Kısaca
Kapalı alanda bayılan bir çalışanı kurtarmak için hazırlıksız içeri giren kişi, aynı atmosferle karşılaşır ve çoğu zaman ikinci kurban olur. Kurtarma bu yüzden doğaçlama yapılamaz: girişten önce dışarıdan kurtarmayı mümkün kılan tripod, vinç ve kurtarma halatı hazır olmalı; içeri girmek gerekiyorsa bu işi yalnızca solunum cihazıyla donatılmış ve eğitilmiş bir ekip yapmalıdır. Plan, acil durum planına yazılır ve tatbik edilir.
Kapalı alan kurtarma neden ayrıca planlanır?
Bir tankın menholünden içeri bakan gözcü, içerideki çalışanın yere yığıldığını görür. İlk refleks içeri atlamaktır. Kapalı alan kazalarında sık tekrarlanan acı senaryo budur: içeri giren ikinci kişi de birkaç nefes sonra bilincini kaybeder, bazen ardından üçüncü kişi gelir. Kapalı alan kurtarma, bu refleksin yerine önceden hazırlanmış bir yöntem koymaktır.
Kapalı alanın tanımı, giriş izni ve gözcünün görevleri için kapalı alanda çalışma yazımıza, girişten önce ve çalışma sırasında yapılacak ölçümler için kapalı alan gaz ölçümü yazımıza bakabilirsiniz. Bu yazı, bir şey ters gittiğinde ne olacağına odaklanıyor.
İkinci kurban neden olur?
İkinci kurbanın nedeni cesaret eksikliği değil, bilgi ve hazırlık eksikliğidir. Başlıca nedenler şunlardır:
- Atmosfer hâlâ oradadır. İlk çalışanı bayıltan oksijen yetersizliği veya zehirli gaz, kurtarmaya giren kişi için de aynı derecede tehlikelidir. Azot gibi bazı gazlar renk ve koku vermez; uyarı işareti çoğu zaman bilinç kaybının kendisidir.
- Yanlış koruma güveni. Toz maskesi veya filtreli gaz maskesi, havadaki oksijen yetersizse hiçbir koruma sağlamaz. Filtre havayı temizler, eksik oksijeni tamamlamaz.
- Zaman baskısı. Kurtarıcı, ölçüm yapmadan ve havalandırmayı artırmadan girer.
- Fiziksel güçlük. Bilinci kapalı bir yetişkini dar bir menholden, dikey bir merdivenden yukarı çıkarmak, ekipmansız neredeyse imkânsızdır. Kurtarıcı içeride yorulur, daha fazla nefes alır ve daha çabuk etkilenir.
- Plan yokluğu. Kimin ne yapacağı, ekipmanın nerede olduğu ve 112’ye ne söyleneceği önceden belirlenmemiştir.
Kapalı alanda bayılan işçi: ilk dakikalarda ne yapılır?
Kapalı alanda bayılan işçi fark edildiğinde gözcünün ve çevredekilerin izleyeceği sıra, planda yazılı ve herkesçe bilinir olmalıdır:
- İçeri girmeyin. Gözcü görev yerini terk etmez ve hazırlıksız içeri girmez.
- Alarm verin. Önceden belirlenmiş alarmı çalıştırın, kurtarma ekibini çağırın ve 112’yi arayın.
- Bilgi verin. 112’ye yerin adresini, alanın türünü (tank, silo, kuyu), derinliğini, giriş açıklığının ölçüsünü ve şüphelenilen gazı söyleyin. Tesis girişine aracı karşılayacak birini gönderin.
- Dışarıdan çekmeyi deneyin. Çalışan kurtarma halatıyla tripoda veya vince bağlıysa, dışarıdan çekerek çıkarmaya çalışın. Kurtarmanın en güvenli yolu budur.
- Havalandırmayı artırın. Mekanik havalandırmayı açın veya güçlendirin. Havalandırma için asla saf oksijen kullanmayın.
- Enerji ve hatları kontrol edin. Karıştırıcı, besleme vanası ve pompa gibi kaynakların kapalı ve kilitli olduğunu doğrulayın.
- Alanı koruyun. Yetkisiz kişilerin, özellikle de arkadaşını kurtarmak isteyen çalışanların girişini engelleyin.
- Ekibi bekleyin. İçeriye yalnızca solunum cihazıyla donatılmış, eğitilmiş kurtarma ekibi girer. Çıkarılan çalışana ilkyardım dışarıda, temiz havada yapılır.
