Matbaa ve Ambalaj Baskıda İSG

Matbaa iş güvenliği neden silindirden başlar?

Vardiya bitmek üzere, makine yavaşladı ama durmadı. Operatör kauçuk silindirdeki mürekkep birikintisini bir bezle silmek istiyor; bez, silindir ile merdane arasına çekiliyor ve eli de bezle birlikte gidiyor. Matbaa iş güvenliği konuşulurken ilk akla gelmesi gereken sahne budur: ofset ve flekso baskıda ağır el yaralanmaları, çoğunlukla üretim sırasında değil, temizlik ve ayar sırasında yaşanır.

Bir baskı veya ambalaj tesisinde riskleri dört aileye ayırmak, risk değerlendirmesi çalışmasını düzenler:

Süreç	Başlıca tehlike	Kazanın tipik anı	Temel önlem
Ofset baskı	Silindir ve merdane arası sıkışma, solventli yıkama	Kauçuk yıkama, kalıp (plaka) değişimi	Sabit koruyucu, kilitli kapak, adım modu
Flekso ve rotogravür	Anilox ve klişe silindiri, rakle bıçağı, solvent buharı	Klişe montajı, rakle değişimi, film geçirme	Yerel emiş, topraklama, kesilmeye dayanıklı eldiven
Kâğıt kesme	Bıçak ve baskı kirişi altında kesilme, ezilme	Kesim, bıçak değişimi	İki el kumandası, ışık perdesi, bıçak değiştirme aparatı
Kesim-pilyaj, ondüle ve son işlem	Plakalar arası ezilme, bobin devrilmesi, sıcak yüzey	Kalıp ayarı, bobin değişimi	Enerji kilitleme, bobin taşıma aparatı, yaya ayrımı

Bu dağılım Bursa ve çevre illerdeki etiket, karton kutu ve esnek ambalaj üreticilerinde de aynıdır: makineler hızlıdır, iş değişimi sıktır ve her iş değişimi bir müdahale demektir.

Baskı makinesi silindiri: sıkışma noktası nerede?

Ters yönde dönen iki silindirin birbirine yaklaştığı çizgi, içe çeken sıkışma noktasıdır. Ofsette plaka, kauçuk ve baskı silindirleri ile mürekkep ve nemlendirme merdaneleri; fleksoda anilox merdane, klişe silindiri ve baskı tamburu bu noktaları oluşturur. Bez, eldiven, bol kol veya saç bu çizgiye değdiği anda içeri çekilir. İnsan refleksi, makinenin çekme hızına yetişmez.

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8, hareketli parçalarla temas riskine karşı koruyucuların sağlam yapıda, kolayca yerinden çıkarılamayacak veya etkisiz hâle getirilemeyecek şekilde ve tehlike bölgesinden yeterli uzaklıkta olmasını ister. Madde 2.13’e göre bakım işleri, ekipmanın tüm hareketleri durmuş ve çalışmıyorken yapılır; bu mümkün değilse gerekli önlemler alınır.

Baskıda “mümkün değilse” kısmı sık yaşanır: silindiri temizlemek veya klişeyi hizalamak için onu döndürmek gerekir. Doğru çözüm, koruyucu açıkken yalnızca adım (inç) modunun çalışmasıdır. Bu modda silindir düşük hızda ve yalnızca buton basılı tutulduğu sürece döner, buton bırakılınca durur. Koruyucusu açıkken tam hızda çalışabilen bir makine, kilit sisteminin köprülendiğini gösterir.

Temizlik ve kalıp değişiminde güvenli yöntem

Makineyi durdurun ve silindirin tamamen durduğunu gözünüzle görün.
Otomatik kauçuk yıkama sistemi varsa elle silme yerine onu kullanın.
Elle temizlik gerekiyorsa “döndür, dur, sil” döngüsünü uygulayın: silindiri adım moduyla biraz çevirin, durdurun, sonra silin. Silindir dönerken bezle silmeyin.
Bezi ve fırçayı sıkışma noktasına doğru değil, ondan uzaklaşan yönde hareket ettirin.
Kalıp veya klişe değişimi, merdane sökme ve arıza gibi uzun müdahalelerde enerjiyi kesip kilitleyin; adımlar için kilitleme ve etiketleme (LOTO) yazımıza bakın.
İki kişi çalışıyorsa kumandayı tek kişi kullanır ve hareket öncesi sesli “hazır” teyidi alınır.

