Kısaca
Boyahane ve terbiye bölümlerinde dört risk bir arada bulunur: aşındırıcı ve hassaslaştırıcı kimyasallar, sıcak su ve buhar, basınç altında çalışan boya kazanları ve sürekli ıslak zemin. Boyama makinelerinin kazanları Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; kimyasallar için güvenlik bilgi formuna dayalı tartım, çözme ve transfer kuralları gerekir. Tekstil ağartma ve boyama (13.30.01) 2025 listesinde tehlikeli sınıftadır.
Boyahane iş güvenliği neden ayrı ele alınır?
Bir tekstil işletmesinde iplikhane ve dokuma bölümlerinin riskleri ağırlıkla makine, gürültü ve toz kaynaklıdır. Terbiye ve boyahanede ise tablo değişir: ön terbiyede (haşıl sökme, pişirme, ağartma) kostik ve peroksit, boyamada boyar maddeler ve yardımcı kimyasallar, bitim işlemlerinde apre kimyasalları kullanılır; bütün bunlar sıcak su, buhar ve basınçla birlikte yürür. Boyahane iş güvenliği bu nedenle kimyasal, termal ve mekanik riskleri aynı anda yönetmeyi gerektirir.
2025’te yenilenen tehlike sınıfları listesinde tekstil ağartma ve boyama (NACE 13.30.01) tehlikeli sınıftadır; 2012 listesinde çok tehlikeliydi. Sınıfın düşmesi risklerin azaldığı anlamına gelmez: aynı kimyasallar ve aynı kazanlar sahada durmaktadır. Bursa’da boyahaneler Nilüfer’de Badırga’daki TOSAB Bursa Tekstil Boyahaneleri İhtisas OSB’de ve diğer sanayi bölgelerinde faaliyet gösterir. Dokuma bölümlerinin riskleri için dokuma işletmelerinde İSG yazımıza bakın.
Tekstil terbiye kimyasalları: tehlikeler ve önlemler
Boyahanede kullanılan kimyasalların çoğu tek başına bilinen maddelerdir; tehlike, büyük miktarlarda, sıcakta ve birbirine yakın kullanılmalarından doğar. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenin tehlikeli kimyasalları tespit etmesini ve riskleri güvenlik bilgi formlarına (GBF) dayanarak değerlendirmesini ister.
| Madde grubu | Tipik tehlike | Kontrol önlemi |
|---|---|---|
| Kostik soda (NaOH) | Cilt ve gözde ağır yanık; suyla çözülürken ısı açığa çıkar | Kapalı transfer veya dozaj pompası; yüz siperi, kimyasala dayanıklı eldiven ve önlük; çözme sırasında kostik suya eklenir |
| Hidrojen peroksit | Oksitleyici; organik maddeyle temasında yangın riski; cilt ve göz tahrişi | Ayrı ve serin depolama; dökülmede talaş veya bez yerine uygun emici |
| Sodyum hidrosülfit | Nemle kendiliğinden ısınabilir; asitle temasında zehirli gaz çıkarır | Kuru depolama, kapak kapalı; asitlerden ayrı raf |
| Sodyum hipoklorit | Asitle karışınca klor gazı açığa çıkar | Asitlerle aynı tavada veya hatta tutulmaz; etiketli ayrı hat |
| Asetik ve formik asit | Aşındırıcı; buharı solunum yolunu tahriş eder | Lokal havalandırma; asit sınıfına uygun depolama |
| Toz hâlindeki boyar maddeler | Toz solunumu; birçok reaktif boyanın GBF’sinde solunum yolu hassaslaşması uyarısı bulunur | Tartım ve çözmede lokal egzoz; mümkünse sıvı veya granül form; uygun solunum koruyucu |
Boyahanenin en riskli noktası çoğu zaman renk mutfağı olarak da bilinen tartım ve çözme bölümüdür. Burada toz boyalar açılır, tartılır ve sıcak suda çözülür. Bu bölüm için öncelik sırası: lokal egzoz, kapalı tartım düzeni, dökülmeye karşı tava ve ancak bunlar yetmediğinde KKD’dir. Hassaslaşma bir kez geliştiğinde, maruziyet çok düşük düzeyde bile şikâyet doğurabilir; bu yüzden tartım personelinde solunum şikâyetleri işyeri hekimine bildirilmelidir.
