Kısaca
Makaslı ve sepetli platformlarda kazaların çoğu zemin, rüzgâr ve yük sınırının kontrol edilmemesinden, sepette yanlış noktaya bağlanmaktan ve tavan altında sıkışmadan doğar. Platform her vardiyadan önce operatör tarafından kontrol edilir, en geç yılda bir TS EN 280+A1 kriterleriyle periyodik kontrolden geçer ve yalnızca eğitim almış, görevlendirilmiş kişilerce kullanılır.
Makaslı platform güvenliği: önce doğru platformu seçin
Depoda raf montajı, fabrikada aydınlatma değişimi, şantiyede cephe işi… Mobil yükseltici platformlar, iskele kurmadan yüksekte çalışmanın en pratik yoludur. Makaslı platform güvenliği ise ekipmanın kendisinden çok, nerede ve nasıl kullanıldığına bağlıdır. Aynı platform düz beton zeminde güvenli, dolgu toprakta veya kuvvetli rüzgârda tehlikelidir.
Mevzuattaki adıyla “yükseltilebilen seyyar iş platformu”, sahada personel yükseltici veya manlift olarak anılır. İki ana grup vardır:
| Platform türü | Hareket şekli | Tipik kullanım | Öne çıkan risk |
|---|---|---|---|
| Makaslı platform | Dikey yükselir, sepet tabanın üstünde kalır | Tavan, aydınlatma, raf ve iç mekân montajı | Eğimli veya çukurlu zeminde devrilme, tavan altında sıkışma |
| Eklemli (sepetli) bom | Bom kırılarak engelin üstünden uzanır | Cephe, makine üstü, boru hattı | Fırlatma etkisi, ani hareketle sepetten düşme |
| Teleskopik bom | Bom uzayarak yatay erişim sağlar | Yüksek cephe, çelik konstrüksiyon | Devrilme momenti, elektrik hattına yaklaşma |
| Araç üstü sepetli platform | Kamyon şasisi üzerinde, destek ayaklı | Sokak aydınlatması, tabela, ağaç budama | Ayak altı zemin çökmesi, trafik |
Bu platformlar TS EN 280 standardına göre tasarlanır ve periyodik kontrolleri de bu standardın kriterleriyle yapılır; diğer ekipmanların kontrol süreleri için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımıza bakabilirsiniz. Seçimde üç soru sorun: Gereken çalışma yüksekliği ve yatay erişim ne kadar, platform iç mekân mı dış mekân için onaylı, zemin platformun ağırlığını ve teker yükünü taşır mı?
Zemin ve rüzgâr şartları
Platform devrilmesi kazalarının ortak noktası, kurulumdan önce yapılmayan bir kontroldür. İşe başlamadan önce zemini yürüyerek kontrol edin:
- Taşıma gücü: Dolgu toprak, yeni dökülmüş beton, asfalt kenarı, rögar ve kanal kapakları, bodrum üstü döşemeler tekerleğin veya destek ayağının altında çökebilir. Araç üstü platformlarda destek ayaklarının altına yük dağıtıcı altlık konur.
- Eğim: İmalatçının izin verdiği eğim sınırı etikette yazar. Eğim alarmı çalıyorsa platform yükseltilmez, alarm susturulmaz.
- Boşluklar ve kenarlar: Rampa kenarı, yükleme platformu, döşeme boşluğu ve çukur, platformun hareket alanının dışında kalacak şekilde bariyerle ayrılır.
- Engeller: Tavan kirişi, tesisat, vinç yolu ve özellikle enerji hatları yükselme alanında işaretlenir.
Rüzgâr için mevzuat tek bir sayı vermez; karar platformun etiketine göre verilir. Dış mekânda kullanılabilen platformların etiketinde azami rüzgâr hızı yazar. Yalnızca iç mekân için onaylı bir platform, rüzgâr ne kadar hafif olursa olsun açık havada kullanılmaz. Brandalı bir pano veya geniş bir sac levha taşımak rüzgâr yükünü artırır. Durdurma kriterlerinin nasıl yazılacağını kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımızda anlattık.
