Baret Seçimi ve Kullanım Ömrü

Baret seçimi: önce işi tanımlayın

Şantiyede herkesin başında aynı model sarı baret görmek alışılmış bir manzaradır. Oysa baret seçimi, tek tip ürün almakla değil, her işin baş için yarattığı riski tanımlamakla başlar. Kule vinç altında malzeme taşıyan bir işçiyle iskelede kenar korkuluğu kuran bir işçinin, ya da pano içinde ölçüm yapan bir elektrikçinin başını tehdit eden şey aynı değildir.

KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik, işverenin hangi işte hangi KKD’nin kullanılacağını risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlemesini (md. 7), KKD’yi ücretsiz vermesini ve bakım, onarım ve değişimini imalatçının kılavuzuna göre sağlamasını (md. 6/1-e) ister. Bir bareti seçmeden önce şu dört soruyu yanıtlayın:

Yukarıdan ne düşebilir? Malzeme, alet, kalıp parçası, sıva.
Çalışan düşebilir mi? Yüksekte çalışma, iskele, merdiven, platform.
Elektrik var mı? Gerilim altındaki tesisata yakın çalışma, pano işleri.
Ortam nasıl? Sıcak, soğuk, erimiş metal sıçraması, dar alan, gece çalışması.

Baret türleri ve standartları

Baret ve koruyucu kasklar farklı standartlara göre test edilir. Ürünün üzerindeki standart numarası, hangi riske karşı denendiğini gösterir:

Standart	Ürün	Ne için uygun?	Dikkat
EN 397	Endüstriyel baret	Üstten düşen cisimler; genel şantiye ve fabrika işleri	Çene kayışı belirli bir kuvvette açılacak şekilde tasarlanır
EN 12492	Dağcılık tipi kask	Yüksekte çalışma, halatla erişim, düşme riskinde başta kalması gereken işler	Çene kayışı düşmede kaskı başta tutacak şekilde sağlamdır
EN 14052	Yüksek performanslı baret	Daha yüksek darbe ve yan darbeye karşı ek koruma gereken işler	İmalatçı beyanını işin riskiyle karşılaştırın
EN 50365	Elektrik yalıtımlı baret	Gerilim altındaki tesisatlarda veya yakınında çalışma	Gerilim sınıfını üründen kontrol edin
EN 812	Darbe şapkası (bump cap)	Sabit bir yüzeye başı çarpma	Düşen cisme karşı koruma sağlamaz; baretin yerine geçmez

EN 397 baretlerde bazı ek özellikler isteğe bağlıdır ve kabukta ayrı işaretle gösterilir: çok düşük sıcaklık (−20 °C veya −30 °C), çok yüksek sıcaklık (+150 °C), kazara kısa süreli temasa karşı 440 V AC elektrik yalıtımı, yanal deformasyon (LD) ve erimiş metal sıçraması (MM). Dökümhanede çalışan biri için MM işareti olmayan bir baret, standarda uygun olsa bile işe uygun değildir.

Her baret CE işaretli olmalı ve Türkçe kullanım kılavuzuyla gelmelidir. Yönetmelik, KKD belirlenirken destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin önceden görüşünün alınmasını da ister (md. 10/2); denenmemiş ve rahatsız bulunan baret, sahada başta durmaz. Genel seçim yöntemi için KKD seçimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

Çene bağlı baret ne zaman gerekir?

Çene bağlı baret konusu sahada en çok tartışılan konudur. EN 397 baretlerde çene kayışı, takıldığı bir yerden çalışanı asılı bırakmaması için yaklaşık 150 ile 250 N arasındaki bir kuvvette açılacak şekilde tasarlanır. Bu, boğulma riskini azaltır; ama düşme sırasında baretin başta kalmasını garanti etmez.

