Kısaca
Yük sabitleme, frenleme ve virajda yükü kasaya bağlı tutan kuvveti sağlamaktır; ağırlık tek başına yükü yerinde tutmaz. Yük ya kasanın ön duvarına ve kenarlarına dayanarak (blokaj) ya da spanzet ve kaydırmaz malzemeyle sürtünme artırılarak sabitlenir. Yükleme ve bağlama sırasında kasanın kenarı da yüksekte çalışma riskidir ve ayrıca planlanmalıdır.
Yük sabitleme neden bir iş güvenliği konusudur?
Yük sabitleme çoğu zaman bir trafik konusu olarak görülür: yol boyunca yükün düşmemesi. Oysa kaymış bir yükün en sık zarar verdiği kişi, varış noktasında kasanın kapağını açan ya da brandayı indiren çalışandır. Yolda öne kaymış ve kapağa yaslanmış bir palet, kapak açıldığı anda düşer. Yük boşaltan forklift operatörü, kasaya yaslanmış koli yığınıyla karşılaşır. Bağlamak için kasaya çıkan sevkiyat elemanı ise kasa kenarından düşer.
Yasal çerçeve iki yerden gelir. Karayolları Trafik Kanunu md. 65, yükün uygun şekilde bağlanmadan ve sabitlenmeden; düşecek, saçılacak, sızacak, kayacak veya devrilecek biçimde yüklenmesini yasaklar. 6331 sayılı Kanun ise yüklemeyi yaptıran işverenden, yükleme ve boşaltma işlerini risk değerlendirmesine almasını ve çalışanlarını bu konuda eğitmesini ister. Yani yük emniyeti hem şoförün hem de sevkiyat sahasının işidir.
Kamyon yük kayması: ağırlık yükü tutmaz
“Bu palet bir ton, yerinden oynamaz” düşüncesi sahada en sık duyulan yanılgıdır. Ağır yük de kayar; çünkü frenlemede yükü öne iten kuvvet, yükün ağırlığıyla birlikte büyür. Avrupa’da yaygın olarak kullanılan TS EN 12195-1 standardı, karayolu taşımacılığında sabitleme sisteminin yük ağırlığının ileri yönde 0,8’i, geri ve yanlara 0,5’i kadar kuvvete dayanacak şekilde tasarlanmasını esas alır.
| Yük | İleri yönde (frenleme) | Yanlara (viraj) | Geri yönde |
|---|---|---|---|
| 500 kg palet | yaklaşık 400 daN | yaklaşık 250 daN | yaklaşık 250 daN |
| 1.000 kg palet | yaklaşık 800 daN | yaklaşık 500 daN | yaklaşık 500 daN |
| 10 ton toplam yük | yaklaşık 8.000 daN | yaklaşık 5.000 daN | yaklaşık 5.000 daN |
Bu kuvvetlerin bir kısmını yük ile kasa tabanı arasındaki sürtünme karşılar. Islak, tozlu veya yağlı bir taban sürtünmeyi düşürür; kaydırmaz paspas ise artırır. Geri kalanını blokaj veya bağlama sağlamak zorundadır. Hesap, yükün türüne ve kullanılan malzemeye göre değişir; düzenli sevkiyat yapıyorsanız yük tipi başına bir sabitleme talimatı hazırlatın ve sahada hesap yaptırmak yerine bu talimatı uygulatın.
