Ameliyathanede Anestezik Gaz Maruziyeti

Anestezik gaz maruziyeti: atık gaz nedir, kimler etkilenir?

Genel anestezide hastaya solutulan nitröz oksit ile sevofluran, desfluran ve izofluran gibi halojenli ajanların bir kısmı hastaya ulaşmadan ya da hastanın soluk verdiği havayla ortama karışır. Ortama kaçan bu gaza atık anestezik gaz denir. Anestezik gaz maruziyeti, anestezi ekibiyle sınırlı değildir: cerrah, ameliyathane hemşiresi, anestezi teknisyeni, temizlik personeli ve hastanın uyandığı derlenme odasında çalışan hemşireler de aynı havayı solur.

Maruziyetin düzeyi kişiden kişiye değil, işlemden işleme değişir. Maskeyle uyutulan bir çocuk hastanın başında duran anestezi teknisyeni ile ameliyat masasının uzak ucundaki cerrah aynı odada bulunsa da aynı miktarda gaz solumaz. Bu yüzden risk değerlendirmesi “ameliyathane” genel başlığıyla değil, işlem ve görev bazında yapılmalıdır. Kimyasal risk değerlendirmesinin adımlarını kimyasal risk değerlendirmesi yöntemi yazımızda anlattık.

Atık gaz nereden kaçar?

Atık gazın büyük bölümü birkaç tanıdık kaynaktan gelir. Kaynağı bilmek, önlemin nereye konacağını da gösterir.

Kaynak	Ne zaman olur?	Önlem
Maske kenarı	Maskeyle indüksiyon, özellikle çocuk hastalarda	Yüze uygun maske, sıkı oturtma, gerekiyorsa intravenöz indüksiyon
Gaz akışının erken açılması	Hasta devreye bağlanmadan önce	Akışı hasta bağlandıktan sonra açmak
Devre ve bağlantı kaçakları	Hortum, bağlantı parçaları, absorban kabı	Her gün ve her vaka öncesi kaçak testi
Tüp veya laringeal maske çevresi	Kaf yetersizse veya maske tam oturmazsa	Kaf basıncı kontrolü, uygun boy seçimi
Vaporizatör doldurma	Şişeden vaporizatöre aktarımda	Anahtarlı (kapalı) dolum adaptörü, mümkünse vaka aralarında değil gün başında doldurma
İşlem sonu	Akış kapatılmadan maske çıkarıldığında, hastanın soluduğu gaz	Akışı kapatıp devreyi uzaklaştırma sistemine boşaltmak
Derlenme odası	Hastanın uyanırken soluk verdiği gaz	Oda havalandırması ve hasta başı düzeni

Bu kaynakların birçoğu ekipmanla değil, alışkanlıkla ilgilidir. Akışın hasta bağlanmadan açılması veya vaka sonunda maskenin akış kapatılmadan yüzden alınması, eğitimle kısa sürede değiştirilebilecek uygulamalardır. Düşük akımlı anestezi tekniği de ortama kaçabilecek gaz miktarını azaltır; bu klinik karar anestezi ekibine aittir.

Atık gaz uzaklaştırma sistemi ve ameliyathane havalandırması

İki sistem birbirine karıştırılmamalıdır:

Atık gaz uzaklaştırma sistemi, anestezi cihazının çıkış valfinden ve devreden çıkan fazla gazı kaynağında toplar ve bina dışına atar. Gazı odaya yayılmadan yakalayan asıl önlem budur.
Ameliyathane havalandırması ise odaya kaçmış gazı seyreltir ve dışarı taşır. Ameliyathanelerin havalandırma sistemleri tasarım standartlarına göre kurulur; ancak iyi bir genel havalandırma bile kaynağında yakalanmayan gazın hasta başındaki yoğunluğunu yeterince düşürmeyebilir.

