Kısaca
Bir alarm sistemi, işyerinin her köşesinde duyulmuyorsa, duyulduğunda ne anlama geldiği bilinmiyorsa ve ardından kimin ne söyleyeceği belli değilse işe yaramaz. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik sesli uyarının ortam sesinin en az 15 dBA üzerinde olmasını ister; çok gürültülü üretim alanlarında bu ancak ışıklı uyarıyla tamamlanarak sağlanır. Tahliye anonsu ise önceden yazılmış kısa bir metinle, her vardiyada belirli bir kişi tarafından yapılmalıdır.
Acil durum alarm sistemi: üç sorunun cevabı
Tatbikatlarda en sık duyulan cümlelerden biri “alarmı duymadık”tır. Pres hattının ortasındaki operatör, kompresör odasındaki bakımcı, soğuk depodaki forkliftçi veya kulaklığıyla ofiste çalışan kişi, alarmın çaldığını diğerlerinden dakikalar sonra öğrenir. Bir acil durum alarm sistemi üç soruya net cevap vermelidir:
- Herkes duyuyor ya da görüyor mu? Her bölümde, her vardiyada, kulak koruyucu takılıyken bile.
- Herkes ne anlama geldiğini biliyor mu? Tahliye alarmı, mola zilinden, forklift ikazından ve makine uyarılarından ayırt edilebiliyor mu?
- Alarmın ardından ne söylenecek? Kim, hangi mikrofondan, hangi metinle anons yapacak?
Mevzuat bu üç soruyu farklı yönetmeliklerde ele alır. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 10, uyarı verme, tahliye ve haberleşme yöntemlerinin belirlenmesini ve yazılı hâle getirilmesini ister. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) md. 76 ve 81, sesli ve ışıklı uyarı cihazları ile anons sistemlerinin teknik şartlarını koyar. Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği ise tehlike sinyali vermek ve acil tahliye için ışıklı işaret, sesli sinyal ve sözlü iletişimin nasıl kullanılacağının asgari kurallarını belirler.
Alarm duyulabilirlik: ölçü ve saha testi
BYKHY md. 81/5, alarmın duyulabilirliğini sayıyla tanımlar:
| Kural | Değer |
|---|---|
| Ölçüm noktası | Binanın her yerinde, yerden 150 cm yükseklikte |
| Genel alanlar | Ortalama ortam ses seviyesinin en az 15 dBA üzerinde |
| Uyuma amaçlı bölümler, banyo ve duşlar | En az 75 dBA |
| Cihazın kendisi | 3 m uzaklıkta en az 75 dBA, en çok 120 dBA ses üretebilmeli |
| Ayırt edilebilirlik | Yangın uyarı sesi, binada başka amaçla kullanılan sesli uyarıcılardan ayırt edilebilmeli (md. 81/6) |
Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği Ek-7 de aynı yaklaşımı söz ile ifade eder: sesli sinyal, ortam gürültüsünden hayli yüksek, ancak aşırı derecede yüksek ve zarar verici olmayan bir düzeyde olmalı ve diğer seslerden açıkça ayırt edilmelidir. Aynı ek, tahliye sinyalinin sürekli olmasını ister.
Kâğıt üzerindeki bu değerleri sahada doğrulamanın yolu bir duyulabilirlik testidir:
- Gürültü ölçüm raporundaki bölüm bazlı değerleri alın; ölçüm yoksa yetkili laboratuvarla planlayın. Ayrıntılar için işyerinde gürültü ölçümü yazımıza bakın.
- Üretim tam kapasitedeyken alarmı çalıştırın; her bölümde bir kişi, alarmı duyup duymadığını ve ne kadar net duyduğunu not etsin.
- Kapalı odaları unutmayın: tuvalet, soyunma odası, kompresör ve kazan dairesi, arşiv, soğuk depo, çatı ve dış saha.
- Kulak koruyucu kullanılan bölümlerde testi koruyucu takılıyken yapın.
- Sonuçları bir krokiye işleyin; duyulmayan noktalar için ek siren veya ışıklı uyarı planlayın.