Matbaa solvent ve mürekkep buharı

Flekso ve rotogravür baskıda kullanılan solvent bazlı mürekkepler etanol, etil asetat ve izopropanol gibi uçucu çözücüler içerir. Ofsette nemlendirme suyuna alkol katkısı ve kauçuk yıkama solventleri aynı soruna yol açar. Bu buharlar iki ayrı risk taşır:

Sağlık: Baş ağrısı, baş dönmesi, göz ve solunum yolu tahrişi; mürekkep ve solventle tekrarlayan deri temasında dermatit. UV kurlamalı mürekkeplerde akrilat içerikli bileşenler deride hassasiyet yapabilir.
Yangın ve patlama: Mürekkep hazırlama odası, solvent deposu, kurutma tüneli ve rakle haznesi çevresinde tutuşabilir buhar birikir. Plastik film bobini çözülürken oluşan statik elektrik bu buharı tutuşturabilir.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, kullanılan her kimyasalın risk değerlendirmesinde ele alınmasını ister; güvenlik bilgi formları bu çalışmanın girdisidir. Tutuşabilir buhar oluşabilen alanlar için Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında bölge sınıflandırması yapılır ve patlamadan korunma dokümanı hazırlanır; içeriğini ATEX ve patlamadan korunma dokümanı yazımızda anlattık.

Sahada öncelik sırası şöyledir: mümkünse su bazlı veya düşük solventli mürekkebe geçiş, kapalı mürekkep hazneleri, baskı ünitesi ve kurutma çıkışında yerel emiş, film bobinlerinde topraklama ve iyonize edici bar, son olarak uygun eldiven ve gerekiyorsa solunum koruyucu. Solvent buharının kaynağında nasıl azaltılacağı için solvent buharı maruziyeti, statik elektrik için topraklama ve eşpotansiyel bağlantı yazılarımıza bakın. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçlarını risk değerlendirmesine işleriz.

UV kurutma lambaları göz ve deri için yapay optik radyasyon kaynağıdır; lamba muhafazası açıkken çalışmayı engelleyen kilit burada da gerekir. Film yüzeyine uygulanan korona işlemi ozon oluşturabileceğinden işlem ünitesinin emişi çalışır durumda olmalıdır.

Giyotin ve kâğıt kesme güvenliği

Hidrolik kâğıt giyotininde önce baskı kirişi kâğıt istifini sıkıştırır, ardından bıçak iner. Parmak baskı kirişinin altında ezilir, bıçağa ulaşırsa kesilir. Giyotin kağıt kesme işinde dört kontrol noktası vardır:

İki el kumandası: Kesim, iki butona aynı anda basılı tutulduğu sürece ilerlemeli; bir el bırakıldığında bıçak durmalıdır. Butonlardan birine kalıcı ağırlık koymak, kilidi köprülemek kadar tehlikelidir.
Işık perdesi: Ön masadaki tehlike bölgesine el girdiğinde hareketi durdurur. Perdenin çalışmasını vardiya başında test edin.
Arka bölge: Arka dayama (beslemeyi yönlendiren dayama) bölgesine erişim kapakla kapatılmalı, kapak açıldığında makine durmalıdır.
Bıçak değişimi ve bileme: Bıçak, imalatçının verdiği taşıma ve değiştirme aparatıyla, kılıfı takılı hâlde taşınır. Değişim enerji kesilip kilitlenerek yapılır. Bıçak kenarına çıplak elle dokunulmaz.

Kesim-pilyaj preslerinde aynı mantık geçerlidir: kalıp ayarı, makine kilitlenmiş hâldeyken yapılır. Giyotinler, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’te en geç yılda bir periyodik kontrol gerektiren tezgâhlar arasındadır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiler yapar; ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (md. 14/A). SİSTEMER bu kontrolleri yapmaz; periyodik kontrol takvimini planlar, yetkili kontrolcülerle koordine eder, rapordaki eksiklerin kapanmasını takip eder. Tarihleri İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.