Yük sınırı da sepetin etiketindedir: izin verilen kişi sayısı ve kişiler dahil toplam yük. Takım çantası, malzeme ve yedek parça bu yüke dahildir. Sepetin dışına yük asmak, uzun profili sepetin dışına taşırmak veya platformu vinç gibi kullanmak devrilme momentini değiştirir.
Sepette kemer bağlantısı
Makaslı platformda toplu koruma, sepeti çevreleyen korkuluktur. Korkuluk ve giriş kapısı sağlam olmalıdır; kemer kullanılıp kullanılmayacağı ve nereye bağlanacağı imalatçı talimatına ve risk değerlendirmesine göre belirlenir. İmalatçı sepette bir bağlantı noktası tanımlamışsa kemer yalnızca oraya bağlanır. Sepetli (bom) platformlarda durum farklıdır: bom ani hareket ettiğinde, örneğin bir tekerlek çukura düştüğünde, sepet bir kırbaç gibi savrulur ve operatörü dışarı fırlatabilir.
Bu nedenle sepetli platformlarda uygulama şudur:
- Tam vücut kemeri giyilir. Bel kemeri kullanılmaz. Kemer seçimi ve kontrolü için paraşüt tipi emniyet kemeri yazımıza bakın.
- Bağlantı, imalatçının sepette belirlediği ankraj noktasına yapılır. Korkuluğa, ara kayıta veya yakındaki bir yapıya bağlanılmaz.
- Kısa, sabit boylu bir bağlantı halatı kullanılır. Amaç düşmeyi durdurmak değil, kişinin sepetin dışına çıkmasını engellemektir.
- Sepetten yapıya geçilmez. Çatıya, kirişe veya makine üstüne sepetten inip çıkmak, platform bu amaçla tasarlanmadıysa yapılmaz.
- Korkuluğa, kovaya veya merdivene basılmaz. Erişim yetmiyorsa daha yüksek bir platform gerekir.
Devrilme ve sıkışma riskleri
Devrilme dışında platformların ikinci büyük riski sıkışmadır. Operatör sepeti yükseltirken veya yatay hareket ettirirken başını ya da gövdesini tavan kirişi ile kumanda paneli arasında sıkıştırabilir. Kumanda kolunu tutan kişi sıkıştığında kolu bırakamayabilir ve hareket devam eder. Önlemler:
- Yükselmeden önce üstteki engeller kontrol edilir; tavana yakın çalışmada hareket yavaş hızda yapılır.
- Kumanda paneline eğilerek ve hareket yönüne sırtını dönerek çalışılmaz.
- Sıkışma koruma düzeneği olan platformlar tercih edilir; düzenek devre dışı bırakılmaz.
- Makaslı mekanizmanın kolları arasına ve tabanın altına kimse girmez; platformun çevresi yerde bariyerle kapatılır.
Yüksekte sürüş, devrilme riskini artırır. Platform yüksekteyken hareket ettirilecekse bu, imalatçının izin verdiği tipte bir platform olmalı ve zemin düz ve sağlam olmalıdır.
Günlük kontrol ve yıllık periyodik kontrol
İki ayrı kontrol vardır ve biri diğerinin yerini tutmaz.
Kullanım öncesi kontrol: İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III madde 1.3, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce operatörleri tarafından kontrol edilmesini, gözle muayene ve fonksiyon denemesinin kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur bulunursa ekipman kullanım dışı bırakılır.
