Kısaca
Anayasa Mahkemesi kararından sonra 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri de iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmekle yükümlü; Kapalıçarşı ve hanlardaki 2–3 çalışanlı dükkânlar da buna dahil. Tarihi çarşıda asıl risk, birbirine bitişik dükkânlarda hızla yayılabilen yangın ve ortak kullanılan dar kaçış yollarıdır. Acil durum planları her işyerince hazırlanır, han ve çarşı yönetiminin koordinasyonunda birbirine bağlanır.
Esnaf iş güvenliği: AYM kararından sonra ne değişti?
Osmangazi’de Kapalıçarşı’dan Koza Han’a, Emir Han’dan çevredeki pasajlara uzanan tarihi ticaret bölgesinde dükkânların çoğu iki ya da üç kişiyle çalışır: dükkân sahibi, bir kalfa, belki bir çırak. Bu işletmelerin önemli bir kısmı uzun süre İSG hizmeti almadan çalıştı, çünkü 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğü yıllarca ertelendi. Bugün esnaf iş güvenliği, bu dükkânlar için de ertelenemeyen bir yükümlülüktür.
Bu tablo değişti. Anayasa Mahkemesi’nin E.2024/54, K.2025/163 sayılı kararı 9 Aralık 2025’te Resmî Gazete’de yayımlandı ve bu işyerleri için öngörülen erteleme hükmü oybirliğiyle iptal edildi. Yeni bir erteleme yoktur. Yani çarşıdaki bir kuyumcu, kumaşçı, havlucu veya lokanta da artık 6331 sayılı Kanun md. 6 kapsamında uzman ve hekim görevlendirmekle yükümlüdür. Kararın ayrıntıları için 50’den az çalışanlı işyerlerinde İSG yazımıza bakın.
Esnaf iş güvenliği için üç yol vardır:
| Seçenek | Kimler için? | Not |
|---|---|---|
| OSGB’den hizmet almak | Her işyeri | Sözleşme İSG-KATİP’te iki tarafça en geç 5 gün içinde onaylanır |
| İşverenin kendisinin yürütmesi | 50’den az çalışanlı az tehlikeli işyerleri | Bakanlık eğitimi şart; İSG-KATİP’te taahhütname; işe giriş ve periyodik muayeneler kapsam dışı |
| ÇASMER’den hizmet almak | Bölgesinde ÇASMER bulunan işyerleri | Kanun bu seçeneği OSGB’lerin yanında sayar |
Sağlık raporları konusunda da kolaylık vardır: 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri raporları işyeri hekiminin yanında ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alabilir (md. 15/3).
Küçük esnaf İSG yükümlülüğü: süreler ve belgeler
Çarşıdaki işletmelerin çoğu az tehlikeli sınıftadır; ancak dükkânın arkasında imalat yapan bir kuyumcu atölyesi, kuru temizleme veya mutfağı olan bir lokanta farklı sınıfta olabilir. Sınıf tahminle değil faaliyet koduyla belirlenir; İSG yükümlülük hesaplama aracıyla kontrol edin.
Küçük esnaf İSG yükümlülüğü az tehlikeli sınıfta şöyle özetlenir:
| Yükümlülük | Az tehlikeli sınıfta |
|---|---|
| İş güvenliği uzmanı süresi | Çalışan başına ayda en az 10 dakika |
| İşyeri hekimi süresi | Çalışan başına ayda en az 5 dakika |
| Risk değerlendirmesi | En geç 6 yılda bir ve değişikliklerde yenilenir |
| Temel İSG eğitimi | En az 8 ders saati, işe başladıktan sonra en geç 3 ay içinde; 3 yılda bir tekrar |
| İşe başlama eğitimi | Çalışmaya başlamadan önce en az 2 saat, yüz yüze ve uygulamalı |
| Periyodik muayene | En geç 5 yılda bir |
| İlkyardımcı | Her 20 çalışana 1 |
| Acil durum planı ve tatbikat | Plan 6 yılda bir yenilenir; tatbikat en geç yılda bir |
Bir örnek: 4 çalışanlı bir dükkân için uzman süresi ayda 40, yılda 480 dakika; hekim süresi ayda 20, yılda 240 dakikadır. İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 11/7, 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde aylık sürelerin aynı sözleşme yılı içinde birleştirilmesine izin verir. Böylece her ay kısa bir uğrama yerine yılda birkaç dolu ziyaret planlanabilir: biri risk değerlendirmesi ve acil durum planına, biri eğitime, biri sağlık gözetimine ayrılır.
Hanlar ve Kapalıçarşı’da binanın kendisi bir risk etmenidir
Osmangazi’deki Hanlar Bölgesi, 2014’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” alanının bileşenlerindendir. Bu değer, İSG açısından da sonuç doğurur: binalar yüzyıllar önce bugünkü kullanım için tasarlanmamıştır ve tescilli yapılarda yangın kapısı açmak, merdiven eklemek veya tesisatı yeniden döşemek gibi işler koruma mevzuatına göre izne tabidir.
Bu nedenle tarihi çarşıda önlemlerin ağırlığı yapısal değişiklikten çok işletme düzenine kayar:
- Dar ve ortak geçitler: Dükkânların önüne taşan mal, kaçış yolunu daraltır.
- Üst kat depoları: Dükkânın üstündeki asma kat veya hücre, çoğu zaman tek ve dik bir merdivenle çıkılan, yanıcı stokla dolu bir depodur.
- Sonradan eklenmiş elektrik tesisatı: Yıllar içinde eklenen hatlar, çoklu prizler ve uzatma kabloları yangının en sık başlangıç noktalarındandır.
