Kısaca
Yıldırım’daki konfeksiyon atölyelerinin çoğu fabrika olarak tasarlanmamış, tek merdivenli çok katlı binalarda çalışır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, imalathanelerde tek kaçış merdivenini ancak beş şart birlikte sağlanırsa kabul eder; 2007 öncesi projeli binalarda ise pencere, komşu bina bağlantısı ve dış merdiven gibi ikinci çıkış seçenekleri tanır. Kumaş stoğunun merdivenden uzak tutulması, kapıların kilitsiz kalması ve binadaki diğer işyerleriyle ortak tahliye planı en hızlı sonuç veren önlemlerdir.
Yıldırım’da kaçış sorunu nereden doğuyor?
Yıldırım Belediyesi’nin stratejik planı, ilçedeki üretimin önemli bir bölümünü Vişne Caddesi ve Vişne Ticaret Merkezi çevresindeki bebe ve çocuk giyimi ile Duaçınarı’ndaki dokuma işletmeleri olarak tarif eder. İlçede organize sanayi bölgesi bulunmadığından bu üretim büyük ölçüde konut ve ticaret binalarının katlarında, iş hanlarında ve bodrumlarda yapılır; her konfeksiyon atölyesi kaçış yolu sorununu da bu binaların yapısından devralır.
Bu binaların çoğu imalathane olarak projelendirilmemiştir. Sonuçta kaçış sorunu genellikle üç başlıkta toplanır:
- Tek merdiven: Katlardaki bütün çalışanlar aynı dar merdivene bağlıdır; merdiven dumanla dolarsa başka çıkış yoktur.
- Kumaş yükü: Top kumaş, kesim artığı, vatka ve ambalaj stoku hem yangın yükünü büyütür hem de sahanlık ve koridorları daraltır.
- Kilitli kapı ve parmaklık: Hırsızlık kaygısıyla kilitlenen kapılar ve demir parmaklıklı pencereler, ikinci çıkış olabilecek yolları kapatır.
Dış giyim konfeksiyonu (14.21.01) İSG açısından az tehlikeli sınıftadır; ancak bu sınıf binanın yangın riskini anlatmaz. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğin yangın tehlike sınıflandırmasında dikim ve dokuma atölyeleri “orta tehlike” grubunda yer alır. İlçedeki hizmet düzenimizi Yıldırım OSGB sayfasında anlattık.
Tek merdivenli bina atölye için ne zaman yeterli?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) md. 52, fabrika, imalathane, mağaza ve depolarda en az iki bağımsız kaçış merdiveni ister. Tek kaçış merdiveni ancak aşağıdaki şartların hepsi birlikte sağlanırsa yeterli kabul edilir. 19.12.2007’den önce projesi onaylanmış “mevcut yapılar” için md. 159 aynı beş şartı tekrarlar; yalnız kaçış uzaklığında Ek-14 esas alınır.
| BYKHY şartı | Atölyede sorulacak soru |
|---|---|
| Yapı yüksekliği 21,50 m’den az | Bina kaç katlı, en üst kullanılan katın döşemesi hangi yükseklikte? |
| Bir kattaki kullanıcı sayısı 50’den az | Yoğun sipariş döneminde katta en fazla kaç kişi çalışıyor? |
| Kaçış uzaklığı tablodaki sınırlar içinde | Katın en uzak makinesinden merdiven kapısına gerçek yürüme mesafesi ne kadar? |
| Yapımda yanmaz ürünler kullanılmış | Asma tavan, bölme ve kaplamalar sonradan yanıcı malzemeyle mi yapıldı? |
| İmalat ve depolamada kolay alevlenici ve parlayıcı madde yok | Leke çıkarıcı, solvent, sprey yapıştırıcı veya yoğun elyaf birikimi var mı? |
Kullanıcı sayısı, kat alanının Ek-5/A’daki kullanıcı yükü katsayısına bölünmesiyle hesaplanır (fabrika üretim alanları için 10 m²/kişi, atölyeler için 5 m²/kişi); hangi satırın uygulanacağına proje müellifi ve itfaiye karar verir. Hesap 50’nin altında çıksa bile, sahadaki fiilî çalışan sayısı bunu aşıyorsa tek merdiven savunması zayıflar. En sık rastlanan durum, sipariş döneminde ek makine ve geçici çalışanla katın kalabalıklaşmasıdır.