GBF’leri bölüm bölüm okumak için güvenlik bilgi formu nasıl okunur, yönetmeliğin ayrıntıları için kimyasal maddeler yönetmeliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Boyahane buhar riski ve basınçlı boya kazanları
Boyahane buhar ve sıcak sıvı ile çalışır. Haşıl sökme ve pişirme banyoları, jet ve overflow boyama makineleri, sıcak yıkama makineleri ve buhar dağıtım hattı yanık riski taşır. Yüksek sıcaklık (HT) boyama makineleri ise boya banyosunu 100 °C’nin üzerinde, basınç altında tutar.
Boyama makinelerinin kazanları İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III Tablo-1’de basınçlı kaplar arasında ayrıca sayılır: periyodik kontrolleri, standartlarda daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir, TS EN ISO 11111-1, TS EN ISO 11111-7 ve TS EN 764-7 standartlarındaki kriterlere göre yapılır. Her kontrolde işletme basıncıyla hidrostatik test yapılır; en geç üç yılda bir test basıncıyla tekrarlanır. Buhar sağlayan kazanın kendisi ise 1 Ocak 2027’den itibaren ekipman muayene kuruluşunca kontrol edilecek; ayrıntılar buhar kazanı güvenliği yazımızda.
Sahada şu noktalara bakın:
- Kapak açma: Boya kazanının kapağı, iç basınç ve sıcaklık güvenli seviyeye inmeden açılmamalıdır. Kapak kilidi ve basınç düşürme düzeni çalışır olmalı, köprülenmemelidir.
- Numune alma: Banyodan numune, makinenin numune alma düzeniyle ve imalatçı talimatına göre alınır; kapak aralanarak alınmaz.
- Buhar hattı: Çalışanların temas edebileceği boru ve vanalar yalıtılır; buhar kaçakları bakım listesine alınır, vananın altına bez sıkıştırılarak geçiştirilmez.
- Kimyasal ilave: Sıcak banyoya kimyasal eklerken sıçrama ve kaynama ile köpürme riski vardır; dozaj tankları ve kapalı ilave tercih edilir.
- Bakım öncesi enerji kesme: Kazanın içine girmeden veya pompaya müdahale etmeden önce buhar, su ve elektrik kesilir, basınç boşaltılır, kilitleme ve etiketleme yapılır.
Boyahane kayma riski ve ıslak zemin
Boyahanede zemin neredeyse hiç kuru değildir: makinelerden taşan banyo, hortum suyu, köpük ve kimyasal kalıntısı zemini kaygan hale getirir. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1, taban döşemelerinin sağlam, kuru ve mümkün olduğu kadar düz, kaymaz ve seviye farksız olmasını ister. Islak süreçlerin olduğu bir bölümde bunun pratik karşılığı şudur:
- Zemin, suyu ızgaralı drenaj kanallarına yönlendirecek eğimde olmalı; ızgaralar eksiksiz ve zeminle aynı seviyede olmalı.
- Kaymaz kaplama, aşındıkça yenilenmeli; kimyasala dayanıklı olmalı.
- Hortumlar kullanılmadığında makaraya sarılmalı, geçiş yolunda bırakılmamalı.
- Makine taşmaları bakım konusu olarak kaydedilmeli; sürekli taşan makine bir arıza belirtisidir.
- Çalışanlara kaymaz tabanlı, kimyasala dayanıklı iş ayakkabısı veya çizme verilmelidir.
- Islak zemin ile sıcak sıvının birleştiği yerler, örneğin makine boşaltma noktaları, işaretlenmeli ve yaya yolu bunlardan uzak tutulmalıdır.
Bakım ve temizlik: gözden kaçan işler
Boyahanedeki riskli işlerin önemli bir kısmı üretim sırasında değil, makine temizliği ve bakım sırasında yapılır. Bu işler rutin üretim talimatlarında yer almadığı için risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınmalıdır:
- Makine yıkama ve kireç çözme: Boyama makinelerinin asitli veya alkali temizlik programları, üretimdekinden daha derişik kimyasal kullanabilir. Temizlik kimyasalının GBF’si de dosyada olmalı ve programın hangi kimyasalla çalıştığı makinede yazılı olmalıdır.
