Basınçlı Kaplar: Kompresör Tankı ve Hava Tankı

Basınçlı kap güvenliği yalnızca yıllık rapor değildir

Hemen her atölyede bir kompresör ve yanında bir hava tankı vardır; çoğu zaman da kompresör odasının en az ilgilenilen ekipmanıdır. Oysa tank, içinde yüksek basınçta hava depolayan bir enerji kaynağıdır. Korozyonla incelmiş bir gövde ya da çalışmayan bir emniyet ventili, basınçlı kap patlamasına ve ağır yaralanmalara yol açabilir. Basınçlı kap güvenliği bu yüzden yılda bir gelen kontrol raporundan ibaret değildir; arada kalan 364 günün de bir planı olmalıdır.

Dayanak, 23 Aralık 2025’te yenilenen İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’tür. Tablo-1’de “basınçlı hava ve gaz tankları” için azami periyot, standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıldır. Tablonun dipnotu kapsamı açıkça tanımlar: seyyar veya sabit kompresör hava tankları ile basınçlı hava içeren her türlü kap ve bunların sabit donanımı. Ek-III’ün genel kısmı ise ekipmanların her çalışmaya başlamadan önce operatörleri tarafından kontrol edilmesini, korozyon, çatlak ve deformasyon gibi belirtiler bakımından gözle muayene yapılmasını ve bu kontrollerin kayda alınmasını ister.

Tüm ekipman gruplarının süreleri için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri rehberimize bakabilirsiniz; bu yazı yalnızca kompresör ve hava tanklarının sahadaki karşılığına odaklanır.

Tank üzerindeki kritik noktalar

Bir hava tankına baktığınızda kontrol etmeniz gereken altı nokta vardır:

Nokta	Görevi	Sahada kontrol	Sık görülen hata
Emniyet ventili	Basınç ayar değerini aşarsa havayı tahliye eder	Mühür ve etiket yerinde mi, çıkışı açık mı, sızdırıyor mu?	Çıkış bantlanmış, boyanmış; ventil ile tank arasına vana takılmış
Manometre	Tank basıncını gösterir	Okunaklı mı, ibre basınçsızken sıfıra dönüyor mu, işletme basıncı işaretli mi?	Camı kırık, ibresi takılı, skala okunamıyor
Drenaj vanası	Yoğuşan suyu ve yağı boşaltır	Talimattaki sıklıkta açılıyor mu, otomatik tahliye çalışıyor mu?	Haftalarca açılmamış, tahliye ağzı tıkalı
Gövde	Basıncı taşır	Pas, kabarma, ezik, darbe, kaynak dikişinde çatlak var mı?	Zeminle temas eden alt bölgede ilerlemiş korozyon
Etiket plakası	Azami basınç, hacim, imal yılı, seri numarası	Okunuyor mu, kayıtlarla eşleşiyor mu?	Boyanmış veya sökülmüş plaka
Bağlantılar	Hortum, rakor, boru	Sızıntı, çatlak hortum, sabitlenmemiş hat var mı?	Basınçta savrulan hortum, gelişigüzel ek

Emniyet ventili kontrolü

Emniyet ventili, tankın son güvenlik bariyeridir. Kompresörün basınç şalteri (presostat) normal çalışmada motoru durdurur; şalter arızalanırsa basıncın tehlikeli değere çıkmasını önleyen ventildir. Bu yüzden ikisini birbirinin yerine koymayın.

