Kısaca
Sapanlar vincin kendisi kadar kritik, ama çok daha hızlı yıpranan kaldırma aksesuarlarıdır. Polyester, çelik halat ve zincir sapan her kullanımdan önce gözle kontrol edilir; etiketi okunmayan, kesik, ezik, uzamış veya ısı görmüş sapan ıskartaya ayrılır. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre kaldırma aksesuarları, standart daha kısa süre öngörmüyorsa en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; her sapanın kimlik numarasıyla izlendiği bir envanter bu kontrolü mümkün kılar.
Sapan kontrolü neden vinçten ayrı ele alınır?
Bir tavan vinci yılda bir kez kontrol edilir ve aynı vinç yıllarca kullanılır. Altına takılan polyester sapan ise bir keskin kenar, bir kaynak çapağı veya bir kimyasal damlasıyla tek vardiyada kullanılamaz hâle gelebilir. Bu yüzden sapan kontrolü, vinç kontrolünün bir alt maddesi değil, kendi düzeni olan bir iştir: kullanım öncesi gözle kontrol, ıskarta kararı, yıllık periyodik kontrol ve envanter.
Mevzuat sapanları kaldırma aksesuarı olarak ele alır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nde üç temel hüküm vardır:
- Ek-I 3.2.2.1: Kaldırma için kullanılan aksesuarlar, güvenli kullanım için gereken özelliklerini gösterecek şekilde işaretlenir.
- Ek-II 3.1.4: Kaldırma aksesuarları; kaldırılacak yüke, kavrama noktalarına, bağlantı elemanlarına ve atmosfer şartlarına uygun seçilir. Kullanımdan sonra sökülmeyen aksesuar bağlantıları, kullanıcının özelliklerini bilebileceği şekilde belirgin olarak işaretlenir.
- Ek-II 3.1.5: Kaldırma aksesuarları bozulmayacak veya hasar görmeyecek şekilde muhafaza edilir.
Polyester sapan etiketi nasıl okunur?
Tekstil sapanlar TS EN 1492 serisine göre üretilir: düz (yassı) sapanlar 1492-1, yuvarlak sapanlar 1492-2 kapsamındadır. Sapanın üzerindeki etiket, kimlik kartıdır. Etiketin rengi malzemeyi gösterir:
- Mavi etiket: polyester
- Yeşil etiket: poliamid
- Kahverengi etiket: polipropilen
Malzeme önemlidir; çünkü her biri kimyasallara farklı dayanır. Polyester asitlere görece dayanıklıdır ama alkalilerden etkilenir; poliamid ise asitlerden etkilenir. Kaplama, galvaniz veya kimya tesisinde kullanılacak sapanın malzemesini imalatçının kimyasal dayanım bilgisine göre seçin. Bu tür tesislerin diğer riskleri için galvaniz ve elektrolitik kaplama yazımıza bakın.
Etiket üzerinde bulunması gereken bilgiler şunlardır: çalışma yük sınırı (WLL), malzeme, uzunluk, imalatçı adı, izlenebilirlik kodu, üretim yılı ve standart numarası. Sapan gövdesinin rengi ise standart renk kodlamasıyla yük sınırını gösterir: mor 1 ton, yeşil 2 ton, sarı 3 ton, gri 4 ton, kırmızı 5 ton, kahverengi 6 ton, mavi 8 ton, turuncu 10 ton ve üzeri. Renk hızlı bir ipucudur; karar her zaman etiketteki değerle verilir.
Etiketteki yük sınırı doğrudan (dikey) bağlama içindir. Bağlama şekli değiştikçe taşınabilecek yük de değişir. TS EN 1492-1’deki tek sapan için bağlama katsayıları şöyledir:
| Bağlama şekli | Katsayı | 2 tonluk sapanda taşınabilecek yük |
|---|---|---|
| Doğrudan (dikey) | 1,0 | 2,0 ton |
| Boğma (boğumlu) | 0,8 | 1,6 ton |
| Sepet, kollar paralel | 2,0 | 4,0 ton |
| Sepet, açı 0–45° | 1,4 | 2,8 ton |
| Sepet, açı 45–60° | 1,0 | 2,0 ton |
Bir örnekle: 3,2 tonluk bir kalıp tek sapanla sepet bağlamada, kollar arasındaki açı 45 ile 60 derece arasında kalacak şekilde kaldırılacak. Bu açıda katsayı 1,0’dır; sapanın etiketindeki yük sınırı en az 3,2 ton olmalıdır. 3 tonluk (sarı) sapan yetmez; 4 tonluk (gri) sapan seçilir. Aynı yük kollar paralel tutularak kaldırılabilseydi katsayı 2,0 olurdu ve 2 tonluk sapan yeterli olurdu. Bu hesap, kaldırmadan önce yapılır; yük havadayken değil.
