Kısaca
Kule vinçlerin periyodik kontrolünü tek bir yetkili kişi değil, ekipman muayene kuruluşu yapar; kontrol ilk kurulumdan sonra, her yükseltme ve yer değişikliğinde ve en geç yılda bir tekrarlanır. Sahadaki güvenlik ise kurulum ve sökümün imalatçı talimatına göre yapılmasına, imalatçının rüzgâr sınırına uyulmasına, eğitimli operatör ve işaretçiye ve yükün geçtiği alanın kapatılmasına bağlıdır.
Kule vinç güvenliği şantiyenin en uzun süreli riskidir
Kule vinç güvenliği, şantiyenin ilk haftasında başlayıp kaba inşaat bitene kadar süren bir konudur. Vinç kurulduğu gün bir kez kontrol edilir, ama aylarca rüzgâr alır, yükseltilir, komşu vinçlerle aynı gökyüzünü paylaşır ve her gün yüzlerce kez yükü çalışanların bulunduğu alanların üzerinden taşır. Riskin yoğunlaştığı dört an vardır: kurulum ve söküm, yükseltme, kuvvetli rüzgâr ve yükün bağlanıp taşınması.
Dayanak İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’dir. Şantiyedeki koordinasyon ise Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği çerçevesinde yürür; sağlık ve güvenlik planı ve koordinatörün rolü için yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımıza bakın.
Kule vinç kurulum ve söküm
Kurulum ve söküm, vincin en kırılgan olduğu zamandır: kule elemanları tam bağlanmamış, karşı ağırlık ve bom henüz dengede değildir. Bu işler şu esaslara göre planlanır:
- Temel ve zemin. Vincin oturacağı temel, imalatçının verdiği yüklere göre projelendirilir. Temel ankrajları ve zemin taşıma kapasitesi kurulumdan önce belgelenir.
- İmalatçı montaj talimatı. Montaj sırası, cıvata sıkma değerleri ve hangi elemanın hangi mobil vinçle kaldırılacağı imalatçı talimatına göre yazılı bir montaj planına dönüştürülür.
- Yetkin ekip. Montajı vincin tipini bilen, eğitimli bir ekip yapar. Montaj ekibi yüksekte çalışır; tam vücut kemeri ve ankraj planı hazırdır.
- Alanın kapatılması. Kurulum ve söküm boyunca mobil vincin ve kaldırılan elemanların altında kalan bölge şerit ve görevliyle kapatılır.
- Enerji hatları ve komşu yapılar. Bomun dönüş alanı içinde enerji hattı varsa güvenli mesafe ve gerekirse hattın enerjisinin kesilmesi kurulumdan önce kararlaştırılır.
- Çakışan vinçler. Ek-II 3.2.1’e göre çalışma alanları kesişen iki veya daha fazla kaldırma aracıyla yük kaldırılan yerlerde, yüklerin ve araç elemanlarının çarpışmasını önleyecek tedbirler alınır. Vinçlerin yükseklik farkı, dönüş kısıtlayıcıları ve operatörler arası haberleşme bu tedbirlerin parçasıdır.
Yükseltme (tırmanma) işlemi kurulum kadar risklidir. Pek çok imalatçı, montaj ve tırmanma için çalışma sınırından daha düşük bir rüzgâr hızı öngörür; bu değeri kılavuzdan alın ve montaj planına yazın.
Kule vinç muayenesi: ekipman muayene kuruluşu şartı
Kule vinçler, periyodik kontrolü tek bir yetkili kişinin yapamadığı az sayıdaki ekipmandan biridir. İş Ekipmanları Yönetmeliği’nin ek 2. maddesine göre kule krenlerin periyodik kontrolleri, ekipman muayene kuruluşlarında çalışan periyodik kontrol yapmaya yetkili kişilerce yapılır. Bakanlık ayrı bir düzenleme yapana kadar, ilgili kapsamda TÜRKAK’tan TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonu almış muayene kuruluşları bu kapsamda kabul edilir. Muayene kuruluşunun akreditasyon kapsamında kule krenin yer aldığını sözleşmeden önce teyit edin.