Mevcut binalarda ikinci kaçış yolu seçenekleri
Yönetmeliğin mevcut binalara ait onuncu kısmı, yeni binalarda kabul edilmeyecek bazı çözümleri ikinci kaçış yolu sayar. Bu seçenekler, Yıldırım’daki eski binalarda uygulanabilir yolları gösterir:
- Pencereden kaçış merdivenine geçiş (md. 146/3-a): Kattaki kullanıcı 50’yi geçmiyorsa ve bina 30,50 m’yi aşmıyorsa; parapeti döşemeden en çok 80 cm yüksek, açılır kısmı en az 70/140 cm olan, önüne basamak yapılmış ve geçişi en az 30 dakika yangına dayanıklı malzemeyle düzenlenmiş bir pencere kabul edilir.
- Birinci kat penceresi (md. 146/2): Birinci katta kullanıcı 25 kişiyi geçmiyorsa, dış zeminden en çok 4 m yükseklikte ve açılır kanadı en az 70 cm olan pencereler zaruri hâllerde kaçış yolu sayılır.
- Komşu bina veya parselle ortak çözüm (md. 141/2): Muvafakat alınması ve ilave kat yapılmaması kaydıyla ilave çıkış veya kaçış merdiveni komşu bina ile birlikte çözülebilir.
- Dış kaçış merdiveni (md. 153): Konut dışı mevcut yapılarda 30,50 m bina yüksekliğine kadar izin verilir; merdivenin yanlarında 1,8 m içinde korunumsuz kapı ve pencere boşluğu bulunmamalı, bulunuyorsa bu boşluklar yangına dayanıklı hâle getirilmelidir.
Bodrum katlar için ayrı bir kural vardır: birden çok katlı bodrumlarda imalat, üretim ve depolama yapılıyorsa ikinci çıkış zorunludur (md. 156). İlave çıkış veya kaçış merdiveni gerekiyorsa bunu binanın tamamı için bina sahibi veya kat malikleri yaptırır (md. 141/1). Kiracı atölye için pratik sonuç şudur: binanın kaçış durumunu kira sözleşmesinden önce sorgulayın ve gerekli işin kim tarafından yapılacağını yazılı hâle getirin.
Konfeksiyon atölyesi kaçış yolu ve kumaş yükü
Kaçış yolu, binanın herhangi bir noktasından yer seviyesindeki caddeye kadar devamlı ve engellenmemiş yoldur. Merdiven sahanlığına bırakılan top kumaş, kesim artığı çuvalı veya koli, hem bu yolu daraltır hem de yangın merdiven yuvasında çıkarsa üst katları tamamen kapatır.
Sahada uygulanabilir önlemler şunlardır:
- Sahanlık ve merdiven tamamen boş: Merdiven yuvasında hiçbir malzeme, askı veya ütü masası bulunmaz.
- Günlük stok sınırı: Katta yalnız günlük üretime yetecek kumaş tutulur; ana stok mümkünse zemin kat veya ayrı bir depoda saklanır.
- Kesim artığı ve hav: Kesim artıkları vardiya sonunda kattan çıkarılır; makine altı ve kanallardaki hav düzenli temizlenir.
- Ütü ve buhar kazanı: Elektrik bağlantıları sabit prize yapılır, ek kablo ve çoklu prizle besleme kaldırılır; ütü masaları kaçış yolundan uzaklaştırılır.
- Yangın kapısı: Merdiven yuvasına açılan kapı varsa açık sıkıştırılmaz; kendiliğinden kapanma düzeneği çalışır durumda tutulur.
Dikim atölyesindeki diğer riskler için konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza, kaçış yolu genişliği ve işaretlemesi için kaçış yolu ve acil çıkış kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
Kilitli kapı ve parmaklık: güvenliği kaçışla birlikte çözmek
BYKHY md. 30/4, serbest kaçışı engelleyecek şekilde çıkışlara kilit, sürgü ve benzeri bileşen takılmasını yasaklar. Mevcut yapılarda da kaçış yolu kapıları elle açılabilmeli ve kilitli tutulmamalıdır; kullanıcı sayısı 50’yi aşan mekânlarda çıkış kapıları kaçış yönüne açılır (md. 157/2).