En sık yapılan hata, boğma bağlamada etiketteki değeri aynen kullanmaktır. Açı 60 dereceyi geçtiğinde ise sapan kollarına binen kuvvet hızla artar; bu açıyla kaldırma yapılmaz.
Zincir sapan ve çelik halat sapan
Zincir sapanlar ısıya, aşınmaya ve keskin kenara tekstil sapanlardan daha dayanıklıdır; dökümhane, dövme ve ağır metal işlerinde bu yüzden tercih edilir. Kaldırma zincirleri genellikle sınıf 8 veya sınıf 10 alaşımlı çeliktir. Zincir sapanın üst halkasında bir kimlik plakası bulunur ve bu plakada kol sayısı, zincir sınıfı ve kol açısına göre yük sınırı yazar. Plakası kaybolmuş zincir sapanın kapasitesi tahmin edilmez.
Çelik halat sapanlar ise uç gözleri preslenmiş veya örülmüş halattan oluşur. Esnek ve ekonomiktirler, ama ezilmeye ve keskin bükülmeye karşı hassastırlar.
Hangi tür sapan kullanılırsa kullanılsın, yükün keskin köşesi sapanın en büyük düşmanıdır. Sac paket, profil veya kalıp kenarı gibi keskin köşelerde tekstil sapan, yük altında saniyeler içinde kesilebilir. Bu noktalarda köşe koruyucu, koruyucu kılıf veya uygun bir aksesuar kullanılır; koruma, sapanın kenara değdiği her noktaya yerleştirilir.
Her iki türde de yasak olan uygulamalar şunlardır: zinciri düğümlemek veya cıvatayla kısaltmak, halatı keskin kenar üzerinden koruyucusuz geçirmek, aksesuarı kaynakla onarmak ve imalatçısı belirsiz parçaları birbirine eklemek.
Kullanım öncesi gözle kontrol
Sapanı takan kişi her kullanımdan önce aşağıdaki maddelere bakar:
| Sapan türü | Kullanma: şu bulgulardan biri varsa |
|---|---|
| Polyester ve yuvarlak sapan | Etiket yok veya okunmuyor; kesik, yırtık veya delik; dikişlerde açılma; erime, sertleşme veya renk değişimi (ısı ya da kimyasal); yuvarlak sapanda kılıf yırtılmış ve iç lifler görünüyor; göz kısmında aşınma |
| Çelik halat sapan | Kırık teller; ezilme, kuş kafesi, bükülme veya düğüm; belirgin korozyon; ısı veya kaynak arkı izi; uç presinde çatlak veya kayma |
| Zincir sapan | Uzamış veya bükülmüş baklalar; baklalar arasında takılma; çentik, çatlak veya oyuk; ısı nedeniyle renk değişimi; kimlik plakası yok |
| Kanca | Ağız açıklığında artış veya bükülme; çatlak; emniyet mandalı eksik, kırık veya kendiliğinden kapanmıyor; dönme yatağında sıkışma |
| Kilit (şakıl) ve halkalar | Pim eksik veya farklı bir cıvatayla değiştirilmiş; deformasyon; okunmayan yük işareti |
Kanca emniyet mandalı küçük bir parçadır, ama sapan gözünün kancadan sıyrılmasını önleyen tek engeldir. Mandalı bağlanmış, telle sabitlenmiş veya kırılmış kanca kullanılmaz. Vinç tarafındaki günlük kontrol için tavan vinci güvenliği yazımıza bakın.