Kurtarma hiyerarşisi: önce dışarıdan
Kurtarma yöntemleri bir sıra izler; planınızı bu sıraya göre kurun.
| Seviye | Nasıl yapılır? | Ön koşul |
|---|---|---|
| 1. Kendi kendine çıkış | Çalışan, dedektör alarmında veya gözcünün uyarısıyla kendisi çıkar | Çalışma boyunca kişisel dedektör, açık bir çıkış yolu, gerekiyorsa kaçış seti |
| 2. Dışarıdan kurtarma | Gözcü veya ekip, kurtarma halatı ve vinçle çalışanı içeri girmeden çıkarır | Çalışan sürekli halata bağlı; tripod veya bağlantı noktası girişte kurulu |
| 3. Girişli kurtarma | Solunum cihazlı ekip içeri girer, çalışanı bağlar ve çıkarır | Eğitilmiş ekip, uygun solunum cihazı, ölçüm, havalandırma, yedek kurtarıcı |
| 4. Dış destek | İtfaiye ve 112 ekipleri | Önceden yapılmış koordinasyon, tesise erişim bilgisi |
Dışarıdan kurtarmanın mümkün olmadığı alanlar da vardır: içeride yatay olarak ilerlenen bir kanal veya içinde engeller bulunan bir reaktör gibi. Bu durumda halat çalışanın hareketini engelleyebilir ve girişli kurtarma planı daha da önem kazanır.
Tripod kurtarma ve önceden hazırlanacak ekipman
Tripod kurtarma düzeni, dikey girişli kapalı alanlarda dışarıdan kurtarmanın temelidir. Ekipman girişten önce kurulur, iş bitene kadar sökülmez.
| Ekipman | Amacı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Tripod veya davit kolu | Menhol üzerinde sabit bir kaldırma noktası | Girişin ölçüsüne ve zemine uygun kurulum |
| İnsan kaldırmaya uygun kurtarma vinci | Çalışanı dışarıdan yukarı çekmek | Malzeme vinci insan için kullanılmaz |
| Kurtarma fonksiyonlu düşüş durdurucu | Düşmeyi durdurmak ve çalışanı yukarı almak | Kullanım ve bakım talimatına uygun kontrol |
| Tam vücut kemeri | Halatın bağlanacağı nokta | Dar menhollerde dik çıkarma için uygun bağlantı halkaları; seçim için paraşüt tipi emniyet kemeri |
| Çok gazlı dedektör | Oksijen, yanıcı gaz ve beklenen zehirli gazlar | Kalibrasyonu güncel; ekipte de bir tane |
| Havalandırma fanı ve hortumu | Atmosferi iyileştirmek | Fanın emişi temiz havadan alınır |
| Solunum cihazı | Girişli kurtarma | Kendinden hava beslemeli cihaz veya hava hatlı cihaz ile kaçış seti |
| Aydınlatma ve iletişim | Görüş ve haberleşme | Yanıcı atmosfer ihtimalinde patlayıcı ortama uygun ekipman |
| Dar alana uygun sedye | Çalışanı taşımak | Menholden geçebilen tip |
| İlkyardım malzemesi | Çıkarılan çalışana müdahale | Giriş noktasında hazır |
Yanıcı atmosfer oluşabilen alanlarda kullanılacak elektrikli ekipmanın uygunluğu, patlayıcı ortam değerlendirmesiyle uyumlu olmalıdır.
Kurtarma ekibi kapalı alan için nasıl kurulur?
6331 sayılı Kanun md. 11, işverenin acil durumlarla mücadele için kurtarma ve ilkyardım dahil konularda uygun donanıma sahip ve eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirmesini, araç ve gereçleri sağlamasını, eğitim ve tatbikat yaptırmasını ve özellikle kurtarma konusunda işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı sağlayacak düzenlemeleri yapmasını ister. Md. 12 ise ciddi ve yakın tehlike devam ederken, gerekli donanıma sahip ve özel olarak görevlendirilenler dışındaki çalışanlardan işe devam etmelerinin istenemeyeceğini düzenler. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik de kurtarma ekibini acil durum ekiplerinden biri olarak sayar.
Bir kurtarma ekibi kapalı alan girişleri için şu rolleri kapsamalıdır:
- Ekip lideri: Kurtarmayı yönetir, girişe karar verir, 112 ve itfaiyeyle iletişimi sağlar.
- Kurtarıcılar: Solunum cihazı kullanmayı bilen, kapalı alan kurtarma eğitimi almış ve işyeri hekimince bu işe uygun bulunmuş kişiler.
- Yedek kurtarıcı: Girişte hazır bekler; içerideki kurtarıcıya bir şey olursa devreye girer.
- Vinç ve halat sorumlusu: Tripod, vinç ve halatı kullanır.
- İlkyardımcı: Çıkarılan çalışana dışarıda müdahale eder.
