda, iskele üzerinde veya bir makinenin bakım platformunda çalışacak kişi için sık sorulan soru şudur: “Yüksekte çalışabilir raporu nereden alınır?” Cevabın ilk kısmı şaşırtıcı olabilir: mevzuatta bu adla ayrı bir rapor formu yoktur. Rapor, işe giriş ve periyodik muayenenin bir parçasıdır.
Dayanaklar şöyledir:
- 6331 sayılı Kanun md. 15/2: Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
- 6331 md. 15/3: Raporlar işyeri hekiminden alınır; 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alabilir. Raporlara itirazlar hakem hastanelere yapılır.
- İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md. 9: Hekim, işe giriş ve periyodik muayene ile tetkik sonuçlarını, çalışanın yapacağı işe uygun olduğunu belirten EK-2’deki örneğe uygun olarak düzenler.
Yani “yüksekte çalışabilir” ifadesi, hekimin muayene sonunda yazdığı işe uygunluk kanaatinin içeriğidir. Bu kanaatin değerli olması için hekimin, kişinin yüksekte çalışacağını bilmesi gerekir. Görev tanımında yüksekte çalışma yazmayan bir sevk, genel bir “çalışabilir” raporuyla sonuçlanır ve şantiyede işe yaramaz.
Yüksekte çalışmanın tanımı ve teknik önlemleri yüksekte çalışma nedir yazımızda, eğitim boyutu yüksekte çalışma eğitimi yazımızda yer alıyor. Bu yazı yalnız sağlık boyutuna odaklanıyor.
Yüksekte çalışma muayenesinde hekim neleri değerlendirir?
Mevzuat yüksekte çalışma için hastalık listesi vermez; hekim, çalışanın kişisel özelliklerini, işin niteliğini ve risk değerlendirmesini birlikte değerlendirir. Yüksekte çalışma muayenesi sırasında hekimlerin sık sorguladığı durumlar ve nedenleri:
| Durum | Neden önemli? | Hekimin olası kararı |
|---|---|---|
| Baş dönmesi, denge bozukluğu (vertigo) | Ani denge kaybı düşmeye yol açabilir | Nedeni araştırılana kadar kısıtlama; tedavi sonrası yeniden değerlendirme |
| Nöbet öyküsü (epilepsi) | Nöbet sırasında bilinç ve kontrol kaybı | Nöbet kontrolü ve tedaviye göre bireysel karar; gerekirse uzman görüşü |
| Bayılma öyküsü, ritim bozukluğu, kontrolsüz yüksek tansiyon | Ani bilinç kaybı veya fenalık | Kardiyolojik değerlendirme sonrası karar |
| İnsülin veya şeker düşürücü ilaç kullanımı | Kan şekeri düşmesi bilinç bulanıklığı yapabilir | Hastalık kontrolüne göre karar, gerekirse koşullu uygunluk |
| Görme ve derinlik algısı | Basamak, kenar ve engelleri doğru görmek gerekir | Gözlükle uygunluk veya göz muayenesi sonrası karar |
| İşitme | Uyarıları ve talimatları duymak gerekir | Gürültülü sahada işitme durumuna göre değerlendirme |
| Kas-iskelet sistemi | Tırmanma, kemer ve ekipman taşıma güç ister | Fonksiyonel değerlendirme |
| Uyku hali yapan ilaçlar, alkol ve madde kullanımı | Dikkat ve reaksiyon süresini bozar | İlaç değişikliği veya kısıtlama |
| Yükseklik korkusu | Panik ve donma tepkisi | Görüşme ile değerlendirme |
Tabloda “olası karar” olarak yazılanlar örnektir. Aynı tanı, kişiden kişiye ve işin türüne göre farklı sonuç doğurabilir.
Vertigo ve yüksekte çalışma
Baş dönmesi şikâyeti olan çalışanda hekim önce nedenini anlamaya çalışır. Geçici bir iç kulak sorunu ile tekrarlayan ve nedeni bilinmeyen baş dönmesi aynı şekilde değerlendirilmez. Şikâyet sürerken yüksekte çalışma kısıtlanır; tedavi ve takipten sonra yeniden muayene yapılır. Bu süreçte çalışan, zemin seviyesinde bir göreve kaydırılabilir.
Epilepsi ve yüksekte çalışma
Epilepsi tanısı, tek başına otomatik bir “çalışamaz” kararı anlamına gelmez. Hekim nöbetlerin kontrol altında olup olmadığını, son nöbetin zamanını, tedaviye uyumu ve işin türünü değerlendirir; gerekirse nöroloji uzmanının görüşünü ister. Karar bireyseldir ve risk değerlendirmesiyle birlikte verilir. Kontrolsüz nöbetleri olan bir çalışanın düşme koruması olmayan bir yükseklikte çalışması kabul edilemez bir risktir.
Muayeneye sevk: hekime hangi bilgiler gitmeli?
Hekimin işe uygunluk kararı, işin ne olduğunu bildiği ölçüde isabetlidir. Sevk formuna veya görev tanımına şunları yazın:
- Çalışma yüksekliği ve sıklığı: Ara sıra merdivenle 3 metreye çıkan bakım elemanı ile her gün cephe iskelesinde çalışan usta aynı değerlendirilmez.
- Kullanılan ekipman: Sabit platform, iskele, mobil platform, el merdiveni veya halat erişimi.
- Kullanılacak KKD: Tam vücut emniyet kemeri, enerji sönümleyici ve baretin taşınması fiziksel yük getirir.
- Ortam koşulları: Sıcak, soğuk, rüzgâr, gürültü ve gece çalışması.