Sapan ıskarta kriterleri
Iskarta, sapanın kullanımdan kalıcı olarak çekilmesidir. Karar verilirken imalatçının talimatı ve ilgili standardın güncel ölçütü esas alınır. Uygulamada sık kullanılan ölçütler şunlardır:
- Tekstil sapan: Etiketi kaybolmuş veya okunmaz hâle gelmiş sapan, gözle sağlam görünse bile ıskartaya ayrılır; kapasitesi belgelenemez. Yük taşıyan liflere ulaşan her kesik ve ısı ya da kimyasal hasarı da ıskarta sebebidir.
- Çelik halat sapan: Halat çapının 6 katı uzunlukta 6’dan, 30 katı uzunlukta 14’ten fazla görünür kırık tel bulunması (TS EN 13414-2’de yer alan ölçüt); ezilme, kuş kafesi, düğüm ve uç bağlantısında hasar.
- Zincir sapan: Bakla çapının, iki dik yönde ölçülen ortalamada nominal çapın yüzde 90’ının altına düşmesi; gözle fark edilen uzama, bükülme, çatlak veya ısı hasarı.
- Kanca ve aksesuarlar: İmalatçının verdiği ölçüyü aşan ağız açılması, bükülme veya çatlak.
Yıllık kontrol kaydı ve sapan envanteri
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III Tablo-2’de “kaldırma aksesuarları ve taşıyıcılar (sapanlar, kıskaçlar, vakum kaldırıcı, manyetik kaldırıcı ve benzeri)” ayrı bir satırdır. İlgili standartta daha kısa bir süre yoksa azami kontrol süresi 1 yıldır; kriterler arasında TS EN 1492 serisi ve TS EN 13155 sayılır. Ek-III 2.2.1.1’e göre kaldırma aksesuarlarında statik test katsayısı genel kural olarak 1,5’tir. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar; sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP’te kurulur. Süreler için periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.
Yıllık kontrolün işe yaraması için her sapanın tek tek tanınması gerekir. Basit bir envanter şu sütunlardan oluşur:
- Kimlik numarası (etikette veya sapana takılı küpede)
- Tür, malzeme, yük sınırı ve uzunluk
- Satın alma tarihi ve imalatçı belgesi
- Kullanıldığı bölüm veya vinç
- Son periyodik kontrol tarihi ve sonucu
- Iskarta tarihi ve nedeni
Bazı işletmeler, periyodik kontrolden geçen sapanlara o dönemin rengini taşıyan bir küpe takar. Böylece sahada “bu sapan kontrol edildi mi?” sorusu bir bakışta cevaplanır.
Saklama da Ek-II 3.1.5’in gereğidir. Sapanları yerde, yağ ve kimyasal birikintisi içinde veya güneş altında bırakmayın; askılı bir sapan dolabı en basit çözümdür. Sapanı elle takıp sökerken kesik ve sıkışmaya karşı uygun eldiven için iş eldiveni seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine işletmelerinde vinç ve kaldırma aksesuarlarının yıllık kontrolleri periyodik kontrol hizmetimizle planlanır. Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilir, şantiye ölçeğindeki kaldırma işleri için kule vinç güvenliği yazımızı okuyabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sapanların periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre kaldırma aksesuarları, ilgili standartta daha kısa süre yoksa en geç yılda bir kontrol edilir. Bunun yanında her kullanımdan önce gözle kontrol yapılır.
Etiketi kopmuş polyester sapan kullanılabilir mi?
Hayır. Etiket, sapanın yük sınırını ve izlenebilirliğini gösterir. Etiketi okunamayan sapanın kapasitesi belgelenemez ve kullanımdan çekilir.
Zincir sapan kısaltmak için düğüm atılabilir mi?
Hayır. Düğüm, zincirin baklalarını yanlış yönde yükler ve kapasiteyi belirsiz biçimde düşürür. Kısaltma gerekiyorsa imalatçının kısaltma kancası gibi uygun aksesuarı kullanılır.
Kanca emniyet mandalı neden bu kadar önemli?
Mandal, sapan gözünün veya halkasının kancadan sıyrılmasını önler. Mandalı eksik, kırık veya bağlanmış kanca, yük sallandığında sapanı bırakabilir; bu nedenle kullanılmaz.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.