Ek-III madde 2.1.1.1’e göre işletme basıncı belirlenmiş basınçlı ekipmanlarda emniyet valfi ve benzeri güvenlik donanımları belirlenen işletme basıncı değerine, işletme basıncı belirlenmemiş ekipmanlarda ise etiketteki azami basınç değerine uygun olur. Sahada bunun anlamı şudur:

Ventilin ayar değeri, etiketindeki ya da belgesindeki değerle bilinmelidir. Bilinmiyorsa periyodik kontrolde bu sorgulanmalıdır.
Ventil ile tank arasında, ventili devre dışı bırakabilecek bir kapatma vanası bulunmamalıdır.
Ventilin çıkışı açık olmalı, çalışana doğru bakmamalı; üzeri boyanmış, bantlanmış veya kirle tıkanmış olmamalıdır.
Test kolu olan ventillerde elle deneme, üreticinin talimatındaki sıklık ve yöntemle yapılır.
Ventil değiştirilecekse aynı ayar basıncında, belgeli bir ürün kullanılır; ayar vidasıyla “biraz daha yüksek basınç alalım” diye oynanmaz.

Manometre ve işletme basıncı işaretlemesi

Ek-III madde 2.1.4 önemli bir kural koyar: Üretici etiketinde belirtilen azami basıncın altında kullanılan basınçlı kaplarda işletme basıncı görünecek şekilde işaretlenir. İşletme basıncının üstünde bir basınç uygulanacaksa, kap bu basınca göre teste tabi tutulmadan kullanılamaz.

Uygulamada bu işaret çoğunlukla tankın üzerine yazılan bir değer ve manometre kadranında işletme basıncını gösteren belirgin bir çizgidir. Operatörün tek bakışta “normal” ve “fazla” basıncı ayırt edebilmesi gerekir. Manometrenin kendisi de kontrol edilmelidir: Basınçsız tankta sıfırı göstermeyen ya da camı kırık bir manometreyle basınç takibi yapılamaz.

Drenaj ve korozyon kontrolü

Kompresörün sıkıştırdığı havadaki nem, tankta soğuyarak yoğuşur ve tabanda su birikir. Bu su, yağla birlikte tankı içeriden aşındırır. İçten başlayan korozyon dışarıdan görülmez; gövde fark edilmeden incelir.

Drenaj sıklığı: Üreticinin talimatındaki sıklığa uyun. Nemli ortamda veya yoğun kullanımda bu ihtiyaç artar; talimatta sıklık yoksa günlük boşaltmayı risk değerlendirmesinde ele alın.
Otomatik tahliye: Otomatik tahliye ventili varsa çalıştığını düzenli kontrol edin; tıkanan bir otomatik tahliye, hiç tahliye olmamasından daha tehlikelidir çünkü güven duygusu yaratır.
Dış korozyon: Tank ayakları, zeminle temas eden alt bölge, kaynak dikişleri ve boya kabarmaları dikkatle izlenir. Tankı nemli zeminden yükseltmek ve çevresini kuru tutmak ömrü uzatır.
Onarım yasağı: Gövdeye sonradan kaynakla braket eklemek, delik açmak veya ezik düzeltmek tankın tasarımını değiştirir. Ek-III, önemli her bakım ve onarımdan sonra test basıncıyla hidrostatik testi zorunlu kılar.

Yıllık kontrol ve 3 yılda bir test basıncı: sahadaki karşılığı

Ek-III madde 2.1.1, standartlarda aksi belirtilmedikçe basınçlı kaplarda her periyodik kontrolde muayene yapılmasını ve testlerin şu şekilde uygulanmasını ister:

Test	Ne zaman?	Hangi basınçla?
Hidrostatik test	En geç yılda bir, her periyodik kontrolde	İşletme basıncı belirlenmişse işletme basıncıyla, belirlenmemişse azami basınçla
Test basıncıyla hidrostatik test	En geç 3 yılda bir ve her önemli bakım ve onarımdan sonra	Üretim standardındaki hidrostatik test basıncıyla; standartta değer yoksa azami basıncın 1,5 katıyla

Bu tablonun sahadaki sonuçları şunlardır:

