Kısaca
Acil Durumlar Yönetmeliği, destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister. Pratikte bu; söndürme, kurtarma, koruma ve ilkyardım ekiplerinin her vardiyada sahada bulunan çalışan sayısına göre ayrı kurulması, gece ve hafta sonu için ayrı ekip listesi asılması ve tatbikatın gece ekibiyle de yapılması demektir.
Vardiyalı işyerinde acil durum ekibi neden ayrı planlanır?
Acil durum planı çoğu işyerinde mesai saatinde, gündüz kadrosuyla hazırlanır. Ekip listesine en deneyimli ustalar, şefler ve idari çalışanlar yazılır. Sorun, yangının ya da yaralanmanın saati seçmemesidir: gece saat üçte hatta otuz kişi çalışırken listedeki söndürme ekibinin tamamı evde olabilir. Vardiyalı işyerinde acil durum ekibi, kâğıt üzerindeki toplam sayıyla değil, olay anında sahada bulunan kişilerle kurulur.
İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik bu konuyu açıkça düzenler. Md. 11/8’e göre ekiplerde görevlendirilecek destek elemanları ve varsa yedekleri belirlenirken işyerindeki vardiya düzeni dikkate alınır. Aynı maddenin dokuzuncu fıkrası, destek elemanlarının adı, soyadı, unvanı, sorumluluk alanı ve iletişim bilgilerini içeren listenin çalışanların görüş seviyesinde ve görünür biçimde asılmasını; onuncu fıkrası ise işten ayrılan veya yer değiştiren destek elemanının yerine yeniden görevlendirme yapılmasını ister.
Bursa ve çevre illerdeki OSB’lerde üç vardiyayla çalışan otomotiv yan sanayi, tekstil ve makine fabrikalarında bu kural, planın en sık atlanan bölümüdür. Vardiyalı üretimde uzman ve hekim ziyaretlerini ve eğitimi Bursa OSB’lerinde vardiyalı üretim yazımızda anlattık; bu yazı yalnızca acil durum ekiplerine odaklanır.
Gece vardiyası destek elemanı ve ilkyardımcı sayısı
Asgari sayılar iki yönetmelikte tanımlıdır:
| Ekip | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Söndürme, kurtarma ve koruma (her biri için) | Her 50 çalışana kadar en az 1 | Her 40 çalışana kadar en az 1 | Her 30 çalışana kadar en az 1 | Acil Durumlar Yön. md. 11/3 |
| İlkyardım | Her 20 çalışana 1 | Her 15 çalışana kadar 1 | Her 10 çalışana kadar 1 | İlkyardım Yönetmeliği md. 19 |
10’dan az çalışanı olan işyerlerinde söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin tamamı için tek bir destek elemanı yeterlidir (md. 11/4). Bu istisna işyerinin toplam çalışan sayısına bağlıdır. 200 çalışanlı bir fabrikanın sekiz kişilik gece vardiyası için tek kişilik ekip yeterli sayılmaz.
Her vardiyada ilkyardımcı konusunda İlkyardım Yönetmeliği ayrıca vardiya ayrımı yapmaz. Ancak Acil Durumlar Yönetmeliği ilkyardım ekibini de vardiya düzenine göre kurulacak ekipler arasında sayar (md. 11/1 ve 11/8). Bu nedenle güvenli uygulama, ilkyardımcı sayısını her vardiyada fiilen çalışan kişi sayısına göre hesaplamaktır.
