Askıda Kalma Travması ve Kurtarma Planı

Askıda kalma travması nedir?

Düşme durdurma sistemi görevini yaptı: çalışan düştü, paraşüt tipi kemer onu tuttu. İş burada bitmez. Kemerde hareketsiz asılı kalan kişide bacak kayışlarının baskısı ve bacak kaslarının çalışmaması nedeniyle kan bacaklarda birikir, kalbe dönen kan azalır. Sonuç baş dönmesi, bilinç bulanıklığı ve bayılmadır. Askıda kalma travması olarak bilinen bu tablo, bilinç kaybıyla birlikte hava yolunun kapanmasına ve ölüme kadar ilerleyebilir.

Asılı kalan çalışanda ilk belirtiler şunlardır:

• Baş dönmesi, sersemlik, sıcak basması
• Solukluk, terleme, bulantı
• Görme bulanıklığı, nefes darlığı
• Bacaklarda uyuşma ve karıncalanma
• Konuşmada yavaşlama, tepkisizleşme

Tablonun ne kadar sürede gelişeceği kişiden kişiye değişir; bazı kişilerde dakikalar içinde başlayabilir. Düşme sırasında yaralanma, kemerin gevşek ayarlanması, soğuk, sıcak, yorgunluk ve sıvı kaybı süreci hızlandırır. Bu yüzden güvenli bir bekleme süresinden söz edilemez: asılı kalan çalışan, güvenli olur olmaz kurtarılmalıdır.

Mevzuat: kurtarma planı nereden doğar?

Kurtarma planı, ayrı bir belge türü değil; acil durum planının ve yüksekte çalışma risk değerlendirmesinin parçasıdır.

• 6331 sayılı Kanun md. 11, işverenden olası acil durumları önceden belirlemesini, acil durum planı hazırlamasını ve bu işler için yeterli sayıda eğitimli kişiyi görevlendirmesini ister.
• Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 (A), yüksekte çalışmada toplu korumaya öncelik verir. Kenar koruma, platform ve ağ ile kemer ihtiyacı ne kadar azalırsa kurtarma ihtiyacı da o kadar azalır.
• İş Ekipmanları Yönetmeliği, iple erişim çalışmaları için kurtarmayı açıkça yazar.

Kemerle yapılan diğer işlerde de mantık aynıdır: düşmeyi durduran bir sistem kuruyorsanız, durdurduğu kişiyi indirecek düzeni de kurmanız gerekir.

İş başlamadan cevaplanacak sekiz soru

Kurtarma planı uzun bir doküman olmak zorunda değildir; ama şu sorulara yazılı ve isimli cevap vermelidir:

1. Senaryo ne? Düşme durdurma sonrası askıda kalma, iş konumlandırma halatında bilinç kaybı, platform sepetinden sarkma, direk veya kule üzerinde kalma.
2. Yöntem ne? Platformla erişim, kaldırma-indirme kitiyle uzaktan kurtarma veya iple erişim.
3. Kim kurtaracak? Her vardiyada en az iki eğitimli kişi, isimleriyle.
4. Ekipman nerede? Kurtarma seti iş alanında, kontrol edilmiş ve herkesin bildiği bir yerde.
5. Kurtarıcı nereye bağlanacak? Kurtarma için yükü taşıyabilecek ayrı bir ankraj noktası belirlenir.
6. Kişiye nasıl ulaşılacak? Platformun sahaya girip giremeyeceği, zeminin taşıyıp taşımayacağı önceden kontrol edilir.
7. Kim kimi arayacak? Telsiz veya telefon, 112’yi kimin arayacağı, ambulansın hangi kapıdan karşılanacağı.
8. Kurtarıldıktan sonra ne olacak? İlkyardımcı, sevk ve olay kaydı.

Bu soruların cevapları yüksekte çalışma izin formu üzerinde işaretlenmeli; cevabı olmayan işe izin verilmemelidir.

Kurtarma yöntemleri karşılaştırması

Sahada en pratik yöntem çoğu zaman platformla erişimdir. Bu yüzden şantiyede veya bakım işinde bir sepetli platform kullanılıyorsa, kurtarma senaryosunda hangi platformun kullanılacağı ve operatörünün kim olacağı da yazılmalıdır. Platform kullanımı için makaslı ve sepetli platform yazımıza bakın.

Asılı kalan çalışan ve yerdeki ekip ne yapar?

Asılı kalan çalışan sakin kalmaya çalışır, yardım ister ve bacaklarını sürekli hareket ettirir. Ayağını yapıya dayayabiliyorsa dayar. Kemerinde ayak askısı varsa açar ve üzerine basarak bacak kaslarını çalıştırır. Bu hareketler kanın bacaklarda birikmesini yavaşlatır.