Aşağıdaki tablo, sahada en sık gördüğümüz sorunları hızlı ve kalıcı çözümleriyle eşleştirir:
| Sorun | Hemen yapılacak | Kalıcı çözüm |
|---|---|---|
| Kat kapısı mesai içinde kilitli | Kilidi mesai saatinde açık tutma talimatı | Panik kol ve alarm kontağı |
| Merdivende kumaş ve koli | Sahanlığı boşaltın, zemine “boş tutulacak alan” işareti | Stok alanını kattan ayırın |
| Tek merdiven, katta 50’ye yakın çalışan | Kat başına çalışan sayısını sınırlayın | İkinci çıkış için proje ve bina sahibiyle çözüm |
| Parmaklıklı pencereler | Bir pencereyi içeriden açılır hâle getirin | Md. 146’ya uygun pencere geçişi |
| Acil aydınlatma yok | Merdivene şarjlı acil aydınlatma armatürü | Kaçış yolunun tamamında acil aydınlatma |
Atölye tahliye planı: binadaki diğer işyerleriyle birlikte
Tek merdivenli bir binada her atölyenin kendi tahliye planı yeterli değildir; yangın hangi katta çıkarsa çıksın herkes aynı merdiveni kullanacaktır. 6331 sayılı Kanunun 23. maddesi, iş hanı ve sitelerde İSG koordinasyonunu yönetime verir; İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik de iş hanlarındaki acil durum planlarının koordinasyonunu (md. 17/2) ve tatbikatların yürütülmesini (md. 13/4) yönetime bırakır. Ortak planlama için ortak binada acil durum planı yazımıza bakabilirsiniz.
Bir atölye tahliye planı en az şunları içermelidir:
- Kat kat çalışan sayısı ve vardiya düzeni.
- Her kattan merdivene ve ikinci çıkışa giden yol; kat girişine ve merdivene asılı tahliye krokisi.
- Binadaki bütün işyerlerinin ortak kullanacağı, araç trafiğinden uzak bir toplanma yeri.
- Söndürme, kurtarma ve koruma ekipleri: az tehlikeli sınıfta her biri için 50 çalışana kadar en az bir destek elemanı; 10’dan az çalışanı olan atölyede üç ekip için tek kişi yeterlidir. Atölyenize düşen sayıları İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
- İlk yardım: az tehlikeli sınıfta her 20 çalışana bir ilkyardımcı.
- Elektrik ve doğal gaz kesme noktalarının yeri ve bunları kimin keseceği.
Planı en geç yılda bir tatbikatla deneyin ve tatbikatı mümkünse binadaki diğer atölyelerle birlikte yapın; uygulama adımları acil durum tatbikatı yazımızda. SİSTEMER, acil durum planı çalışmasında kaçış yollarını sahada ölçer, yangın eğitimi uygulamalarında tahliyeyi gerçek merdiven üzerinden çalıştırır. Tekstil işletmelerine genel yaklaşımımız tekstil sektörü sayfasında yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Tek merdivenli binada konfeksiyon atölyesi açılabilir mi?
Açılabilir, ama BYKHY’deki beş şartın tamamı sağlanmalıdır: yapı yüksekliği 21,50 m’den az, bir kattaki kullanıcı 50’den az, kaçış uzaklığı sınırlar içinde, yapımda yanmaz ürünler kullanılmış ve kolay alevlenici madde yok. Biri sağlanmıyorsa ikinci çıkış gerekir.
Atölye kapısını hırsızlığa karşı kilitleyebilir miyim?
Çalışanlar içerideyken kaçış yolu kapıları kilitli tutulamaz. Mesai dışında kilitleyebilirsiniz; mesai içinde içeriden anahtarsız açılan panik kol, alarm kontağı ve kamera ile güvenliği sağlayın.
Eski bir binada ikinci kaçış yolu nasıl sağlanır?
2007 öncesi projeli binalarda; kattaki kullanıcı 50’yi geçmiyorsa uygun ölçülerdeki bir pencereden kaçış merdivenine geçiş, komşu binayla ortak çıkış veya şartlara uygun dış kaçış merdiveni ikinci kaçış yolu kabul edilebilir. Çözümü proje müellifi ve itfaiyeyle birlikte belirleyin.
Binadaki diğer atölyelerle ortak tatbikat zorunlu mu?
İş merkezi ve iş hanlarındaki işyerlerinde tatbikatlar yönetimin koordinasyonuyla yürütülür (Acil Durumlar Yönetmeliği md. 13/4); acil durum planlarının koordinasyonu da yönetimdedir. Tek merdivenli binada tatbikatı birlikte yapmak, merdivenin gerçek kapasitesini görmenin tek yoludur.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.