Örnek hesap: üç vardiyalı bir fabrika
Tehlikeli sınıfta, motorlu taşıt parçası üreten (29.32.20) 150 çalışanlı bir fabrikayı düşünelim. Çalışanlar vardiyalara 80, 45 ve 25 kişi olarak dağılıyor. Yönetmelik sayıları “40 ve katları dahil” okunur: 40 çalışana kadar 1, 41–80 arası 2 kişi gerekir.
| Vardiya | Çalışan | Söndürme | Kurtarma | Koruma | İlkyardımcı | Toplam görevli |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Gündüz (08–16) | 80 | 2 | 2 | 2 | 6 | 12 |
| Akşam (16–24) | 45 | 2 | 2 | 2 | 3 | 9 |
| Gece (24–08) | 25 | 1 | 1 | 1 | 2 | 5 |
| Toplam | 150 | 5 | 5 | 5 | 11 | 26 |
Fabrikanın toplamına göre hesap yapılsaydı her ekip için 4 kişi ve 10 ilkyardımcı yeterli görünecekti. Vardiya bazlı hesap her ekipte bir, ilkyardımda bir kişi daha gerektirir; ama daha önemlisi, bu kişilerin hangi vardiyada olduğunu belirler.
Tablo, ekiplerin ayrı kişilerden oluştuğu varsayımıyla hazırlanmıştır. Aynı kişiyi iki ekibe birden yazmak kâğıt üzerinde sayıyı tamamlar; ancak olay anında bir kişi hem yangına müdahale edip hem yaralıya ilkyardım yapamaz. Hafta sonu yalnız bakım ekibiyle çalışılan günler için de aynı hesabı ayrıca yapın.
Gece ve hafta sonu ekip listesi nasıl tutulur?
Tek bir “acil durum ekip listesi” vardiyalı işyerinde yetmez. Uygulanabilir bir düzen şöyledir:
- Her vardiya için ayrı liste hazırlayın. Listede ekip, ad soyad, görev alanı ve dahili telefon yer alsın; listenin başlığında vardiya saatleri yazsın.
- Ekipleri vardiya gruplarına bağlayın. Haftalık rotasyon varsa (A, B, C grupları gibi) ekip üyeleri kişiye değil gruba göre yazılır; grup gece vardiyasına geçtiğinde ekibi de onunla geçer.
- Her rol için aynı vardiyadan yedek belirleyin. Md. 11/8 yedekleri de vardiya düzenine göre belirlemeyi ister. Gündüz vardiyasındaki bir yedek, gece eksiğini kapatmaz.
- Ekip başı ve koordinasyon sorumlusunu gece için de atayın. Her ekipte bir ekip başı bulunur (md. 11/6), koordinasyon için koruma ekibinden sorumlu görevlendirilir (md. 11/7). Gece vardiyasında bu rol çoğunlukla vardiya amirine düşer; bunu yazılı hâle getirin.
- Hafta sonu ve bayram nöbet listesi hazırlayın. Bakım ekibi, güvenlik görevlisi ve kazan dairesi gibi az kişiyle çalışılan dönemler için kimin söndürmeye, kimin ilkyardıma bakacağı ayrıca yazılır.
- Vardiya başında ekibi teyit edin. Devir teslim formuna “acil durum ekibi tam mı, eksik varsa yerine kim bakıyor?” satırı ekleyin. İzin ve raporlar listeyi her gün değiştirir.
Koruma ekibine o vardiyanın güncel çalışan listesini verin. Tahliyeden sonra sayım yapılması zorunludur (md. 10/2); kimin içeride olduğunu bilmeyen bir ekip sayım yapamaz.
Gece tahliyesi: gündüzden farklı olan ne?
Gece tahliyesi, gündüz planının karanlıkta uygulanmış hâli değildir. Gece vardiyasında az kişi ve az yönetici bulunur, bazı kapılar güvenlik gerekçesiyle kapalıdır ve dışarıdan yardım gelmesi daha uzun sürebilir. Planda şu başlıkları gece koşullarına göre gözden geçirin:
- Acil aydınlatma: İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1’e göre aydınlatılması gereken acil çıkış yolları ve kapılarında, elektrik kesildiğinde ayrı bir enerji kaynağıyla çalışan acil aydınlatma bulunur. Armatürlerin gerçekten yandığını testle görün.
- Kilitli kapılar: Acil çıkış kapıları kilitli veya bağlı olamaz. Gece hırsızlık önlemi olarak zincirlenen yan kapılar en sık rastlanan eksiktir.
