Yıkım İşlerinde İSG: Plan, Asbest, Komşu Bina

Yıkım işlerinde iş güvenliği: hangi kurallar uygulanır?

Yıkım, inşaatın tersine çevrilmiş hâli değildir. Yapılırken belgelenen taşıyıcı sistem yıllar içinde değişmiş, tadilatlarla zayıflamış ya da içine asbestli malzeme eklenmiş olabilir. Yıkım işlerinde iş güvenliği bu yüzden işe başlamadan önce binayı tanımakla başlar. Bursa’da kentsel dönüşüm kapsamında eski konut yıkımlarının sürdüğü mahallelerde iş, çoğu zaman bitişik nizamda, dar sokaklarda ve yaya trafiğinin ortasında yapılır.

Yıkıma ilişkin kurallar üç ayrı metinde toplanır:

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik 1 Temmuz 2022’de yürürlüğe girdi ve 12 Ağustos 2026’da değiştirildi. Yönetmelik, yıkımın her safhasında 6331 sayılı Kanun ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği’ne uyulmasını ve çalışanların KKD kullanmasını açıkça şart koşar (md. 13). 6306 sayılı Kanun kapsamındaki kentsel dönüşüm hükümleri de saklıdır (md. 5/13).

Yıkım öncesi bina incelemesi ve asbest tespiti

Yıkımın ilk iş adımı kepçe değil, incelemedir. Bu aşamada üç soruya cevap aranır: yapı neyle inşa edilmiş, tesisatları kesilmiş mi ve içinde tehlikeli malzeme var mı?

Asbest envanteri zorunludur. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 16’ya göre yıkıma başlanmadan önce asbestli imalat olup olmadığı, varsa türü, miktarı ve yeri belirlenir. Katı numune alma ve analiz, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca katı numunede asbest tür tayini için yetkilendirilmiş bir laboratuvar tarafından yapılır. Asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemez (md. 5/7).

Asbest Yönetmeliği aynı ilkeyi çalışan tarafından tekrarlar: işveren söküm ve yıkım işlerine başlamadan önce asbest içerebilecek malzemeleri belirlemek için inceleme yapar (md. 7/1). Asbestli malzemenin sökümü, asbest söküm uzmanı nezaretinde asbest söküm çalışanı tarafından yapılır (md. 8). İşveren işe başlamadan önce bir iş planı hazırlar ve Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne bildirimde bulunur (md. 9). Söküm bittiğinde, ortamda asbest maruziyeti riski kalmadığını gösteren ve ölçüm sonuçlarını içeren belge yetkili laboratuvarca düzenlenir. Söküm sürecinin ayrıntılarını asbest söküm işleri yazımızda anlattık.

Eski yapılarda asbest bulunabilecek tipik yerler şunlardır: oluklu çatı ve cephe levhaları, kalorifer kazanı ve boru izolasyonları, bazı yer döşemeleri ve yapıştırıcıları, baca ve havalandırma kanalları. Malzemenin görünüşüne bakarak karar verilmez; laboratuvar sonucu esastır.

İncelemenin diğer maddeleri:

• Tesisatlar: Elektrik, su, doğalgaz ve telefon bağlantıları kesilir; kesildiğine dair kurum belgeleri ruhsat başvurusuna eklenir (Binaların Yıkılması md. 7/2; Yapı İşleri Ek-4 B md. 75-a).
• Tahliye: Yapıda ikamet edilmediği veya yapının tahliye edildiği belgelenir. Yıkım günü bina içinde kimsenin kalmadığı ayrıca kontrol edilir.
• Taşıyıcı sistem: Kolon kesilmiş, kat eklenmiş veya yangın geçirmiş bölümler not edilir; plansız göçme riski olan yerler için geçici destek düşünülür (md. 9/1).
• Diğer tehlikeli maddeler: Yakıt tankı, kimyasal kalıntı, eski boya kutuları ve floresan lambalar yıkımdan önce ayrılır.