Yük sabitleme yöntemleri
| Yöntem | Nasıl çalışır? | Nerede uygun? | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Blokaj (dayama) | Yük, kasanın ön duvarına, yan kapaklarına veya dikmelerine dayanır; boşluklar doldurulur | Kasaya tam oturan paletler, koliler | Kasanın ön duvar ve kapak dayanımı yüke uygun olmalı |
| Üstten bağlama | Spanzet yükü tabana bastırır, sürtünmeyi artırır | Düşük ve geniş yükler | Gerdirme kuvveti ve sürtünme belirleyicidir; kaydırmaz paspasla birlikte kullanın |
| Doğrudan bağlama | Spanzet veya zincir, yükün bağlama noktasından kasa bağlama noktasına çekilir | Makine, rulo, iş makinesi gibi tekil ağır yükler | Yükte ve kasada uygun bağlama noktası olmalı |
| Kombinasyon | Blokaj ile bağlama birlikte | Karışık yükler | Önce blokaj, sonra bağlama |
Blokaj, mümkün olan her durumda ilk tercihtir: yük kasanın ön duvarına dayanırsa frenlemede gidecek yeri kalmaz. Paletler arasındaki boşluklar boş palet, dolgu malzemesi veya şişirme yastıklarla doldurulur. Yüklerin arasında bırakılan küçük bir boşluk, frenlemede yükün hız kazanarak çarpmasına yol açar.
Spanzetle yük bağlama: etiketi okuyun
Yük bağlama spanzeti (cırcırlı kayış) bir sarf malzemesi değil, bir iş ekipmanıdır. Sentetik kayışları düzenleyen TS EN 12195-2 standardına uygun spanzetlerin etiketinde iki değer bulunur:
- LC (bağlama kapasitesi): Kayışın doğrudan bağlamada taşıyabileceği en büyük kuvvet, daN cinsinden.
- STF (standart gerdirme kuvveti): Cırcırın normal el kuvvetiyle kayışta oluşturduğu gerilme. Üstten bağlamada belirleyici değer budur.
Üstten bağlamada kayışın yükü tabana bastırma gücü LC’den değil STF’den gelir. Bu yüzden “2.000 daN’lık spanzet taktık” demek, yükün sabitlendiği anlamına gelmez. Spanzet kullanımında şu kurallar uygulanır:
- Etiketi okunmayan spanzeti kullanmayın. Kapasitesi bilinmeyen kayış, kapasitesi sıfır kabul edilir.
- Keskin kenarlarda köşe koruyucu kullanın. Palet ve sac kenarları kayışı gerilim altında keser.
- Kayışı düğümlemeyin, bükmeyin. Düğüm kayışın dayanımını belirgin biçimde düşürür.
- Kesik, yanık, sökülmüş dikiş, deforme kanca veya cırcır görürseniz kayışı kullanım dışı bırakın.
- Cırcırı uzatma borusuyla sıkmayın. Aşırı gerdirme hem kayışı hem yükü bozar.
- Yolda kontrol edin. Yük oturdukça kayış gevşer; ilk molada gerginliği yeniden kontrol edin.
Yük bağlama spanzeti bir kaldırma sapanı değildir; vinçle veya forkliftle yük kaldırmada kullanılmaz.
Palet sabitleme ve kaydırmaz malzeme
Palet sabitleme iki aşamalıdır: önce paletin kendi içinde bütün olması, sonra paletin kasaya sabitlenmesi. Streç film, kolileri palet üzerinde bir arada tutar; paleti kasaya bağlamaz. Streç filmle sarılmış bir palet, frenlemede tek parça hâlinde kayar.
- Ağır yük altta ve önde: Ağır paletler kasanın ön duvarına yakın ve alta yerleştirilir; ağırlık dingillere uygun dağıtılır.
- Kaydırmaz paspas: Palet altına konan kaydırmaz paspas, sürtünmeyi artırarak gereken bağlama kuvvetini azaltır. Paspasın palet kenarından biraz taşması, yerinde durduğunu gösterir.
- Hasarlı palet kullanmayın: Kırık tahtalı palet bağlama kuvvetini taşıyamaz.
- İstif yüksekliği: Üst üste konan paletlerde üstteki palet ayrıca bağlanır; tek kayışla iki sıra bağlanmaz.