- Toplanma yeri: Gündüz kolay bulunan toplanma alanı gece karanlıkta kalabilir; aydınlatın ve işaretleyin.
- Tek başına çalışanlar: Güvenlik görevlisi, kazan dairesi operatörü veya depoda tek çalışan forklift operatörü alarmı nasıl duyacak, kime haber verecek?
- Enerji ve gaz kesme: Acil durum planında elektrik ve gaz akışının kesim noktaları ile vanalar yer alır (md. 12). Gece vardiyasında bu noktaların anahtarı kimde, kim kapatacak?
- Dış destek: 112 ve varsa OSB itfaiyesiyle iletişim; itfaiyeyi ana kapıda kim karşılayacak? Koordinasyon için OSB itfaiyesi ile acil durum koordinasyonu yazımıza bakın.
Kaçış yollarının genişliği ve işaretlenmesi gibi yapısal konular için kaçış yolu ve acil çıkış kuralları yazımızdan yararlanabilirsiniz.
Vardiya acil durum planı ve tatbikat
Tatbikat en geç yılda bir yapılır ve tatbikat formu hazırlanır (md. 13). Yönetmelik her vardiya için ayrı tatbikat istemez; ancak her yıl aynı gündüz saatinde yapılan tatbikat, gece ekibinin tahliye yolunu, sayımı ve dış iletişimi hiç denememesi anlamına gelir. Vardiya acil durum planını gerçekçi kılmak için:
- Tatbikatları yıllar içinde farklı vardiyalara kaydırın; mümkünse gece vardiyasının ilk saatlerinde bir tahliye tatbikatı yapın.
- Hafta sonu bakım ekibiyle kısa bir masa başı tatbikatı yapın: yangın çıktığında kim alarm verir, kim enerjiyi keser, kim 112’yi arar?
- Gece tatbikatında acil aydınlatmayı, kapıların açılmasını ve sayım süresini ölçün.
- Bulguları forma işleyin ve plana yansıtın.
Tatbikatın planlanması ve form doldurma için acil durum tatbikatı, ekip eğitimleri için destek elemanı eğitimi yazılarımıza bakabilirsiniz. Acil durum yükümlülüklerine aykırılığın 2026 temel idari para cezası, yerine getirilmeyen her yükümlülük için 22.194 TL’dir ve aykırılık sürdükçe her ay uygulanır; ayrıntılar İSG idari para cezaları aracındadır.
SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki vardiyalı işletmelerde acil durum planı hizmeti kapsamında ekip hesabını vardiya listelerinden yapar ve gece tatbikatlarını planlar. Sektöre özgü riskler için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Her vardiyada ayrı destek elemanı zorunlu mu?
Acil Durumlar Yönetmeliği md. 11/8, destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister. Bunun pratik karşılığı, her vardiyada müdahale edebilecek eğitimli kişilerin fiilen sahada bulunmasıdır.
Gece vardiyamız 8 kişi; tek destek elemanı yeterli mi?
10’dan az çalışan için tanınan tek kişilik ekip istisnası, işyerinin toplam çalışan sayısına göre uygulanır. Toplam çalışanınız 10 veya daha fazlaysa, 8 kişilik gece vardiyasında da söndürme, kurtarma ve koruma için ayrı görevli belirlemek gerekir.
Güvenlik görevlisi acil durum ekibinde görev alabilir mi?
Eğitimi verilmiş ve görevi yazılı olarak tanımlanmış güvenlik görevlisi, özellikle koruma ekibinde görev alabilir. Alt işveren çalışanıysa, işyerinin bütünü için planın hazırlanmasından asıl işveren sorumludur (md. 18); görevlendirme ve eğitim iki işveren arasında koordine edilip plana yazılır.
Tatbikatı her vardiya için ayrı yapmak zorunlu mu?
Hayır, yönetmelik en geç yılda bir tatbikat ister. Ancak tatbikatı yıllar içinde farklı vardiyalara kaydırmak ve gece ekibinin tahliyeyi en az bir kez denemesini sağlamak, planın gece de işlediğini göstermenin tek yoludur.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.