Gürültülü üretim alanında sesli ve ışıklı uyarı
“Ortamın 15 dBA üzerinde” kuralı, gürültülü bölümlerde zorlaşır. Ortam sesi 95 dB(A) olan bir dövme veya pres bölümünde alarmın 110 dB(A) düzeyine çıkması gerekir; bu hem zor hem de çalışanın işitmesi açısından sakıncalıdır. Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği Ek-1 bu durumu öngörür: çok fazla ortam gürültüsü olan yerlerde sesli sinyal kullanılmaz. Bu alanlarda alarm, ışıklı uyarıyla taşınır.
BYKHY md. 81/3 de tahliye uyarılarının kural olarak hem sesli hem ışıklı yapılmasını ister; işitme engelli kişilerin bulunma ihtimali olmayan alanlarda ışıklı uyarı zorunlu tutulmaz. Ancak gürültülü bir üretim alanında kulak koruyucu takan bir çalışan, alarm açısından fiilen işitme engellidir. Işıklı uyarıyı planlarken şunlara dikkat edin:
- Görüş hattı: Flaşör, makine başındaki çalışanın bakış yönünde olmalı; bir makinenin arkasında kalmamalı.
- Kodlama: Yönetmeliğin Ek-6’sına göre yanıp sönen ışıklı işaret sesli sinyalle birlikte kullanılıyorsa aynı kodlama kullanılır; ciddi bir tehlikeyi bildiren yanıp sönen ışıklar gözlem altında tutulur ve yedek lamba bulundurulur.
- Karışıklık: Makine arıza lambaları, forklift ikaz ışıkları ve tahliye flaşörü aynı renkte ve aynı ritimde olmamalı.
- Makine sesini düşürmek: Mümkünse alarm, gürültülü makinelerin durdurulmasını tetikleyecek biçimde tasarlanır; bu, hem duyulabilirliği hem de güvenli tahliyeyi kolaylaştırır.
| Alan | Önerilen uyarı |
|---|---|
| Ofis, yemekhane, toplantı salonu | Siren veya anons hoparlörü; işitme engelli çalışan varsa flaşör |
| Orta gürültülü üretim | Siren + flaşör |
| Çok gürültülü üretim (kulak koruyucu zorunlu) | Flaşör esas, siren destek; makinelerin durdurulması |
| Tek başına çalışılan uzak noktalar | Flaşör + telsiz veya kişisel çağrı cihazı |
İşitme engelli çalışanlar için titreşimli çağrı cihazı ve tahliyede eşlik edecek bir çalışan belirlemek de planın parçasıdır; Acil Durumlar Yönetmeliği md. 10/4 engelli çalışanlara tahliye sırasında refakat edilmesini ister. Bkz. engelli çalışanlarda işe uyarlama.
Tahliye anonsu: kim, ne zaman, hangi metinle?
BYKHY md. 81/7; yatak sayısı 200’den fazla olan otel ve yatakhanelerde, yapı inşaat alanı 5000 m²’den büyük olan veya toplam kullanıcı sayısı 1000 kişiyi aşan topluma açık binalarda, alışveriş merkezlerinde, süpermarketlerde, endüstri tesislerinde ve benzeri binalarda ve yüksekliği 51,50 m’yi geçen binalarda otomatik ses mesajı ve canlı mikrofon anonsu yapabilen anons sistemi kurulmasını zorunlu tutar. Anons sistemi fon müziği gibi başka amaçlarla da kullanılabilir; ancak acil durum anonsu her zaman öncelik alır ve diğer kullanımları otomatik olarak devre dışı bırakır (md. 81/8).
Sistemin kurulu olması yetmez; kimin konuşacağı da yazılı olmalıdır. Her vardiya için bir anons sorumlusu ve bir yedek belirleyin; bu kişi çoğu zaman koruma ekibinin sorumlusu, vardiya amiri veya yangın kontrol panelinin bulunduğu noktadaki güvenlik görevlisidir. Anons sistemi olmayan küçük işyerlerinde aynı görev el megafonuyla yürütülür.
Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği Ek-8, sözlü mesajların kısa, yalın ve açık olmasını ve iletişimdeki kişilerin kullanılan dili bilmesini ister. Bu nedenle tahliye anonsu metni kriz anında düşünülmez, önceden yazılır ve mikrofonun yanına asılır:
Metni yazarken şunlara dikkat edin: olayın ayrıntısı yerine yapılacak işi söyleyin; toplanma yerini adıyla belirtin; birden çok dil konuşulan işyerlerinde metni diğer dillerde de kaydedin. Bu konuda yabancı uyruklu çalışanlar yazımız yol gösterir. Tahliye yerine “yerinde kal” veya “bekleme” anonsu gereken senaryolar da ayrı metinlerle hazırlanır.
Arıza, bakım ve test düzeni
Alarm sistemi de bir iş ekipmanıdır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, yangın algılama ve uyarı sistemlerini standartlarda daha kısa bir süre yoksa yılda bir periyodik kontrole tabi tutar; kontrol, projede belirtilen kriterler ve TSE CEN/TS 54-14’e göre yapılır. Bu yıllık kontrolün arasında işletme içinde şunları yapın:
- Sabit bir gün ve saatte kısa bir alarm testi yapın ve bunu çalışanlara önceden duyurun; test zilinin her hafta aynı anda çalması, gerçek alarmla karışıklığı önler.
- Sesli ve ışıklı uyarı cihazlarını yalnızca acil durum için kullanın; BYKHY md. 81/8 bunu açıkça ister. Vardiya veya mola zili için alarm sirenini kullanmayın.
- Panelde arıza veya devre dışı bırakılmış bölge varsa bunu kayda alın ve süresini sınırlayın; kaynak veya bakım nedeniyle dedektör kapatıldığında o bölgeye yangın gözcüsü verin.
- Kesintisiz güç kaynağının veya akülerin durumunu kontrol edin.
Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Tatbikatta alarm ve anonsu sınamak
Acil Durumlar Yönetmeliği’ne göre tatbikat en geç yılda bir yapılır. Tatbikat, alarm ve anons kurgusunun gerçek testidir. Tatbikat formuna şu soruları ekleyin: Alarm her bölümde duyuldu ve görüldü mü? Alarmdan sonra anons kaç saniyede başladı? Anons anlaşıldı mı, yabancı dil konuşan çalışanlar ne yapacağını bildi mi? Gürültülü bölümlerde makineler durdu mu? Tatbikatın planlanması için acil durum tatbikatı nasıl yapılır, gece vardiyasındaki farklılıklar için gece vardiyasında acil durum ekipleri yazılarımıza bakın.
Alarm, anons ve tahliye düzeninizi acil durum planı hizmetimiz kapsamında işyerinizin krokisi ve vardiya düzeniyle birlikte kurguluyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Yangın alarmı ne kadar yüksek olmalı?
BYKHY’ye göre sesli uyarı, yerden 150 cm yükseklikte ölçüldüğünde ortalama ortam ses seviyesinin en az 15 dBA üzerinde olmalıdır; uyuma bölümlerinde ve duşlarda en az 75 dBA aranır. Cihaz 3 m uzaklıkta en az 75, en çok 120 dBA ses üretebilmelidir.
Gürültülü fabrikada siren yerine flaşör yeterli mi?
Çok gürültülü alanlarda sesli sinyalin yerine ışıklı uyarı esas alınır; Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği çok fazla ortam gürültüsü olan yerlerde sesli sinyal kullanılmamasını ister. Flaşörün her çalışma noktasından görülmesi ve diğer ikaz ışıklarıyla karışmaması gerekir.
Anons sistemi her işyerinde zorunlu mu?
BYKHY, anons sistemini belirli binalarda zorunlu tutar: yatak sayısı 200’ü aşan oteller ve yatakhaneler; yapı inşaat alanı 5000 m²’yi veya kullanıcı sayısı 1000 kişiyi aşan topluma açık binalar, alışveriş merkezleri, süpermarketler, endüstri tesisleri ve benzeri binalar; yüksekliği 51,50 m’yi aşan binalar. Zorunlu olmayan yerlerde de tahliye talimatının kim tarafından ve nasıl verileceği acil durum planında yazılı olmalıdır.
Tahliye anonsunu kim yapmalı?
Her vardiya için önceden belirlenmiş bir anons sorumlusu ve yedeği yapmalıdır; genellikle koruma ekibinin sorumlusu veya vardiya amiridir. Metin önceden yazılır ve mikrofonun yanında bulunur.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.