Kısaca
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1, her madde için 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) ve 15 dakikalık kısa süreli (STEL) sınır değeri mg/m³ ve ppm olarak verir; bazı maddelerde “Deri” işareti, deri yoluyla emilimi gösterir. Ölçüm sonucu bu değerlerle karşılaştırılırken vardiya süresi, kısa süreli tepeler ve birlikte kullanılan diğer kimyasallar hesaba katılır. Sınır değer aşıldığında işveren durumu en kısa sürede gidermek için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır; risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi güncellenir.
Mesleki maruziyet sınır değeri nedir?
Bir ölçüm raporunda “toluen: 157 mg/m³” yazdığını düşünün. Bu değer iyi mi, kötü mü? Cevap, raporun hangi sınır değerle, hangi süre için ve hangi koşulda karşılaştırıldığına bağlıdır. Mesleki maruziyet sınır değeri, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in 4. maddesinde şöyle tanımlanır: belirli bir referans sürede çalışanın solunum bölgesindeki havada bulunan kimyasal konsantrasyonunun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırı (TWA, STEL) veya çalışma süresinin herhangi bir anında aşılmaması gereken üst sınır (CEILING).
Tanımdaki solunum bölgesi de yönetmelikte tanımlıdır: merkezi iki kulağı birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön tarafında kalan yarısı. Yani sınır değer, ortamdaki ortalama havayı değil, çalışanın soluduğu havayı esas alır. Yönetmeliğin genel çerçevesi için Kimyasal Maddeler Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
Ek-1 tablosu nasıl okunur?
Yönetmeliğin 20 Ekim 2023’te yenilenen Ek-1’i, her satırda bir maddeyi şu sütunlarla verir:
| Sütun | Anlamı |
|---|---|
| EINECS ve CAS | Maddeyi kesin tanımlayan numaralar; güvenlik bilgi formundaki CAS numarasıyla eşleştirin |
| TWA (8 saat) | 8 saatlik referans süre için ölçülen veya hesaplanan zaman ağırlıklı ortalama |
| STEL (15 dakika) | Başka süre belirtilmedikçe 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken üst değer |
| CEILING (tavan değer) | Çalışma süresinin hiçbir anında aşılmaması gereken değer |
| mg/m³ ve ppm | Aynı sınırın iki birimi; mg/m³ değeri 20 °C ve 101,3 kPa koşuluna göre verilir |
| Özel işaret “Deri” | Maddenin vücuda önemli miktarda deri yoluyla da geçebileceğini gösterir |
Tablodan birkaç örnek (değerler Ek-1’den alınmıştır):
| Madde | TWA (8 saat) | STEL (15 dakika) | Özel işaret |
|---|---|---|---|
| Toluen | 192 mg/m³ – 50 ppm | 384 mg/m³ – 100 ppm | Deri |
| Ksilen (karışık izomerler) | 221 mg/m³ – 50 ppm | 442 mg/m³ – 100 ppm | Deri |
| Metanol | 260 mg/m³ – 200 ppm | Verilmemiş | Deri |
| Amonyak (susuz) | 14 mg/m³ – 20 ppm | 36 mg/m³ – 50 ppm | Yok |
| Hidrojen sülfür | 7 mg/m³ – 5 ppm | 14 mg/m³ – 10 ppm | Yok |
| Klor | Verilmemiş | 1,5 mg/m³ – 0,5 ppm | Yok |
İki satır özellikle öğreticidir. Metanolde kısa süreli değer yoktur; değerlendirme 8 saatlik ortalamayla yapılır. Klorda ise tersine yalnız 15 dakikalık değer vardır; çünkü klor kısa süreli tepe maruziyetlerle zarar verir. Bir maddenin kendi satırında olmayan bir değer, o süre için “sınırsız” anlamına gelmez; değerlendirme, tabloda verilen değerle yapılır.
ppm mg/m3 dönüşümü nasıl yapılır?