Kasada düşme riski: yükleme ve bağlama sırasında
Tır kasası yerden bir metreyi aşkın yüksekliktedir. Mevzuat yüksekte çalışmayı metreyle değil, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her çalışma olarak tanımlar; kasada branda açmak, kayış atmak ve koli istiflemek bu tanıma girer. Ayrıntılar için yüksekte çalışma nedir yazımıza bakın. Sahada şu önlemleri uygulayın:
- Kasaya çıkışı yerden yapın: Kayışlar mümkün olduğunca yerden atılır ve gerdirilir. Kasaya çıkmak gerekiyorsa sabit basamak veya platform kullanılır; tekerleğe, tampona veya forklift çatalına basılarak çıkılmaz.
- Kasadan atlamayın: İniş, çıkıştaki gibi basamak veya merdivenle yapılır.
- Yükleme rampası: Araç rampaya yanaştığında takozlanır, rampa köprüsü oturur, sonra forklift kasaya girer. Forklift operatörünün kontrol adımları için forklift operatörü günlük kontrol yazımıza bakın.
- Hava koşulları: Islak ve buzlu kasa tabanı ile rüzgârdaki branda, düşme riskini artırır.
- Yaya ve araç ayrımı: Yükleme alanında şoför ve yardımcıların nerede bekleyeceği belli olmalıdır; bkz. depoda forklift ve yaya trafik planı.
Elle yüklenen koli ve çuvallarda kaldırma tekniği ve ağırlık sınırları için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımız yol gösterir.
Sevkiyat sahası için kontrol listesi
Yük emniyeti; sevk eden, taşıyan ve şoför arasında paylaşılan bir iştir. Kimin neyi yapacağını taşıma sözleşmesinde ve sevkiyat talimatında yazılı hâle getirin. Sevkiyat sahasında her araç için şu soruları sorun:
- Kasa tabanı temiz ve kuru mu, bağlama noktaları sağlam mı?
- Yük kasanın ön duvarına dayandı mı, boşluklar dolduruldu mu?
- Kaydırmaz paspas yerinde mi?
- Spanzet sayısı ve etiket değerleri talimata uygun mu, köşe koruyucular takılı mı?
- Ağırlık dağılımı dingillere uygun mu?
- Kasaya çıkan çalışan için basamak veya platform kullanıldı mı?
- Şoför yükü teslim alırken sabitlemeyi kontrol etti mi?
Deponuzun çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre uzman ve hekim sürelerini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Lojistik ve depo işletmelerinde yükleme alanlarını sahada inceleyip sabitleme talimatlarını hazırlamak ve risk değerlendirmesine işlemek iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin bir parçasıdır. Sektöre özgü diğer başlıklar lojistik ve depo sayfamızda.
Sık Sorulan Sorular
Ağır yükler de sabitlenmek zorunda mı?
Evet. Frenlemede yükü öne iten kuvvet ağırlıkla birlikte artar; ağır yük kendi ağırlığıyla yerinde kalmaz. Sabitleme sistemi, yük ağırlığının ileri yönde 0,8’i, yanlara ve geriye 0,5’i kadar kuvvete dayanacak şekilde kurulur.
Streç film palet sabitleme için yeterli mi?
Hayır. Streç film kolileri palet üzerinde bir arada tutar, paleti kasaya bağlamaz. Paletin kasaya ayrıca blokaj veya spanzetle sabitlenmesi gerekir.
Spanzet etiketindeki LC ve STF ne demek?
LC, kayışın doğrudan bağlamada taşıyabileceği en büyük kuvvettir. STF, cırcırın normal el kuvvetiyle kayışta oluşturduğu gerilmedir ve üstten bağlamada belirleyici değerdir. Etiketi okunmayan spanzet kullanılmaz.
Kasaya çıkıp kayış atmak yüksekte çalışma mı sayılır?
Seviye farkı ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olduğu için evet. Kayışları mümkün olduğunca yerden atın; kasaya çıkmak gerekiyorsa sabit basamak veya platform kullanın ve kasadan atlamayın.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.