Uzaklaştırma sistemi için pratik kontrol listesi:

Her ameliyathanede uzaklaştırma hortumu anestezi cihazına bağlı mı ve bükülmüş ya da ezilmiş mi?
Aktif sistemlerde emiş göstergesi doğru aralıkta mı? Gösterge yoksa biyomedikal birimine sorun.
Cihazın sabah kontrolünde ve vaka öncesinde kaçak testi yapılıp kaydediliyor mu?
Havalandırma ve uzaklaştırma sisteminin bakım ve performans test kayıtları güncel mi?
Gece veya hafta sonu düşük devirde çalışan havalandırma, acil ameliyat açıldığında normal devre dönüyor mu?

Bu kayıtlar teknik servisin dosyasında kalmamalı, risk değerlendirmesinin ekine girmelidir. Çünkü uzaklaştırma sistemi arızalandığında ortaya çıkan risk teknik değil, çalışan sağlığı riskidir.

Derlenme odası: sık unutulan maruziyet alanı

Ameliyat bittiğinde hasta derlenme odasına alınır ve vücudundaki anestezik gazı bir süre soluk havasıyla dışarı vermeye devam eder. Derlenme odalarında anestezi cihazı ve uzaklaştırma sistemi yoktur; hemşire ise hastanın yüzüne yakın çalışır. ABD Ulusal İş Güvenliği ve Sağlığı Enstitüsü’nün (NIOSH) derlenme ünitelerinde yaptığı saha değerlendirmeleri, bu alanlarda halojenli gaz düzeylerinin önerilen değerleri aşabildiğini göstermiştir.

Derlenme odası için öneriler:

Oda havalandırmasının tasarıma uygun çalıştığını ve hasta yatağı sayısına göre yeterli olduğunu doğrulayın.
Hasta başında çalışan hemşirenin yüzünü hastanın soluk yönünden uzak tutacağı bir yatak düzeni kurun.
Ameliyathane ile derlenme odasını ölçüm planına birlikte alın; yalnız ameliyathanede ölçüm yapmak tabloyu eksik bırakır.

Ameliyathane çalışanı sağlığı ve sağlık gözetimi

Yüksek düzeyde atık gaz maruziyetinde baş ağrısı, yorgunluk, bulantı, uyuşukluk ve dikkat dağınıklığı bildirilir. Nitröz oksidin B12 vitamini metabolizmasını bozduğu bilinir; uzun süreli ve yüksek maruziyette bu etki önem kazanır. Üreme sağlığına etkiler, özellikle uzaklaştırma sistemlerinin yaygın olmadığı dönemlerde yapılan çalışmalarda tartışılmıştır.

Ameliyathane çalışanı sağlığı için işyeri hekimi şunları izler:

İşe girişte ve periyodik muayenede maruziyetle ilişkili olabilecek şikâyetleri ayrıca sorgular.
Gerekli görürse tetkik ister; hangi tetkikin ne sıklıkla yapılacağına maruziyete göre kendisi karar verir. Muayene sıklığının genel kuralları periyodik muayene ve tetkikler yazımızdadır.
Gebelik bildiren çalışan için ayrı değerlendirme yapar (aşağıda).

Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.

Anestezi ekibi için çalışma talimatı

Atık gazın önemli bir kısmı uygulama alışkanlıklarıyla ilgili olduğundan, yazılı bir çalışma talimatı ve bu talimata dayanan kısa bir eğitim en düşük maliyetli önlemdir. Talimatta en az şu adımlar yer almalıdır:

Gün başında anestezi cihazının kaçak testini yapın ve uzaklaştırma hortumunun bağlı olduğunu doğrulayın.
Vaporizatörleri mümkünse ameliyat listesi başlamadan, anahtarlı dolum adaptörüyle doldurun; dökülme olursa odayı havalandırın ve olayı kaydedin.
Gaz akışını, maske hastanın yüzüne oturduktan veya hasta devreye bağlandıktan sonra açın.
Maskeyle indüksiyonda yüze uygun maskeyi seçin ve kenar kaçağını en aza indirin.
Vaka sonunda akışı kapatın, devreyi uzaklaştırma sistemine boşaltın, maskeyi ondan sonra çıkarın.
Gaz kokusu, alışılmadık baş ağrısı veya baş dönmesi fark eden çalışan durumu sorumluya ve işyeri hekimine bildirsin.