Yerdeki ekip şu sırayı izler:

1. Alarm verir ve kurtarma planını başlatır.
2. Asılı kişiyle sürekli konuşur; cevaplarındaki yavaşlama ve belirtileri izler.
3. Bir kişi 112’yi arar ve adresi net tarif eder; bir kişi ambulansı girişte karşılar.
4. Kurtarma ekibi planlanan yöntemle kişiyi indirir. Kurtarıcılar kendi güvenliklerini ihmal etmez; hazırlıksız tırmanma ikinci bir kazaya yol açar.
5. Kişi indirildikten sonra ilkyardım uygulanır. Belirtileri geçmiş görünse bile tıbbi değerlendirmeye gönderilir.
6. Düşmeyi durduran kemer, şok emici ve bağlantı elemanları kullanımdan kaldırılır ve imalatçı talimatına göre değerlendirilir.
7. Olay iş kazası olarak kayda alınır ve süresi içinde bildirilir.

Kurtarma seti ve tatbikat

Kurtarma seti iş alanına göre seçilir; yine de çoğu sette şunlar bulunur:

• Kaldırma ve indirme yapabilen kurtarma cihazı ve yeterli uzunlukta halat
• Kurtarma için ayrı ankraj elemanları ve sapanlar
• Karabinalar ve bağlantı elemanları
• Kurtarıcılar için kemer ve kask
• İlkyardım çantası, telsiz ve gece işleri için aydınlatma
• Kısa, resimli kurtarma talimatı

Set, imalatçının öngördüğü aralıklarla yetkin kişi tarafından kontrol edilir ve kontrol kaydı setin yanında tutulur. Kemer ve ankraj seçimi için paraşüt tipi emniyet kemeri ve ankraj noktası ve yaşam hattı yazılarımıza bakabilirsiniz.

Denetimlerde en sık gördüğümüz kurtarma hataları şunlardır:

• Set var, eğitimli kişi yok. Kurtarma cihazı depoda durur, ama vardiyada onu kullanmayı bilen kimse yoktur.
• Ankraj tek. Kurtarıcının bağlanacağı ikinci nokta düşünülmemiştir; kurtarma sırasında aynı ankraja aşırı yük biner.
• Platform başka işte. Kurtarma için planlanan sepetli platform şantiyenin öbür ucunda başka bir işte kullanılmaktadır.
• Kemer gevşek. Bacak kayışları gevşek ayarlanmış kemer, askıda kalındığında kasığa baskı yapar ve tabloyu hızlandırır; kemer her kullanımda kişiye göre ayarlanmalıdır.

Plan, tatbikat yapılmadan güvenilir hâle gelmez. Acil durum tatbikatı en geç yılda bir yapılır; ancak yüksekte çalışma ağırlıklı projelerde iş başlangıcında kısa bir kurtarma tatbikatı yapmanızı öneririz. Tatbikatta canlı bir gönüllü yerine kukla kullanın ve kişiye ulaşma süresini ölçün. Tatbikat formu ve senaryo kurgusu için acil durum tatbikatı yazımıza bakın. Kapalı alanlarda benzer mantıkla hazırlanan plan için kapalı alanda kurtarma yazımız yol gösterir.

SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki şantiye ve tesislerde acil durum planı çalışmasına yüksekte çalışma kurtarma senaryolarını ekler; iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde de iş izinlerinde kurtarma sorularını kontrol eder. İnşaat sektörünün diğer riskleri için inşaat sayfamıza, tatbikat tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Askıda kalma travması ne kadar sürede gelişir?

Kişiden kişiye değişir; bazı kişilerde dakikalar içinde belirtiler başlayabilir. Yaralanma, kemerin gevşek olması, soğuk ve yorgunluk süreci hızlandırır. Bu yüzden planlar güvenli bir bekleme süresine değil, en kısa sürede kurtarmaya göre kurulur.

Yüksekte çalışmada kurtarma planı yasal bir zorunluluk mu?

6331 sayılı Kanun md. 11, acil durumların önceden belirlenmesini ve plan hazırlanmasını ister. İple erişim çalışmalarında İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II 4.4.1, derhal kurtarmayı sağlayacak planlamayı ve kurtarma eğitimini açıkça şart koşar.

Kurtarılan kişiyi oturur pozisyonda mı tutmalıyız?

Güncel yaklaşım, kurtarılan kişiye standart ilkyardım uygulanmasıdır; özel bir oturtma pozisyonu önerilmez. Bilinç kapalıysa solunum kontrol edilir ve ilkyardım kurallarına göre müdahale edilir. Kişi her durumda tıbbi değerlendirmeye gönderilir.

Bir düşmeyi durduran kemer tekrar kullanılabilir mi?

Hayır, düşme durdurduktan sonra kemer, şok emici ve bağlantı elemanları kullanımdan kaldırılır. Yeniden kullanılıp kullanılamayacağına imalatçı talimatına göre yetkin kişi karar verir; şok emicili halatlar genellikle tek kullanımlıktır.