Kısaca
Tozlu işlerde çalışanların akciğer grafisi, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırmasına uygun standartta çekilir ve okunur. Tozla Mücadele Yönetmeliği’ne göre asbest ve kuvars içeren tozların bulunduğu işyerlerinde grafiyi ILO okuyucu eğitimi almış bir hekim değerlendirir; kategori 0 sonuçlar aralıklı muayeneyle izlenir, kategori 1 ve üzeri sonuçlarda çalışan SGK’nın yetkilendirdiği sağlık kuruluşuna sevk edilir.
ILO akciğer grafisi nedir, sıradan bir filmden farkı ne?
Döküm kumu, taş ocağı, seramik çamuru ya da beton kesimi gibi tozlu işlerde çalışanın periyodik muayenesinde istenen akciğer filmi, acil serviste çekilen bir göğüs grafisiyle aynı amaçla değerlendirilmez. ILO akciğer grafisi, tozun akciğerde bıraktığı izleri her okuyucunun aynı dille kaydetmesini sağlayan uluslararası bir sınıflandırmaya göre çekilen ve okunan filmdir. Amaç, yıllar içinde çekilen filmleri birbiriyle karşılaştırılabilir kılmak ve pnömokonyozu belirtiler başlamadan önce yakalamaktır.
Tozla Mücadele Yönetmeliği standart akciğer radyografisini şöyle tanımlar: en az 35×35 cm ebatında, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırması kriterlerine göre değerlendirilebilir akciğer radyografisi veya dijital akciğer radyografisi (md. 3). Sınıflandırma yalnızca arka-ön (PA) çekilmiş göğüs grafileri için tasarlanmıştır.
Pnömokonyozun kendisini, türlerini ve belirtilerini pnömokonyoz: tozlu işlerde akciğer hastalığı yazımızda anlattık. Bu yazı grafinin nasıl okunduğuna ve sonucun ne anlama geldiğine odaklanır.
ILO sınıflaması nedir? Okumanın bileşenleri
ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografi Sınıflandırması, tozun solunmasıyla göğüste oluşan radyolojik değişiklikleri sistemli biçimde tanımlamak ve kaydetmek için kullanılır. Bir tanı aracı değil, bir kayıt dilidir: okuyucu filmi standart filmlerle karşılaştırır ve gördüğünü kodlarla yazar. Güncel sürüm 2022’de yayımlandı ve standart görüntü setini dijital olarak elde edilmiş görüntülerle yeniledi; ILO, öğretim amaçlı JPEG görüntülerin sınıflandırmada kullanılmamasını, sınıflandırmanın tanısal monitörlerde DICOM görüntülerle yapılmasını belirtir.
| Bileşen | Kodlar | Ne anlatır? |
|---|---|---|
| Teknik kalite | 1–4 | Filmin okunabilirliği; 4 kabul edilemez, film tekrarlanır |
| Küçük opasiteler: şekil ve boyut | Yuvarlak: p, q, r · Düzensiz: s, t, u | p/s 1,5 mm’ye kadar; q/t 1,5–3 mm; r/u 3–10 mm |
| Küçük opasiteler: yoğunluk | 0/- ile 3/+ arası 12 basamak | Lekelerin ne kadar sık olduğu |
| Etkilenen bölgeler | Her akciğerde üst, orta, alt | Değişikliğin dağılımı |
| Büyük opasiteler | A, B, C | 1 cm’den büyük gölgelerin toplam boyutu |
| Plevra | Plak, yaygın kalınlaşma, kalsifikasyon | Özellikle asbest maruziyetinde önemli |
| Semboller | es, ax, tb, em gibi | Ek bulgular (ör. es: lenf bezinde yumurta kabuğu kalsifikasyonu) |
Büyük opasitelerde A, toplam boyutu 5 cm’yi aşmayan bir veya birkaç gölgeyi; B, 5 cm’yi aşan ama sağ üst akciğer bölgesi alanını geçmeyenleri; C ise bu alanı aşanları gösterir.