Bu yüzden ayrım şöyle yapılır:

Yerde çalışma, düşen cisim riski: EN 397 baret yeterlidir. Çene kayışı, eğilme ve rüzgârda bareti başta tutmak için kullanılır.
Yüksekte çalışma, iskele, platform, çatı: Çalışan düşebilir ve başını çarpabilir. Bu işlerde kaskın başta kalması gerekir; EN 12492 kask veya imalatçısının yüksekte çalışma için beyan ettiği, çene kayışı daha sağlam modeller tercih edilir.
Halatla erişim ve kurtarma: Kask düşme ve sallanma sırasında başta kalmalıdır; dağcılık tipi kask kullanılır.

Kural ne olursa olsun, çene kayışı takılmamış bir baret düşme anında ilk çıkan KKD’dir. Yüksekte çalışılan bir işte “kayış takılı” kuralı, iş başı konuşmalarında ve saha turlarında kontrol edilmelidir. Yüksekte çalışma için kemer seçimini paraşüt tipi emniyet kemeri yazımızda anlattık.

Elektrik işlerinde baret

Elektrik işlerinde baret seçimi ayrı bir dikkat ister. Havalandırma delikli, metal tokalı veya metal aksesuarlı bir baret, gerilim altındaki bir iletkene yakın çalışmada risk oluşturabilir. Bu işler için:

Gerilim altındaki tesisatlarda veya yakınında çalışan elektrikçiler için EN 50365’e göre elektrik yalıtımlı baret seçilir. Ürünün hangi gerilim sınıfında test edildiğini kabuk üzerindeki işaretten ve kılavuzdan kontrol edin.
EN 397’nin isteğe bağlı 440 V AC işareti, kazara ve kısa süreli temasa karşı sınırlı bir koruma anlamına gelir; gerilim altında planlı çalışmanın baretini karşılamaz.
Baretin üzerine metal lamba braketi veya metal etiket takılmaz; delik açılmaz.
Ark riski olan işlerde baretle birlikte, bu riske uygun yüz siperi kullanılır.

Baret, elektrik işinde son savunma hattıdır. İşin kendisi enerjiyi kesme, kilitleme ve gerilimin yokluğunu kontrol etme kurallarıyla yapılır; bu kurallar için elektrikte beş güvenlik kuralı yazımıza bakın.

Baret kullanım süresi: üretim tarihini okuyun

Baret kullanım süresi için mevzuatta sabit bir yıl yoktur. KKD Kullanımı Yönetmeliği, kullanım süresinin riskin derecesi, maruziyet sıklığı, çalışma yerinin özellikleri ve donanımın performansı dikkate alınarak belirlenmesini ister (md. 6/1-c). Uygulamada karar üç bilgiyle verilir:

Üretim tarihi. EN 397 baretlerde üretim yılı ve çeyreği kabuğa basılır; çoğu üründe kabuğun içinde, ortasında yıl yazan bir saat şeklindedir. Okun gösterdiği rakam, üretim ayını veya çeyreğini gösterir. İç takımın da kendi üretim tarihi olabilir.
İmalatçının önerdiği ömür. Kılavuz, kabuk ve iç takım için ayrı ayrı kullanım ömrü verebilir. Süre çoğu zaman satın alma tarihinden değil, üretim tarihinden sayılır; depoda bekleyen baret de yaşlanır.
Kullanım koşulları. Güneş ışığı, yüksek sıcaklık, kimyasal temas ve sert kullanım, plastiği imalatçının öngördüğünden hızlı yıpratır.

Çalışanlara günlük kontrolü öğretin. Baret, şu durumlarda süresi dolmamış olsa bile değiştirilir:

Bulgu	Karar
Kabukta çatlak, derin çizik veya şekil bozukluğu	Kullanımdan çekilir
Renk solması, tebeşirlenme, yüzeyde pullanma	Güneş ve ısı yıpranması; çekilir
İç takımda kırık klips veya kopuk bant	İç takım imalatçının yedek parçasıyla değiştirilir veya baret çekilir
Kabuğa boya, solvent veya yapıştırıcı uygulanmış	İmalatçı izin vermiyorsa çekilir
Kabuk delinmiş veya üzerine metal parça vidalanmış	Çekilir
Ciddi darbe almış	Görünür hasar olmasa bile çekilir

Darbe almış baret neden kullanılmaz?