| Ne zaman? | Dayanak | Not |
|---|---|---|
| İlk kurulumdan sonra, kullanmadan önce | md. 7/2-a | Kule kren açıkça sayılır |
| Her yükseltme veya değişiklikten sonra | md. 7/2-a | Yükseltilebilir ekipmanlar için |
| Yer değişikliğinde | md. 7/2-a | Vinç başka şantiyeye taşındığında yeniden |
| Önemli bakım ve onarımdan sonra | md. 7/2-a | Fren, halat, yapısal onarım gibi |
| En geç yılda bir | Ek-III Tablo-2 | Standart daha kısa süre öngörmüyorsa |
| Fırtına, kaza veya uzun süre kullanılmama sonrası | md. 7/2-b | Güvenliği bozabilecek olaylardan sonra |
Her periyodik kontrolde muayene yapılır. Ek-III 2.2.1’e göre yük testi yılda bir işletme kapasitesi (belirlenmemişse kaldırma kapasitesi) ile, en fazla üç yılda bir veya önemli bakım sonrasında ise kaldırma kapasitesi ve katsayılarla yapılır; genel katsayılar statik testte 1,25, dinamik testte 1,1’dir. Kontrol sözleşmesi kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP üzerinden kurulur ve raporda kontrolü yapanın EKİPNET kayıt numarası bulunur. Ek-III tabloları için periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.
Kule vinç rüzgâr limiti ve hava koşulları
“Kule vinç rüzgârdan etkilenmez” düşüncesi sahada karşılaşılan tehlikeli bir yanlış güvendir. Rüzgâr hem vincin yapısına hem de taşınan yüke etki eder; büyük yüzeyli bir kalıp paneli veya cephe elemanı, düşük rüzgârda bile kontrolsüz dönebilir. Ek-II 3.2.7, açık havada kullanılan ve kılavuzsuz yük kaldıran ekipmanlarda hava şartlarının güvenli kullanımı engelleyecek şekilde bozulması hâlinde kullanımın durdurulmasını ister.
Mevzuat rüzgâr için tek bir sayı vermez; sınır imalatçının kılavuzundadır. Uygulamada şu düzen kurulur:
- Çalışma için azami rüzgâr hızı, kılavuzdan alınıp operatör kabinine ve vinç talimatına yazılır. Büyük yüzeyli yükler için daha düşük bir sınır belirlenir.
- Kabindeki rüzgâr ölçerin (anemometre) çalıştığı günlük kontrolde denetlenir; ölçer yoksa veya arızalıysa rüzgâr kararı tahmine bırakılmaz.
- Meteorolojik uyarı geldiğinde, iş sonu beklenmeden yük indirilir ve vinç çalışma dışı konumuna alınır. Çalışma dışında döner kısım, imalatçı talimatına göre rüzgârla serbestçe dönebilecek şekilde bırakılır; dönüş freni kilitli bırakılmaz.
- Fırtınadan sonra vinç, md. 7/2-b kapsamında kontrol edilmeden çalıştırılmaz.
Kış koşullarında buzlanma ve kar yükü de sahadaki riskler arasındadır; şantiye için genel önlemleri kış aylarında iş güvenliği yazımızda bulabilirsiniz.
Kule vinç operatörü ve işaretçi
Vinci yalnızca bu iş için görevlendirilmiş ve kullanmadan önce eğitim almış operatör kullanır. Operatörün yaptığı işin mesleki eğitim belgesi veya MYK belgesi gerektirip gerektirmediğini yürürlükteki listelerden kontrol edin; belge türleri için MYK belgesi zorunlu meslekler yazımıza bakın.
Kule vinç operatörlüğü, kabine her gün yüksek bir kule içinden tırmanmayı gerektirir. Bu nedenle işe giriş ve periyodik muayenede yüksekte çalışmaya uygunluk ayrıca değerlendirilir; hekimin neye baktığını yüksekte çalışma sağlık raporu yazımızda anlattık.