Hidrostatik test sıvıyla yapılır. Yönetmelik testin su ile veya standardında ya da üreticinin kullanım kılavuzunda uygun görülen sıvılarla yapılabileceğini belirtir. Tank boşaltılır, sıvıyla doldurulur, test edilir ve kurutulur. Bu süre boyunca basınçlı hava ihtiyacınızı nasıl karşılayacağınızı önceden planlayın.
Test yapılamıyorsa gerekçe yazılır. Ekipmanın özelliği veya prosesin zorunlu şartları nedeniyle hidrostatik test yapılamıyorsa standartta veya üretici talimatında belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri uygulanabilir ve gerekçe rapora yazılır. Ek-III açıktır: ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz. Tahribatsız muayeneyi TS EN ISO 9712’ye göre en az seviye 2 belgeli personel yapar.
Kontrolü kim yapar? Basınçlı kapların periyodik kontrolünü makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat ve uçak mühendisleri ile makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri ve yüksek teknikerleri yapar. Kontrolü yapacak kişi EKİPNET’e kayıtlı olmalı ve sözleşme kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden yapılmalıdır; işleyiş için İSG-KATİP sözleşme onayı yazımıza bakın.

Raporda ağır kusur tespit edilen ekipman, kusur giderilmeden çalıştırılamaz. Ek-III ayrıca ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre kontrol sıklığının artırılabileceğini belirtir; nemli, eski ve yoğun kullanılan bir tank için yıllık süre bir üst sınırdır, hedef değildir.

Kompresör odası ve basınçlı hava kullanımı

Tank tek başına risk değildir; çevresi de değerlendirilmelidir. Kompresörün kayış-kasnak düzeneği sabit koruyucuyla kapatılmalıdır; konu için makine koruyucuları yazımıza bakın. Kompresör odası havalandırılmalı, yağ sızıntıları temizlenmeli ve oda depo olarak kullanılmamalıdır. Kompresörlerin yüksek gürültüsü nedeniyle odada çalışma süresi ve kulak koruyucu, gürültü yönetmeliğindeki eylem değerlerine göre planlanır. Basınçlı havayla toz ve talaş temizliği yapılıyorsa hava asla vücuda veya kıyafete tutulmamalı; mümkünse emiş yapan temizlik yöntemleri tercih edilmelidir.

Bakım ve onarım kayıtları ekipmanın kullanım ömrü boyunca, periyodik kontrol raporları ise ekipmanın kullanıldığı süre boyunca saklanır. Gerekli kontrol ve ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; tutarlar İSG idari para cezaları sayfasında. Tank ve diğer ekipmanların kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.

Metal ve makine başta olmak üzere Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde kompresör tanklarının envanterini çıkarıyor, kontrolleri EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilerle planlıyor ve rapordaki kusurların takibini periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Kompresör tankının periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?

İlgili standartta daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir. Ek-III, seyyar veya sabit kompresör hava tanklarını açıkça bu kapsamda sayar. Kullanım koşulları ağırsa kontrol sıklığı artırılabilir.

Hava tankı test basıncı nasıl belirlenir?

Yıllık kontrolde işletme basıncıyla, işletme basıncı belirlenmemişse azami basınçla test yapılır. En geç üç yılda bir ve önemli onarımdan sonra üretim standardındaki test basıncı, standartta değer yoksa etiketteki azami basıncın 1,5 katı uygulanır.

Emniyet ventilinin ayarını kendimiz değiştirebilir miyiz?

Değiştirmemelisiniz. Ventil, işletme basıncına veya etiketteki azami basınca uygun olmalıdır; ayarını yükseltmek tankı korumasız bırakır. Sızdıran veya şüpheli ventili aynı ayar değerinde belgeli bir ürünle yetkili servis değiştirmelidir.

Seyyar kompresörün tankı da kontrole tabi mi?

Evet. Ek-III Tablo-1’in dipnotu, basınçlı hava ve gaz tankları satırının seyyar veya sabit kompresör hava tanklarını ve basınçlı hava içeren her türlü kabı kapsadığını belirtir.