| Kontrol noktası | Neye bakılır? |
|---|---|
| Etiket ve kılavuz | Yük ve rüzgâr sınırı okunur durumda, kılavuz platformda |
| Korkuluk ve giriş kapısı | Eksik, gevşek veya eğik parça yok, kapı kendiliğinden kapanıyor |
| Hidrolik sistem | Hortum ve bağlantılarda sızıntı yok |
| Lastik ve tekerlekler | Hasar, aşınma, gevşek bijon yok |
| Kumandalar | Sepet ve zemin kumandaları, ölü adam düğmesi çalışıyor |
| Acil durdurma ve acil indirme | Her iki kumanda yerinde deneniyor |
| Eğim alarmı ve sesli uyarılar | Çalışıyor, bantla kapatılmamış |
| Akü ve şarj kablosu | Hasarsız, şarj alanı uygun |
Periyodik kontrol: Ek-III Tablo-2’ye göre yükseltilebilen seyyar iş platformları, standartlarda süre belirtilmemişse en geç yılda bir, TS EN 280+A1 standardındaki kriterlere göre kontrol edilir. Kontrol, Ek-III madde 2.2.2’de sayılan makine mühendisi, mekatronik mühendisi, makine tekniker veya yüksek teknikeri gibi yetkili kişilerce yapılır. Yük testleri her periyodik kontrolde, ayrıca en fazla üç yılda bir veya önemli bir bakım ve onarımdan sonra katsayılı olarak uygulanır. Ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
Kiralık platformlarda da kural değişmez: Platform sahaya gelmeden güncel periyodik kontrol raporunu ve kullanım kılavuzunu isteyin. Raporun nasıl okunacağını periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda anlattık. Kontrol tarihlerini İSG takvimi aracımıza işleyerek takip edebilirsiniz.
Kimler kullanabilir?
İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 11, iş ekipmanını kullanacak çalışanlara, kullanmadan önce riskler ve bunlardan kaçınma yolları hakkında eğitim verilmesini ister. Ek-II madde 2.1 de kendinden hareketli ekipmanların uygun eğitim almış çalışanlarca kullanılmasını şart koşar. Uygulamada bunun anlamı şudur:
- Platformu kullanacak kişi isim olarak görevlendirilir ve kullanacağı platform modelinde uygulamalı eğitim alır.
- Eğitim; kumandalar, acil indirme, zemin ve rüzgâr kontrolü, kemer bağlantısı ve kurtarma planını kapsar. Genel çerçeve için yüksekte çalışma eğitimi yazımıza bakın.
- Çalışanın işe uygunluk raporunda yüksekte çalışmaya engel bir kısıt olmamalıdır.
- Yerdeki görevli de acil indirme konusunda eğitilir.
Bursa ve çevre illerdeki depo, fabrika ve şantiyelerde platformların yıllık kontrolünü periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında yetkili kişilerle planlıyor, kullanım talimatı ve risk değerlendirmesini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle hazırlıyoruz. Raf ve depo işlerinde platform kullanımı için lojistik ve depo sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Makaslı platformda emniyet kemeri takmak zorunlu mu?
Makaslı platformda toplu koruma korkuluktur; kemer kullanımı imalatçı talimatına ve risk değerlendirmesine göre belirlenir ve kemer yalnızca imalatçının tanımladığı noktaya bağlanır. Sepetli bom platformlarda ise tam vücut kemeri, sepetteki imalatçı ankraj noktasına kısa bir halatla bağlanır.
Personel yükseltici platformun periyodik kontrolü ne sıklıkta yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre standartlarda daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir, TS EN 280+A1 kriterleriyle yapılır. Bunun dışında her vardiyadan önce operatör kontrolü yapılıp kayda geçirilir.
Platform hangi rüzgâr hızında durdurulur?
Mevzuat tek bir değer vermez; platformun etiketinde yazan azami rüzgâr hızı esas alınır. İç mekân için onaylı platform açık havada hiç kullanılmaz; geniş yüzeyli malzeme taşınıyorsa daha düşük bir sınır talimata yazılır.
Kiralık platformda sorumluluk kimdedir?
Platformu kendi işinde kullanan işveren; çalışanların eğitimi, zemin kontrolü ve güvenli kullanımdan sorumludur. Kiralama öncesi güncel periyodik kontrol raporunu ve Türkçe kullanım kılavuzunu isteyin.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.