Yıkım planı neleri içermeli?

Yıkım ruhsatı başvurusunda yapı sahibi, müteahhit ve fenni mesulle yapılan sözleşmelerin yanında yıkım planını da idareye verir (md. 7/2). Bodrum hariç en çok bir katlı, yüksekliği 6 metreyi ve inşaat alanı 250 m²’yi geçmeyen müstakil ve ayrık nizam yapıların yıkımında yıkım planı düzenlenmez (md. 7/10); ama bu istisna, iş güvenliği önlemlerini ortadan kaldırmaz.

Bina yıkımında alınacak önlemlerin omurgası bu plandır. Bir yıkım planında ve ona bağlı risk değerlendirmesinde en az şunlar yer almalıdır:

1. Yöntem: TS 13633 standardındaki tekniklerden hangisinin seçildiği ve neden. Bitişik nizamda komşu binanın güvenliği esastır; mümkünse kısmen veya tamamen elle yıkım uygulanır (md. 11/1).
2. Sıra: Tam yıkım çatıdan başlar, yukarıdan aşağıya ilerler. Alt kat düşey taşıyıcılarından başlanamaz; döşemelere moloz yığılarak aşırı yük bindirilmez; ara verildiğinde askıda blok bırakılmaz (md. 11/2).
3. Makine ve operatör: Kullanılacak makineler ve operatörlerin mesleki yeterlilik belgeleri plana yazılır (md. 12).
4. Atık yönetimi: Atık türleri, kodları ve miktarları; tehlikeli atıkların ayrı toplanması.
5. Toz önlemleri: Toz kontrolü için alınacak önlemler, çevre yönetimi hizmeti yeterlik belgesi olan çevre görevlisi veya çevre mühendisi tarafından belirlenir ve plana eklenir (md. 18/1).
6. İSG organizasyonu: Çalışmalar işverenin görevlendirdiği ehil kişinin gözetiminde planlanır ve yürütülür (Yapı İşleri Ek-4 B md. 75-ç). Şantiyede yangınla mücadele ve acil tıbbi yardım donanımı ile güvenilir bir haberleşme sistemi bulunur (md. 8/3).

Takvimi de planlayın: yıkıma ruhsat tarihinden itibaren bir ay içinde başlanmalı, iş başlama süresiyle birlikte üç ay içinde bitirilmelidir; aksi hâlde ruhsat hükümsüz sayılır (md. 7/9). Müteahhit, yıkıma başlamadan ve bitirmeden en az yedi gün önce fenni mesulü, ilgili idareyi ve mülki amirliği bilgilendirir (md. 7/12).

Komşu bina ve yaya güvenliği

Kentsel dönüşüm yıkımlarında en kritik risk çoğu zaman şantiyenin içinde değil, sınırındadır. Yönetmelik bu konuda somuttur:

• Paravan: Şantiye, yüksekliği müellifçe belirlenen ve 2,5 metreden az olmayan seyyar veya sabit paravanla çevrilir; giriş ve çıkışlar kontrol altına alınır, işaretlemeler Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği’ne uygun yapılır (md. 8/2).
• Düşen ve fırlayan malzeme: Yapının tehlike doğuran cepheleri, düşebilecek malzemenin şantiye dışındaki insan ve taşıt trafiğine ulaşmaması için emniyete alınır (md. 8/2). Dış cephe, yıkım tekniğine uygun koruyucu iskele ve yırtılmaz, tutucu özellikte file ile korunur (md. 9/5).
• Komşulara duyuru: Yıkıma başlanmadan en az üç gün önce komşu parsellerdeki yapılara ilgili idarece duyuru yapılır (md. 9/4).
• Bitişik duvar: Ortak veya bitişik duvarlarda komşu binanın taşıyıcı sistemine zarar verilmez. Yıkım öncesinde komşu binadaki mevcut çatlakların fotoğrafla kayda alınması, sonradan doğacak anlaşmazlıkları da önler.