Gaz ve buhar ölçen cihazlar genellikle ppm, laboratuvar raporları çoğunlukla mg/m³ verir. Ek-1’in mg/m³ değerleri 20 °C ve 101,3 kPa koşuluna göre hesaplandığı için bu koşulda bir mol gazın hacmi yaklaşık 24,04 litredir ve ppm mg/m3 dönüşümü şu formülle yapılır:
- mg/m³ = ppm × molekül ağırlığı / 24,04
- ppm = mg/m³ × 24,04 / molekül ağırlığı
Örnekler:
- Toluen (molekül ağırlığı 92,14): 50 ppm × 92,14 / 24,04 ≈ 191,6 mg/m³. Tablodaki 192 mg/m³ değeriyle örtüşür.
- Amonyak (17,03): 20 ppm × 17,03 / 24,04 ≈ 14,2 mg/m³. Tablodaki değer 14 mg/m³’tür.
- Hidrojen sülfür (34,08): 5 ppm × 34,08 / 24,04 ≈ 7,1 mg/m³. Tablodaki değer 7 mg/m³’tür.
Bazı cihaz ve kaynaklar 25 °C’yi esas alır; o zaman bölen 24,45 olur ve sonuç biraz değişir. Bu yüzden karşılaştırmada tablodaki birimi doğrudan kullanın, cihazdaki birimi dönüştürüyorsanız hangi sıcaklığı esas aldığınızı rapora yazın.
8 saatlik sınır değer ve kısa süreli maruziyet limiti: örnek hesap
8 saatlik sınır değer, vardiyanın tamamındaki maruziyetin ortalamasıdır; maruziyet olmayan süreler sıfır olarak hesaba girer ve toplam her zaman 8 saate bölünür. Bir boya karışım çalışanının toluen maruziyeti şöyle olsun (değerler örnektir):
| Dönem | Süre | Ölçülen toluen |
|---|---|---|
| Karıştırma | 2 saat | 240 mg/m³ |
| Kutu dolumu | 4 saat | 150 mg/m³ |
| Yemek molası | 1 saat | 0 |
| Tank temizliği | 2 saat | 90 mg/m³ |
8 saatlik TWA = (2 × 240 + 4 × 150 + 1 × 0 + 2 × 90) / 8 = 1.260 / 8 = 157,5 mg/m³. Bu değer 192 mg/m³’ün altındadır, ancak sınırın yaklaşık yüzde 82’sine ulaşmıştır.
Aynı gün karıştırma sırasında kapak açıldığında 15 dakikalık ölçüm 420 mg/m³ çıktıysa, kısa süreli maruziyet limiti olan 384 mg/m³ aşılmıştır. Yani günlük ortalamanın uygun olması, kısa süreli aşımı ortadan kaldırmaz; iki değer ayrı ayrı sağlanmalıdır.
Vardiya 8 saatten uzunsa dikkat edin: 10 saat boyunca 160 mg/m³ toluene maruz kalan bir çalışanın değeri (10 × 160) / 8 = 200 mg/m³ olur ve sınır aşılır; her bir ölçüm sonucu 192’nin altında olsa bile. Uzayan mesainin kimyasal maruziyete etkisi bu hesapla görünür hâle gelir.
Ölçüm sonucunu karşılaştırırken dikkat edilecekler
Yönetmeliğin 6. maddesi, risk değerlendirmesinde İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvarın tespit ettiği maruziyetin türü, düzeyi ve süresinin dikkate alınmasını ister; 7. madde de ölçümlerin düzenli yapılmasını ve maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde tekrarlanmasını öngörür. Ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyor, sonuçları risk değerlendirmesine işliyoruz. Raporu okurken şunları kontrol edin:
- Kişisel mi, ortam mı? Sınır değerle karşılaştırılacak olan, çalışanın yakasına takılan örnekleyiciyle solunum bölgesinden alınan kişisel ölçümdür.
- Temsil gücü: Ölçüm, işin en yoğun yapıldığı gün ve vardiyada mı alındı? Ölçüm stratejisi için TS EN 689 standardı, benzer maruziyete sahip çalışanların gruplanmasını ve birden fazla ölçümle karar verilmesini öngörür.