Kategori çizelgesi: 0/0’dan 3/+’ya
Küçük opasitelerin yoğunluğu “ana/alternatif” biçiminde yazılır. Bölüden önceki sayı okuyucunun karar verdiği kategoriyi, sonraki sayı ciddi olarak düşündüğü alternatif kategoriyi gösterir. Örneğin 1/0, “kategori 1, ama 0 olabileceğini de düşündüm” demektir; 0/1 ise “kategori 0, ama 1 ihtimalini de değerlendirdim” anlamına gelir.
Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-3’teki ILO Uluslararası Pnömokonyoz Değerlendirme Kategorisi Çizelgesi bu 12 basamağı dört kategoride toplar:
| Kategori | Alt basamaklar |
|---|---|
| 0 | 0/-, 0/0, 0/1 |
| I | 1/0, 1/1, 1/2 |
| II | 2/1, 2/2, 2/3 |
| III | 3/2, 3/3, 3/+ |
Pratikte en çok tartışılan sonuç 0/1’dir: Çizelgeye göre kategori 0’dır, ama okuyucu bir şey görmüştür. Bu çalışanın filmi bir sonraki muayenede önceki filmle yan yana değerlendirilmeli; işyeri hekimi gerekirse tekrar aralığını kısaltmalıdır.
Pnömokonyoz okuyucu: grafiyi kim değerlendirebilir?
Yönetmelik “okuyucu”yu, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırması konusunda eğitim almış hekim olarak tanımlar (md. 3). Okuyucu eğitimi İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü (İSGÜM) tarafından düzenlenir ve başarılı hekimlere sertifika verilir (md. 16). Kimin okuyacağı, işyerindeki tozun türüne göre değişir (md. 11):
- Asbest ve kuvars içeren tozlar: Grafiler okuyucu tarafından ILO sınıflamasına göre değerlendirilir. Okuyucuların sonuçları farklıysa birlikte değerlendirme yapılır ve nihai sonuç işverene yazılı bildirilir.
- Diğer tozlar: Grafiyi işyeri hekimi, maruz kalınan tozun özelliklerini dikkate alarak değerlendirir; gerektiğinde ileri değerlendirme için okuyucuya gönderir.
- Okuyucu listesi: İSG Genel Müdürlüğü veya İSGÜM’ün internet sayfasından temin edilebilir.
Kristal silika döküm, cam, seramik, taş işleme ve inşaatta yaygın olduğu için Bursa ve çevre illerdeki pek çok işyeri birinci gruptadır. Silika kaynakları için kristal silika tozu yazımıza bakabilirsiniz.
Tozlu işte akciğer filmi ne zaman çekilir?
Yönetmelik sabit bir yıl aralığı koymaz. Grafiler, 6331 sayılı Kanun md. 15’te sayılan durumlarda (işe giriş, iş değişikliği, işe dönüş talebi, periyodik muayene) ve işyeri hekiminin belirlediği sıklıkta çekilir (md. 11/1). Asbest ve kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde hekim bu sıklığı risk değerlendirmesini, toz ölçüm sonuçlarını ve çalışanın sağlık durumunu dikkate alarak belirler (md. 11/2).
Uygulamada şu üç kural işinizi kolaylaştırır:
- İşe girişte bazal grafi: Sonraki filmlerin karşılaştırılacağı ilk film budur. İşe girişte çekilmeyen bir bazal film, yıllar sonra bir değişikliğin işyerinde mi başladığını tartışmalı hâle getirir.
- Önceki filmleri saklayın: Okuyucu yeni filmi eskisiyle karşılaştırabilmelidir. Dijital görüntülerin kişisel sağlık dosyasında erişilebilir olması gerekir.
- Ölçümle bağlayın: Toz ölçüm sonuçları yükseldiğinde ya da süreç değiştiğinde hekim tetkik aralığını yeniden değerlendirir. Ölçüm yöntemleri için toz ölçümü ve solunabilir toz yazımıza bakın.