- Yalnız çalışma: Kişi yüksekte tek başına mı çalışacak, yanında gözetmen var mı?
- Kurtarma düzeni: Askıda kalan bir çalışanın ne kadar sürede kurtarılabileceği.
Bu bilgiler hekimin hangi sistemlere odaklanacağını ve gerekirse hangi tetkikleri isteyeceğini belirler. Risk değerlendirmesinde yüksekte çalışma satırlarının hekimle paylaşılması da aynı amaca hizmet eder.
Yüksekte çalışma için hangi tetkikler istenir?
Yüksekte çalışma için hangi tetkikler sorusunun mevzuatta sabit bir cevabı yoktur. Tetkikleri, muayene bulgularına ve işin risklerine göre işyeri hekimi belirler. Uygulamada değerlendirilebilecek tetkiklere örnekler:
- Görme muayenesi.
- Kan basıncı ölçümü ve gerekirse elektrokardiyografi (EKG).
- Kan şekeri ve hemogram gibi kan tetkikleri.
- Gürültülü işlerde işitme testi.
Hiçbiri her çalışan için otomatik olarak zorunlu değildir. Hekim, öyküsünde bayılma olan bir çalışan için ek kardiyolojik değerlendirme isteyebilir; şikâyeti olmayan genç bir çalışanda tetkik listesi daha kısa olabilir. Gerekli tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Rapordaki kısıtlama işe nasıl yansıtılır?
Hekimin “yüksekte çalışamaz” veya “şu koşulla çalışabilir” kararı, yalnız dosyada durursa çalışanı korumaz. Kısıtlamayı işe yansıtmak için şu adımları izleyin:
- İşverene doğru bilgi gitsin. Sağlık bilgileri gizlidir (6331 md. 15). İşverene ve formene tanı değil, işle ilgili sonuç bildirilir: “3 aylık süre için yüksekte çalışması uygun değildir” gibi.
- Görev planı güncellensin. Çalışan, kısıtlama süresince zemin seviyesindeki işlere planlanır. Kısıtlamanın başlangıç ve bitiş tarihi belli olmalıdır.
- İş izni listesine işlensin. Yüksekte çalışma izni düzenleyen kişi, izne yazılacak çalışanların uygunluğunu kontrol edebilmelidir. Bunun için tanı içermeyen bir “yüksekte çalışmaya uygun personel” listesi yeterlidir.
- Formen bilgilendirilsin. Ekibi sahaya dağıtan kişi, kimin yüksekte çalışamayacağını bilmelidir.
- Yeniden değerlendirme tarihi konsun. Geçici kısıtlamalarda hekim kontrol tarihini belirler; tarih geldiğinde muayene yapılmadan kısıtlama kaldırılmaz.
- Alt işveren çalışanları unutulmasın. İşyeri hekimi, alt işveren çalışanlarının raporlarının süresinin dolup dolmadığını da kontrol eder (Yönetmelik md. 9).
Sık yapılan hatalar
- Sevkte işi yazmamak. Hekim kişinin yüksekte çalışacağını bilmiyorsa bu işe uygunluğu değerlendiremez.
- Raporu tek seferlik görmek. İşe girişteki rapor, periyodik muayene süresi dolunca geçerliliğini yitirir.
- Kısıtlamayı sözlü aktarmak. Yazılı ve tarihli olmayan kısıtlama, vardiya değişiminde kaybolur.
- Tanıyı herkesle paylaşmak. Sahada bilinmesi gereken tanı değil, kısıtlamadır.
- Gece ve vardiya etkisini atlamak. Uyku düzeni bozuk çalışanda dikkat azalır; gece çalışması değerlendirmesi için gece çalışması yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki şantiye ve sanayi işletmelerinde işyeri hekimliği ve sağlık gözetimi hizmetlerimizde yüksekte çalışacak personelin muayenesini görev tanımıyla birlikte planlar, kısıtlamaları tanı paylaşmadan işverene bildiririz. İnşaat işlerindeki diğer riskler için inşaat sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yüksekte çalışabilir raporunu kim verir?
Rapor, işe giriş veya periyodik muayene sonunda işyeri hekimi tarafından düzenlenir. 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde ÇASMER’ler, aile hekimleri ve diğer kamu sağlık hizmeti sunucuları da rapor verebilir.
Yüksekte çalışma raporu kaç yıl geçerlidir?
Ayrı bir geçerlilik süresi yoktur; periyodik muayene süresi uygulanır. Çok tehlikeli sınıftaki işlerde muayene en geç yılda bir, tehlikelide en geç 3 yılda bir yapılır; hekim süreyi kısaltabilir.
Epilepsisi olan biri yüksekte çalışabilir mi?
Karar bireyseldir. Hekim nöbet kontrolünü, tedaviye uyumu ve işin türünü değerlendirir, gerekirse uzman görüşü alır. Kontrolsüz nöbetlerde yüksekte çalışma kısıtlanır.
Gözlük kullanan biri yüksekte çalışabilir mi?
Gözlük kullanmak tek başına engel değildir. Hekim görme keskinliğini düzeltilmiş hâliyle değerlendirir; rapora “gözlükle uygundur” gibi bir koşul yazabilir. Bu durumda çalışanın yüksekte gözlüğünü kullanması ve gözlüğün baret, maske gibi diğer KKD ile uyumlu olması gerekir.
Hekimin kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. 6331 sayılı Kanun md. 15/3’e göre raporlara itirazlar Sağlık Bakanlığınca belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen kararlar kesindir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.