Talimatı ameliyathanede yeni başlayan hemşire ve teknisyenlerin işe başlama eğitimine ekleyin; yalnızca anestezi uzmanlarının bilgisinde kalmasın.

Ölçüm: hangi değerle karşılaştırılır?

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in Ek-1 tablosunda anestezik gazlar için bir mesleki maruziyet sınır değeri yer almaz. Bu durumda İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik md. 19/4 devreye girer: mevzuatta sınır değer bulunmadığında, ölçüm metodu dikkate alınarak uluslararası kuruluşların yayımladığı sınır değer kullanılır.

Ölçümde dikkat edilecek noktalar:

Maruziyet, anestezi teknisyeninin ve hemşirenin solunum bölgesinden alınan kişisel numuneyle belirlenir. Sabit noktadan yapılan ortam ölçümü kişisel sınır değerle karşılaştırılmaz.
Ölçüm, maskeyle indüksiyonun yapıldığı listeler gibi en kötü durumu temsil eden günlerde de yapılmalıdır.
Direkt okumalı cihazlarla yapılan anlık taramalar kaçak noktalarını bulmak için yararlıdır, ama kişisel maruziyet ölçümünün yerine geçmez.

Ölçümü İSG-KATİP’e bildirimini yapan yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Hangi işyerinde ölçümün ne zaman zorunlu olduğu ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda anlatılmıştır.

Gebe ameliyathane çalışanı

Gebelik bildiren bir ameliyathane gebe çalışan için değerlendirme, Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik çerçevesinde yapılır.

Kullanılan her anestezik ajanın üreme toksisitesi sınıflandırmasını güvenlik bilgi formundan kontrol edin; formun ilgili bölümlerini güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımız anlatır. Uygulamada en güvenli seçenek, gebe çalışanı maskeyle indüksiyon ve derlenme odası gibi yüksek maruziyet noktalarından geçici olarak uzak tutmaktır. Diğer düzenlemeler için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki hastaneler, ameliyathanesi olan özel klinikler ve sedasyonda nitröz oksit kullanan sağlık kuruluşları için risk değerlendirmesi ve işyeri hekimliği hizmetlerimizde bu başlıkları birlikte ele alıyoruz. Sektöre yaklaşımımız sağlık kuruluşları sayfamızda; ölçüm ve muayene tarihlerinin takibi İSG takvimi aracındadır.

Sık Sorulan Sorular

Ameliyathanede anestezik gaz ölçümü zorunlu mu?

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, çalışan sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli ölçümünü ve maruziyeti etkileyen değişikliklerden sonra tekrarlanmasını ister. Risk değerlendirmesi atık gaz maruziyetini önemli buluyorsa ölçüm planlanmalıdır; ölçümü yetkili laboratuvar yapar.

Ameliyathane havalandırması atık gaz uzaklaştırma sisteminin yerine geçer mi?

Hayır. Havalandırma odaya kaçmış gazı seyreltir; uzaklaştırma sistemi ise gazı anestezi cihazından çıktığı noktada yakalar. Asıl önlem uzaklaştırma sistemidir, havalandırma onu tamamlar.

Derlenme odasında da maruziyet olur mu?

Evet. Hasta uyanırken anestezik gazı soluk havasıyla vermeye devam eder ve hemşire hastanın yüzüne yakın çalışır. Derlenme odası ölçüm planına ve havalandırma kontrollerine mutlaka alınmalıdır.

Gebe çalışan ameliyathanede çalışmaya devam edebilir mi?

İşveren, gebelik bildirildiğinde maruziyeti değerlendirmek ve risk varsa çalışma koşullarını değiştirmek ya da çalışanı başka işe aktarmak zorundadır. Kararı işyeri hekimi ve uzman, kullanılan ajanların sınıflandırması ve ölçüm sonuçlarıyla birlikte verir.