Grafi tek başına yeterli değildir; akciğer fonksiyonundaki değişikliği gösteren solunum fonksiyon testi ile birlikte yorumlanır.
Sonuç işe uygunluk kararını nasıl etkiler?
Yönetmelik md. 12, okuyucunun nihai raporunu alan işverene iki yol çizer:
- Kategori 0: Çalışanın aralıklı muayenelerle takibi yapılır.
- Kategori 1 ve üzeri: Çalışan, SGK tarafından yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularına sevk edilir. Meslek hastalığı tanısı orada konur.
İşyeri hekimi, muayene ve tetkik sonuçlarına göre çalışanın toza maruz kalacağı işlerde çalıştırılmaması da dahil her türlü önlemi belirler (md. 10/1-ç). Tanı konduğunda işveren, yetkili sağlık kuruluşunun raporunda belirtilen çalışma koşullarını sağlamakla yükümlüdür (md. 13). Kısıtlı uygunluk raporunun işyerinde nasıl uygulanacağı için kısıtlı veya uygun değil raporu yazımızı okuyabilirsiniz.
SGK tarafında Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği md. 20, pnömokonyozun meslek hastalığı sayılabilmesi için pnömokonyoz yapacak tozlu işyerlerinde toplam en az üç yıl çalışılmış olmasını arar ve pnömokonyoz değerlendirmelerinin ILO standartları dikkate alınarak yapılacağını belirtir. Bu nedenle standart dışı çekilmiş ya da ILO’ya göre okunmamış bir film, hem çalışanın hakkını hem de işverenin savunmasını zayıflatır.
İşveren için uygulama adımları
- Risk değerlendirmesinde işyerindeki tozun türünü (asbest, kuvars, diğer) netleştirin; okuyucu şartı buna bağlıdır.
- Grafiyi PA, en az 35×35 cm veya dijital standartta çektirin; teknik kalitesi düşük filmi tekrarlatın.
- Asbest ve kuvars maruziyetinde okuyucu raporunu dosyaya ekleyin.
- Kategori 1 ve üzeri sonuçlarda sevki geciktirmeyin; çalışanın toza maruziyetini hekimin önerisine göre hemen düzenleyin.
- Filmleri ve raporları kişisel sağlık dosyasında, yıllar sonra karşılaştırılabilecek biçimde saklayın.
Tetkikleri, işyeri hekiminin belirlediği kapsamda yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlıyoruz. Hizmetin ayrıntıları için sağlık gözetimi sayfamıza, inşaat işlerindeki toz kaynakları için inşaat sektörü sayfamıza, muayene tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
ILO standart akciğer filmi her yıl mı çekilmeli?
Mevzuat sabit bir aralık vermez. Grafiler işe girişte, iş değişikliğinde ve işyeri hekiminin risk değerlendirmesi, toz ölçümleri ve çalışanın sağlık durumuna göre belirlediği sıklıkta çekilir.
Grafiyi her radyolog ILO’ya göre okuyabilir mi?
Asbest ve kuvars içeren tozların bulunduğu işyerlerinde grafiyi ILO okuyucu eğitimi almış ve sertifikalı bir hekim değerlendirir. Diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar ve gerekirse okuyucuya gönderir.
0/1 sonucu ne anlama gelir?
Çalışan kategori 0’dadır, ancak okuyucu kategori 1 ihtimalini de değerlendirmiştir. Çalışan aralıklı muayeneyle izlenir; işyeri hekimi bir sonraki filmi önceki filmle karşılaştırarak değerlendirir ve gerekirse aralığı kısaltır.
Kategori 1 sonucu çıkan çalışan için ne yapılır?
Tozla Mücadele Yönetmeliği bu durumda çalışanın SGK’nın yetkilendirdiği sağlık kuruluşuna sevkini öngörür. İşveren, hekimin önerdiği ve yetkili kuruluşun raporunda belirtilen çalışma koşullarını sağlar; gerekirse çalışanı toza maruz kalmayacağı bir işte görevlendirir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.