Operatör çoğu zaman yükü bağlandığı noktada göremez. Ek-II 3.2.3’e göre operatör yükün yolunu doğrudan veya yardımcı cihazlarla göremiyorsa, ona yol gösterecek eğitimli ve deneyimli bir kişi görevlendirilir. İşaretçi ile operatör arasında tek bir iletişim yöntemi kullanılır: telsiz ya da el işaretleri. Telsizde kanal yalnızca vinç ekibine ayrılır; el işaretleri ekipçe aynı biçimde bilinir.
Operatörün vardiya başı kontrolü şunları kapsar: limit şalterleri, yük ve moment sınırlayıcı uyarıları, frenler, halat ve kanca, emniyet mandalı, rüzgâr ölçer ve kumanda tepkileri. Köprülü vinçlerdeki benzer kontrol listesini tavan vinci güvenliği yazımızda bulabilirsiniz.
Yük alanının kapatılması ve yük diyagramı
Ek-II 3.1.3’e göre teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında kimse bulunmaz ve yük, çalışanların bulunabileceği korunmasız alanların üzerinden geçirilmez. Kule vinçte bu, sahayı planlamak demektir:
- Malzeme stok alanı ile yükün indirileceği katlar arasındaki güzergâh, çalışanların toplandığı alanlardan uzak seçilir.
- Yük indirme noktaları kat kenarında şerit ve görevliyle geçici olarak kapatılır.
- Şantiye girişi, yaya yolu ve konteyner alanları yük güzergâhının dışında kalır; kalamıyorsa koruyucu çatı yapılır.
Kule vinçte kapasite, yükün kuleden uzaklığına göre değişir. Aşağıdaki tablo okumayı göstermek için hazırlanmış temsili bir diyagramdır; sahada yalnızca kendi vincinizin diyagramını kullanın.
| Kuleden uzaklık | Taşınabilecek yük |
|---|---|
| 15 m’ye kadar | 6.000 kg |
| 30 m | 3.200 kg |
| 45 m | 1.900 kg |
| 55 m (bom ucu) | 1.400 kg |
Bom ucunda 1.400 kg taşıyan bir vinçle 2.500 kg’lık bir kalıbı yalnızca kuleye yakın bir mesafede taşıyabilirsiniz. Yük ve moment sınırlayıcı bu hatayı durdurmak için vardır; sınırlayıcıyı devre dışı bırakmak veya ayarını değiştirmek hiçbir koşulda kabul edilmez.
Şantiyenin tamamına yönelik kontrol maddeleri için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki inşaat projelerinde kule vinç kontrollerinin ekipman muayene kuruluşlarıyla planlanması periyodik kontrol, kurulum, rüzgâr ve yük alanı talimatlarının hazırlanması iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimizin parçasıdır. Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kule vincin periyodik kontrolünü kim yapar?
Ekipman muayene kuruluşunda çalışan, periyodik kontrol yapmaya yetkili kişiler yapar. Bakanlık ayrı bir düzenleme yapana kadar, ilgili kapsamda TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonu olan muayene kuruluşları bu kapsamda kabul edilir. Sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP’te kurulur.
Kule vinç yükseltildikten sonra yeniden kontrol gerekir mi?
Evet. İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7/2-a, kule kren gibi ekipmanlarda ilk kurulumdan sonra ve yükseltme veya değişiklikten sonra kontrol yapılmasını ister.
Kule vinç hangi rüzgâr hızında durdurulur?
Mevzuat tek bir rüzgâr hızı vermez; sınır imalatçının kullanım kılavuzundadır. Bu değer vinç talimatına yazılır, kabindeki rüzgâr ölçerle izlenir ve büyük yüzeyli yükler için daha düşük tutulur.
Yük taşınırken altında çalışmak neden yasak?
Ek-II 3.1.3’e göre teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında kimse bulunmaz. Bağlama hatası, sapan kopması veya rüzgârla dönen yük, altında bulunan kişi için kaçınılmaz bir kazaya dönüşür.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.