- Tank ve kazan içine giriş: Kimyasal hazırlama tankları ve boya kazanlarının içi kapalı alandır. İçeri girmeden önce tank boşaltılır, yıkanır, havalandırılır, ortam ölçülür, bütün enerji ve besleme hatları kesilip kilitlenir ve yazılı çalışma izni düzenlenir. Dışarıda bir gözcü bulunur.
- Filtre ve süzgeç temizliği: Elyaf ve boya kalıntısıyla tıkanan süzgeçler sıcak ve basınç altındaki hatlardan sökülür. Hat soğutulup basıncı alınmadan süzgeç kapağı açılmamalıdır.
- Atık su arıtma: Boyahane atık suyunun nötralizasyonunda asit ve kostik dozajlanır; arıtma bölümü de kimyasal risk değerlendirmesinin parçasıdır.
Ortam ölçümleri ve sağlık gözetimi
Boyahanede kimyasal maruziyet, gürültü ve sıcak ortam ölçümleri risk değerlendirmesinin girdisidir. Bu ölçümleri ve gerekli tıbbi tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız; sonuçlar risk değerlendirmesine işlenir. Sağlık gözetiminde işyeri hekimi, tartım ve çözme bölümündeki çalışanların solunum yolu şikâyetlerine ve kimyasalla temas eden çalışanların cilt bulgularına özellikle bakar. Solunum fonksiyon testi gibi tetkiklerin sıklığını mevzuat sabitlemez; hekim riske göre belirler. Tehlikeli sınıfta periyodik muayene en geç 3 yılda bir tekrarlanır.
Boyahane için kısa kontrol listesi
| Alan | Kontrol |
|---|---|
| Kimyasal depo | GBF’ler güncel ve Türkçe mi; asitler, oksitleyiciler ve hipoklorit ayrı mı? |
| Renk mutfağı | Lokal egzoz çalışıyor mu; tartım tozu yayılıyor mu? |
| Boya kazanları | Son periyodik kontrol raporu 12 ayı geçmedi mi; kapak kilidi çalışıyor mu? |
| Buhar hattı | Yalıtım eksiksiz mi; kaçaklar kayıtlı mı? |
| Zemin | Drenaj ızgaraları yerinde mi; kaymaz kaplama aşınmış mı? |
| Acil durum | Göz duşu ve acil duş çalışıyor mu; dökülme kiti hazır mı? |
Kimyasal dökülmeye müdahale adımları için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın. Periyodik kontrol ve ölçüm tarihlerini İSG takvimine işleyebilirsiniz. Boyahanenize özgü bir değerlendirme için risk değerlendirmesi ve iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimizi, sektöre özgü diğer başlıklar için tekstil ve Nilüfer OSGB sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Boyahane hangi tehlike sınıfındadır?
2025’te yenilenen listede tekstil ağartma ve boyama (13.30.01) tehlikeli sınıftadır; 2012 listesinde çok tehlikeliydi. Sınıfınızı kesinleştirmek için SGK işyeri kaydınızdaki NACE kodunu ve işyerindeki asıl işi birlikte değerlendirin.
Boya kazanları periyodik kontrole tabi mi?
Evet. Boyama makinelerinin kazanları Ek-III’te basınçlı kaplar arasında sayılır ve standartlarda daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir kontrol edilir. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar.
Boyahanede hangi KKD kullanılmalı?
Kimyasala göre seçilir ve GBF’nin 8. bölümünde yazar: genellikle kimyasala dayanıklı eldiven, yüz siperi veya gözlük, önlük ve kaymaz tabanlı ayakkabı. Toz boya tartımında lokal egzoz yetmiyorsa uygun solunum koruyucu eklenir. KKD, teknik önlemlerden sonra gelir.
Boyahanede göz duşu zorunlu mu?
Aşındırıcı kimyasallarla çalışılan yerlerde göz ve cilde sıçrama riskine karşı acil müdahale imkânı, risk değerlendirmesi ve GBF’nin ilk yardım önlemleriyle belirlenir. Kostik ve asitle çalışılan noktaların yakınında, kolay ulaşılır ve düzenli test edilen bir göz duşu bulundurmanızı öneririz.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.