- Ortak avlu ve çatı: Bir dükkânda başlayan yangın ortak çatı ve ahşap elemanlar üzerinden komşu dükkânlara geçebilir.
Çarşı esnafı yangın riski: bitişik dükkânlar
Çarşı esnafı yangın riskini küçük ama düzenli önlemlerle düşürür. Kumaş, havlu ve tekstil satan dükkânlarda yangın yükü yüksektir; kuyumcu atölyelerinde lehim ve eritme işlerinde açık alev ve gaz tüpü kullanılır; çay ocakları ve küçük mutfaklarda tüp ve ısıtıcı vardır.
Her dükkânda uygulanabilecek bir kontrol listesi:
- Elektrik: Çoklu priz ve uzatma kablosu kalıcı tesisat gibi kullanılmaz. Kaçak akım rölesi ve sigorta kutusu çalışır durumdadır, önü açıktır.
- Isıtıcılar: Elektrikli ısıtıcı kumaş ve kartondan uzak tutulur; dükkân kapanırken fişten çekilir. Kapalı alanda tüplü ısıtıcı kullanılmaz.
- Tüp ve açık alev: Kuyumcu atölyesindeki gaz tüpleri dik ve sabitlenmiş durur; hortum ve regülatör düzenli kontrol edilir. Lehim ve eritme alanı yanıcı malzemeden ayrılır.
- Stok: Mal, sigorta kutusunun ve ısıtıcının önüne yığılmaz; üst kat depoda geçiş yolu açık bırakılır.
- Söndürücü: Dükkânın büyüklüğüne ve yangın türüne uygun söndürücü, kapıya yakın ve görünür bir yerdedir; çalışanlar kullanmayı bilir. Kaç adet gerektiğini işyerinde kaç yangın söndürücü olmalı yazımızda anlattık.
- Kapanış: Dükkânı kapatan kişi ısıtıcı, ocak, ütü ve havyanın kapalı olduğunu kontrol eder.
Han dükkânı acil durum planı ve ortak kaçış
Her işyeri, ne kadar küçük olursa olsun, kendi acil durum planını hazırlar. Ancak bir handa veya çarşıda tek bir dükkânın planı, ortak koridoru, merdiveni ve toplanma yerini yalnız başına çözemez. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik bu durumu açıkça düzenler:
- Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezleri, iş hanları, sanayi bölgeleri veya sitelerde işyerlerince hazırlanan acil durum planlarının koordinasyonu yönetim tarafından yürütülür (md. 17/2).
- Bu yerlerdeki işyerlerinde tatbikatlar yönetimin koordinasyonu ile yürütülür (md. 13/4).
Han dükkânı acil durum planlamasında uygulanabilir adımlar:
- Han veya çarşı yönetimiyle bir toplantı yapın; ortak çıkışları, merdivenleri ve tek bir toplanma yerini birlikte belirleyin.
- Ortak alanlardaki yangın algılama, söndürücü ve acil aydınlatmanın kimin sorumluluğunda olduğunu yazılı hâle getirin.
- Dükkânınızın planında kendi kaçış yolunuzu, han içindeki ortak yolla birlikte gösterin.
- Gece kapalı olan han kapılarının, içeride çalışan biri varsa içeriden açılabildiğinden emin olun.
- Ortak tatbikata katılın; komşu dükkânlarla haberleşme yöntemini (telefon grubu, anons) belirleyin.
Ortak binalarda planların nasıl birbirine bağlanacağını ortak binada acil durum planı yazımızda ayrıntılı ele aldık. Mağaza ve perakende işletmelerinin diğer riskleri için market ve mağazalarda İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Çarşı esnafı OSGB ile nasıl çalışır?
SİSTEMER’in merkez ofisi Osmangazi’de, Sakarya Mahallesi’nde. Çarşı ve hanlardaki işletmeler için iş güvenliği uzmanlığı ve hekimlik sürelerini sözleşme yılı içinde birleştirerek az sayıda ama verimli ziyaret planlıyor, acil durum planı çalışmasını han yönetimiyle birlikte yürütüyoruz. Bölgedeki diğer işletme türleri için Osmangazi OSGB sayfamıza, mağaza ve ofis işletmelerine özgü başlıklar için ofis ve perakende sektör sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
2 çalışanlı dükkân için OSGB zorunlu mu?
AYM kararından sonra 50’den az çalışanlı az tehlikeli işyerleri de uzman ve hekim görevlendirmekle yükümlüdür. Bu hizmet OSGB’den veya ÇASMER’den alınabilir. İşveren ya da vekili Bakanlık eğitimini tamamlarsa İSG-KATİP’te taahhütname düzenleyerek hizmeti kendisi yürütebilir; işe giriş ve periyodik muayeneler bunun dışındadır.
Handaki her dükkân ayrı acil durum planı mı hazırlar?
Evet, her işveren kendi işyeri için plan hazırlar. Acil Durumlar Yönetmeliği, iş hanlarında bu planların koordinasyonunun ve tatbikatların yönetim tarafından yürütülmesini ister. Ortak çıkış ve toplanma yeri birlikte belirlenir.
Esnafın çalışanları için sağlık raporunu kim verir?
50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde raporlar işyeri hekiminin yanında ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir.
Tarihi handaki dükkânımda yangın önlemi için tadilat yapabilir miyim?
Tescilli yapılarda tadilat koruma mevzuatına göre izne tabidir. Önce izin gerektirmeyen önlemlere öncelik verin: elektrik düzeni, ısıtıcı ve tüp kullanımı, stok yerleşimi, söndürücü ve kapanış kontrolü. Yapısal değişiklik gerekiyorsa han yönetimi ve ilgili kurumlarla birlikte planlayın.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.