Ekip, kapalı alana girişin yapıldığı her vardiyada erişilebilir olmalıdır. Gece ve hafta sonu bakım duruşlarında yapılan girişler, ekibin en zayıf olduğu zamanlara denk gelebilir; giriş izni, kurtarma ekibinin hazır olduğu doğrulanmadan verilmemelidir. Destek elemanlarının eğitimi için destek elemanı eğitimi yazımıza bakabilirsiniz.
Solunum cihazı ile kurtarma: sınırları bilin
Solunum cihazı kurtarma planının en kritik parçasıdır ve en çok yanlış anlaşılan ekipmandır.
- Oksijen yetersizliği veya zehirli gaz derişimi bilinmiyorsa yalnızca ortam havasından bağımsız solunum cihazları kullanılır: kendinden hava beslemeli cihazlar veya hava hatlı cihazlar.
- Filtreli maskeler ve gaz maskeleri, oksijenin yeterli ve kirleticinin bilinen, sınırlı derişimde olduğu durumlar içindir; kurtarma için uygun değildir. Filtre seçimi için gaz maskesi filtre renk kodları yazımıza bakabilirsiniz.
- Kendinden hava beslemeli cihazın kullanım süresi sınırlıdır; kurtarıcının içeride kalabileceği süre, çıkış süresi düşülerek hesaplanır.
- Sırt tüplü cihazlar dar menhollerden geçmeyebilir. Bu durumda hava hatlı cihaz ile birlikte kaçış seti kullanılır.
- Cihazlar düzenli bakım görür; kullanacak kişiler cihazla eğitim ve uygulama yapmış olmalıdır.
Tatbikat ve dış destekle koordinasyon
Kapalı alanda bayılma senaryosu, acil durum planına ayrı bir senaryo olarak yazılmalı ve tatbik edilmelidir. Acil durum tatbikatı en geç yılda bir yapılır ve tatbikat formu doldurulur; kapalı alan kurtarmasının tatbikatı ise gerçek bir menholde, gerçek ekipmanla, bir mankenle yapıldığında anlam kazanır. Tatbikatın nasıl planlanacağı için acil durum tatbikatı nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Dış destekle koordinasyon da önceden kurulmalıdır. Bursa’daki OSB’lerde faaliyet gösteren kimya ve plastik işletmelerinde reaktör, solvent tankı ve granül silosu gibi kapalı alanlar sıktır. Tesisinizdeki kapalı alanların listesini, konumlarını ve giriş ölçülerini itfaiyeyle paylaşın; itfaiyenin bu alanlara müdahale kapasitesini ve ulaşma koşullarını önceden konuşun. OSB itfaiyesiyle iş birliği için OSB itfaiyesi ile acil durum koordinasyonu yazımıza bakabilirsiniz. Ancak dış ekip ne kadar yakın olursa olsun, ilk dakikalar sizin ekibinize aittir.
Acil durum planı hizmetimizde kapalı alan senaryolarını, ekip görevlerini ve ekipman listesini planınıza işler; iş güvenliği uzmanlığı kapsamında giriş izinlerini ve kurtarma hazırlığını sahada birlikte kontrol ederiz. Çalışan sayınıza göre destek elemanı sayısını görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kapalı alanda bayılan birini görürsem içeri girmeli miyim?
Hayır. Önce alarm verin, kurtarma ekibini ve 112’yi çağırın. Çalışan halata bağlıysa dışarıdan çekerek çıkarmaya çalışın ve havalandırmayı artırın. İçeriye yalnızca solunum cihazıyla donatılmış ve eğitilmiş kurtarma ekibi girer.
Filtreli gaz maskesiyle kurtarma yapılabilir mi?
Yapılmamalıdır. Filtreli maskeler oksijen yetersizliğinde koruma sağlamaz ve yüksek derişimli zehirli gazlarda yetersiz kalır. Kurtarmada ortam havasından bağımsız, kendinden hava beslemeli veya hava hatlı solunum cihazı kullanılır.
Tripod her kapalı alan girişinde gerekli mi?
Dikey girişli kapalı alanlarda dışarıdan kurtarmayı mümkün kılmak için tripod veya benzeri bir kaldırma noktası, insan kaldırmaya uygun vinç ve kurtarma halatı girişten önce hazır olmalıdır. Yatay girişli alanlarda ise kurtarma yöntemi alanın yapısına göre ayrıca planlanır.
Kapalı alan kurtarma tatbikatı ne sıklıkla yapılmalı?
Acil durum tatbikatları en geç yılda bir yapılır. Kapalı alan girişi sık yapılan işletmelerde, kurtarma ekibinin ekipmanla uygulamalı çalışmasını daha sık planlamak ve her tatbikattan sonra planı gözden geçirmek uygundur.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.