Baret, darbe enerjisini kabuğun ve iç takımın deforme olmasıyla emer. Ciddi bir darbeden sonra kabukta gözle görülmeyen çatlaklar oluşabilir ve iç takım enerjiyi ikinci kez aynı şekilde emmeyebilir. İmalatçı kılavuzlarının büyük bölümü bu yüzden, ciddi darbe alan baretin hasar görünmese bile değiştirilmesini ister.

Sahada bu kuralın uygulanabilmesi için:

Darbe alan bareti çalışanın kendisi bildirir; bildirdiği için suçlanmaz ve yerine hemen yenisi verilir.
Çekilen baret, yeniden kullanılmaması için kesilerek veya işaretlenerek imha edilir.
Darbe bir olayın sonucuysa olay ramak kala veya iş kazası olarak kaydedilir ve nedeni araştırılır. Başa düşen bir cisim, yukarıda bir koruma eksiği olduğunu gösterir.

Baretin arabanın arka camının önünde güneşte bırakılması, üstüne oturulması veya atılarak taşınması da ömrünü kısaltır. Bu basit kuralları iş başı konuşması gündemine almak etkili bir yoldur.

Baret renkleri anlamı

Baret renkleri anlamı konusunda mevzuatta görevlere göre belirlenmiş bir renk kodu yer almaz; renkler işletmenin veya şantiyenin kendi kuralıdır. Yine de renk düzeni sahada işe yarar: kimin ziyaretçi, kimin ilkyardımcı, kimin şantiye şefi olduğunu uzaktan görmek, iletişimi ve acil durumu kolaylaştırır.

Kendi renk düzeninizi kurarken:

Düzeni yazılı hâle getirin ve şantiye girişinde asın.
Ziyaretçi ve yeni başlayan çalışan için ayrı bir renk belirleyin; bu kişiler sahada refakatle dolaşır.
Acil durum ekipleri ve ilkyardımcılar için seçtiğiniz renkleri Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği’ndeki anlamlarla çelişmeyecek şekilde seçin: kırmızı yangınla mücadeleyi, yeşil ilk yardımı ve kurtuluşu çağrıştırır.
Alt yüklenicilerin farklı renk düzeni kullanmasına izin vermeyin; aynı şantiyede iki renk dili karışıklık yaratır.

Rengin bir koruma özelliği olmadığını da hatırlatın: görünürlük için gece ve trafik yakınındaki işlerde yansıtıcı bant veya yüksek görünürlüklü giysi ayrıca gerekir.

Bursa ve çevre illerdeki inşaat projelerinde KKD matrisini iş ve bölge bazında hazırlıyor, baret türünü yüksekte çalışma ve elektrik işleri için ayrı belirliyoruz. Şantiye açılışında kontrol edilecek diğer maddeler için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza, hizmet kapsamımız için iş güvenliği uzmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Baretin kullanım süresi kaç yıldır?

Mevzuatta sabit bir süre yoktur. İmalatçının kılavuzunda verdiği ömür esas alınır ve süre genellikle kabuğa basılı üretim tarihinden sayılır. Güneş, ısı ve kimyasal temas ömrü kısaltır; hasar görülen baret süresinden önce değiştirilir.

Çene kayışı her işte takılmalı mı?

Yüksekte çalışmada, eğilerek çalışmada ve rüzgârlı ortamda takılmalıdır. Yüksekte çalışma ve düşme riski olan işlerde, kaskın düşmede başta kalması için tasarlanmış modeller seçilir.

Elektrikçiler normal baret kullanabilir mi?

Gerilim altındaki tesisata yakın çalışan elektrikçiler için elektrik yalıtımlı, metal parçası ve havalandırma deliği olmayan baret seçilir. EN 397’nin 440 V AC işareti yalnızca kazara kısa süreli temasa karşıdır.

Baretin üzerine şirket logosu yapıştırılabilir mi?

İmalatçının izin verdiği etiket türleri kullanılabilir. Kılavuzda izin verilmeyen yapıştırıcı, boya veya solvent, kabuğun dayanımını düşürebilir; bu yüzden etiketleme imalatçının talimatına göre yapılır.