Gürültü, bobin taşıma ve ambalaj üretimi İSG

Yüksek hızlı rotatif baskı, ondüle mukavva ve dilme hatları sürekli gürültü üretir. Gürültü Yönetmeliği eşikleri şöyledir: 80 dB(A) alt eylem değerinde kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85 dB(A) üst eylem değerinde kullanımı zorunludur, 87 dB(A) maruziyet sınır değeri koruyucunun etkisi dahil hiçbir koşulda aşılamaz. 85 dB(A) aşılıyorsa işitme testi zorunludur. Öncelik, kaynakta azaltmadır: aşınmış dişli ve rulmanların bakımı, hava kaçaklarının giderilmesi ve kumanda noktalarının gürültü kaynağından uzaklaştırılması.

Ambalaj üretimi İSG açısından gürültü kadar önemli bir başka konu, bobin taşımadır:

Kâğıt ve film bobinleri ağırdır; elle yuvarlamak yerine bobin kaldırma aparatı, caraskal veya klempli forklift kullanılır. Kaldırma ekipmanları da Ek-III’e göre yıllık periyodik kontrole tabidir.
Bobinler yuvarlanmayı önleyecek takozlarla ve devrilmeyecek yükseklikte istiflenir.
Bobin değiştirme ve kâğıt geçirme sırasında açma-sarma milleri durdurulur; dönen mil çevresinde eldiven, bol giysi ve takı kullanılmaz.
Kesim artıkları ve kâğıt tozu kayma ve yangın yükü oluşturur; vardiya sonunda toplanır.

Yeni bir baskı makinesi alıyorsanız, 20 Ocak 2027’de hükümlerinin çoğu yürürlüğe girecek Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) ile baskı ve kâğıt dönüştürme makineleri için hazırlanmış TS EN 1010 serisi standartlar, satın alma şartnamenize girmelidir.

Denetim öncesi kontrol listesi

Matbaanızı şu sorularla gözden geçirin:

Her baskı ünitesinde silindir aralarına erişim kapalı mı, kapak açıldığında makine duruyor mu?
Koruyucu açıkken yalnız basılı tutulan adım modu mu çalışıyor?
Temizlik, kalıp ve klişe değişimi için yazılı talimat ve kilitleme noktaları var mı?
Giyotinde iki el kumandası ve ışık perdesi vardiya başında test ediliyor mu?
Bıçak değiştirme aparatı ve bıçak kılıfı sahada mı?
Solvent ve mürekkep envanteri, güvenlik bilgi formları ve patlamadan korunma dokümanı güncel mi?
Solventli bezler kapaklı metal kaplarda toplanıyor mu?
Gürültü ölçümü ve işitme testleri yapılmış, sonuçlar risk değerlendirmesine işlenmiş mi?
Giyotin, kaldırma ekipmanı, kompresör ve elektrik tesisatının periyodik kontrol raporları geçerli mi?

Kimya ve plastik sektöründeki ambalaj üreticilerinde bu listeyi sahada birlikte yürütmek, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin olağan bir parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

Baskı makinesinde silindir dönerken temizlik yapılabilir mi?

Hayır. Silindir dönerken bezle silmek, sıkışma kazalarının en sık nedenidir. Temizlik, makine durmuşken ve gerekiyorsa yalnızca basılı tutulduğu sürece düşük hızda çalışan adım moduyla, “döndür, dur, sil” döngüsüyle yapılır. Otomatik yıkama sistemi varsa öncelik onundur.

Matbaada solvent için ortam ölçümü yapılmalı mı?

Risk değerlendirmesi, solvent buharına maruziyetin önemli olabileceğini gösteriyorsa ölçüm gerekir. Mürekkep veya solvent değiştiğinde ya da yeni bir hat kurulduğunda değerlendirme yenilenir. Ölçümü yetkili bir laboratuvar yapar; sonuç risk değerlendirmesine işlenir.

Kâğıt giyotini periyodik kontrole tabi mi?

Evet. Giyotinler, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’te en geç yılda bir periyodik kontrol gerektiren tezgâhlar arasındadır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar; makinenin bakımını yapan kişi aynı makinenin kontrolünü yapamaz.

Flekso baskıda hangi eldiven kullanılmalı?

Rakle bıçağı değişiminde kesilmeye dayanıklı, solvent temasında kimyasala dayanıklı eldiven seçilir. Dönen silindir ve mil yakınında ise eldiven içeri çekilebilir; bu noktalarda müdahale yalnızca makine durmuşken yapılmalıdır.