- Birden fazla kimyasal: Yönetmelik md. 6, birlikte kullanılan maddelerin her birinin ve birbirleriyle etkileşimlerinin değerlendirilmesini ister. Benzer etki gösteren maddelerde uygulamada oranların toplamı kullanılır: örnekteki toluen (157,5 / 192 ≈ 0,82) ile ortamdaki ksilen (66 / 221 ≈ 0,30) toplandığında sonuç 1’i aşar.
- “Deri” işareti: Toluen, ksilen ve metanol gibi maddelerde hava ölçümü toplam maruziyeti eksik gösterebilir; eldiven seçimi ve gerekiyorsa biyolojik izleme önem kazanır.
- Yabancı değerler: Güvenlik bilgi formunda başka ülkelerin veya kuruluşların değerleri de yazabilir. Türkiye’de esas alınan, Ek-1’deki değerdir; yönetmeliğin Ek-2’si ise kurşun için biyolojik sınır değer içerir. Formun nasıl okunacağı için güvenlik bilgi formu yazımıza bakın.
Sınır değer aşımında yapılacaklar
Yönetmeliğin 7. maddesi açıktır: sınır değer aşımı olan her durumda işveren, durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır. Uygulamada şu sırayı izleyin:
- Hemen: Aşımın olduğu işi ve kişileri belirleyin; kalıcı önlem alınana kadar uygun solunum koruyucuyu ve maruziyet süresini kısaltan düzeni devreye alın.
- Kaynakta: Maddeyi daha az tehlikeli olanla değiştirmeyi, kapalı sistemi ve kapakların açık kalma süresini azaltmayı değerlendirin. Önceliklendirme için kontrol hiyerarşisi yazımız yol gösterir.
- Havalandırma: Kaynağa yakın lokal emiş kurun veya mevcut sistemin debisini ölçtürün.
- Sağlık gözetimi: İşyeri hekimi maruz kalan çalışanları değerlendirir; yönetmeliğin 12. maddesi, biyolojik sınır değer aşılırsa veya maddeye bağlı bir sağlık etkisi görülürse risk değerlendirmesinin gözden geçirilmesini ve diğer maruz kalanların da kontrol edilmesini ister.
- Yeniden ölçüm: Önlemden sonra ölçüm tekrarlanır ve sonuç dosyaya işlenir.
- Risk değerlendirmesi: Ölçüm sonuçları, risk değerlendirmesini süresinden bağımsız olarak yenileme gerektiren durumlar arasındadır.
Gerekli ölçüm ve kontrolleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; ayrıntılar için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz. Solvent kullanılan işlerde sık karşılaşılan durumlar için solvent buharı maruziyeti, sektöre özgü konular için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
TWA ile STEL arasındaki fark nedir?
TWA, 8 saatlik vardiyanın zaman ağırlıklı ortalamasıdır. STEL ise genellikle 15 dakikalık bir süre için aşılmaması gereken üst değerdir. Ortalama uygun olsa bile kısa süreli tepeler STEL’i aşabilir; iki değer ayrı ayrı sağlanmalıdır.
ppm değeri mg/m³’e nasıl çevrilir?
Ek-1 20 °C ve 101,3 kPa koşulunu esas aldığından mg/m³ = ppm × molekül ağırlığı / 24,04 formülü kullanılır. Örneğin 50 ppm toluen yaklaşık 192 mg/m³ eder.
Vardiya 12 saat ise sınır değer değişir mi?
Sınır değer değişmez, ancak 8 saatlik ortalama hesabında toplam maruziyet 8’e bölündüğü için uzun vardiyada sonuç yükselir. Her ölçüm sınırın altında olsa bile uzun vardiyada ortalama sınırı aşabilir.
Ölçüm sınır değerin hemen altında çıktıysa önlem gerekir mi?
Gerekir. Ölçüm sonuçlarında belirsizlik vardır ve maruziyet günden güne değişir. Sınıra yakın sonuçlarda kaynağı azaltan önlemleri planlamak ve ölçümü tekrarlamak doğru yaklaşımdır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.