Yaya güvenliği için kaldırım geçişi korunaklı tünel veya güvenli bir yönlendirme ile çözülür. Moloz kamyonlarının manevrasında işaretçi görevlendirilir; okul giriş ve çıkış saatleri gibi yoğun zamanlarda kamyon trafiği durdurulur.

Yıkım tozu ve gürültü

Yıkım tozu hem çalışan hem çevre için sorundur. Beton ve tuğla tozu kristal silika içerebilir; asbest envanterinin önemi de buradan gelir. Yönetmelik, TS 13883 standardına uygun toz bastırma sistemlerinin kullanılmasını zorunlu tutar (md. 18/3). Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği de yıkım sırasında toz kalkmaması ve molozun çalışma ortamından güvenle uzaklaştırılması için tedbir ister (Ek-4 B md. 75-d).

Pratikte bu; yıkım noktasına sürekli su spreyi veya pulverize su, molozun kaydırma olukları veya kapalı sistemle indirilmesi, kamyon kasalarının örtülmesi ve operatör kabininin kapalı tutulması demektir. Toz maskesi, bu önlemlerden sonra kalan maruziyet için kullanılır; doğru sınıfın seçimi için toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımıza bakın. Gürültü ve titreşim için çalışanların korunmasına ilişkin yönetmeliklere uyulur (md. 17/3); ölçüm gerekiyorsa yetkili laboratuvarlarla planlarız.

Kentsel dönüşüm örneği: bitişik nizamda beş katlı bina

Bursa’da iki yanı bitişik, beş katlı eski bir apartmanın kentsel dönüşüm kapsamında yıkılacağını düşünelim. Sokak dar, karşısında bir ilkokul var.

Bu işte risk değerlendirmesinin her aşama için ayrı satırları olmalıdır: bitişik duvarda elle yıkımda yüksekte çalışma, makine yıkımında operatörün düşen parçadan korunması, okul saatlerinde kamyon trafiği gibi. Şantiyenin genel düzeni için şantiye İSG kontrol listesi, cephe iskelesinin kontrolü için yapı iskelesi kontrolü yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yıkım işlerinde risk değerlendirmesini aşama bazında hazırlamak risk değerlendirmesi, sahadaki uygulamayı izlemek iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin konusudur. İnşaat sektörüne özgü diğer başlıklar inşaat sayfamızda.

Sık Sorulan Sorular

Yıkımdan önce asbest analizi zorunlu mu?

Evet. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 16’ya göre yıkımdan önce asbest envanteri çıkarılması zorunludur. Numune analizi, Bakanlıkça yetkilendirilmiş bir laboratuvar tarafından yapılır. Asbestli malzeme sökülmeden ana yıkıma geçilemez.

Yıkım planı her bina için gerekli mi?

Hayır. Bodrum hariç en çok bir katlı, yüksekliği 6 metreyi ve inşaat alanı 250 m²’yi geçmeyen müstakil ve ayrık nizam yapılarda yıkım planı düzenlenmez. Ancak bu yapılarda da risk değerlendirmesi ve İSG önlemleri gereklidir.

Bitişik binada yıkım nasıl yapılır?

Yönetmelik, bitişik nizamda yıkımın komşu binanın güvenliği esas alınarak yapılmasını ve mümkün olan durumlarda kısmen veya tamamen elle yıkım uygulanmasını ister. Ortak duvar bölgesinde makine kullanımı sınırlanır, komşu binanın durumu önceden kayda alınır.

Yıkım şantiyesinde toz için ne zorunlu?

TS 13883 standardına uygun toz bastırma sistemi kullanılması zorunludur. Toz önlemleri yetkin çevre görevlisi veya çevre mühendisi tarafından belirlenip yıkım planına eklenir. Çalışanlar için ayrıca uygun solunum koruyucusu değerlendirilir.