Boya ve Vernik Üretim Tesislerinde Yangın

Boya fabrikası iş güvenliği: risk süreç boyunca değişir

Boya, vernik ve tiner üreten bir tesiste yangın riski tek bir noktada toplanmaz. Hammadde deposunda büyük hacimli yanıcı sıvılar, tartım alanında toz, karıştırma ve dispersiyonda buhar ve ısı, dolumda statik elektrik, temizlikte solventle ıslanmış bezler öne çıkar. Boya fabrikası iş güvenliği bu yüzden süreç haritasıyla başlar. Bu yazı üretim tesisine odaklanır; boyanın uygulandığı boya kabinlerini boya kabini ve boyacı riskleri yazımızda ayrıca anlattık.

Aşama	Yangın ve patlama riski	Maruziyet riski	Öne çıkan önlem
Hammadde kabulü ve depolama	Solvent tankları, variller ve IBC’lerden sızıntı ve buhar	Aktarmada buhar	Topraklama, sızıntı havuzu, havalandırma
Tartım ve torba boşaltma	Pigment ve dolgu tozu bulutu	Solunabilir toz	Toz emişli boşaltma istasyonu
Ön karıştırma ve dispersiyon	Tank ağzında buhar, sürtünme ısısı	Solvent buharı	Kapaklı tank, lokal emiş, sıcaklık takibi
Tamamlama ve renk ayarı	Açık kaplarda buhar	Solvent ve katkılar	Kapalı aktarım, küçük kap disiplini
Filtrasyon ve dolum	Statik elektrik, dökülme	Buhar, cilt teması	Eşpotansiyel bağlama, dalma boru, düşük başlangıç hızı
Tank ve ekipman yıkama	Kirli solvent, kapalı alan	Yoğun buhar	İş izni, havalandırma, geri kazanım
Atık ve kirli bezler	Kendiliğinden ısınma	—	Kapaklı metal atık kutusu

İki yönetmelik bu tabloya hukuki çerçeve verir. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik md. 5, önlemleri şu sırayla ister: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, bu mümkün değilse tutuşmayı önlemek, o da mümkün değilse patlamanın zararlı etkilerini azaltmak. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7 de aynı önceliği yangın ve patlama önlemleri için tekrarlar ve patlayıcı ortamlarda uygun kategorideki ekipmanın kullanılmasını ister.

Karıştırma tankında solvent buharı

Karıştırma tankı solvent buharının en yoğun olduğu yerdir. Açık kapaklı bir tankta karıştırıcı dönerken, sıvının yüzeyi sürekli yenilenir ve buharlaşma hızlanır. Dikkat edilecek noktalar:

Buhar aşağıda birikir. Boya üretiminde kullanılan solventlerin çoğunun buharı havadan ağırdır; zemin seviyesinde, kanallarda, pitlerde ve tank altlarında toplanır. Emiş ağızlarını yalnız tavana değil, buharın biriktiği alçak noktalara da yerleştirin.
Parlama noktasını proses sıcaklığıyla karşılaştırın. Güvenlik bilgi formunun 9. bölümündeki parlama noktası, sıvının tutuşabilir buhar oluşturmaya başladığı sıcaklığı gösterir. Proses sıcaklığı bu değere yaklaşıyorsa tank içindeki ve ağız çevresindeki atmosfer tutuşabilir kabul edilmelidir.
Dispersiyon ısı üretir. Yüksek devirli karıştırıcılar ve değirmenler sürtünmeyle ürünü ısıtır. Soğutma ceketinin çalıştığını ve ürün sıcaklığının izlendiğini kontrol edin; sıcaklık yükselirse buharlaşma da artar.
Kapak ve emiş. Karıştırma sırasında tank ağzını mümkün olduğunca kapalı tutun; açık kalması gereken noktalarda ağza yakın lokal emiş kullanın. Bazı tesislerde tank iç atmosferi azot gibi bir inert gazla korunur; bu karar mühendislik değerlendirmesi gerektirir.

Tank içi ve ağız çevresi, patlamadan korunma dokümanında genellikle en yüksek riskli bölgeler olarak sınıflandırılır. Bölge sınıflandırmasını ve her bölgede kullanılabilecek ekipman kategorisini ATEX ve patlamadan korunma dokümanı yazımızda anlattık. Karıştırıcı motoru, aydınlatma, el feneri ve telsiz gibi ekipmanların bölgeye uygun olması gerekir.

Pigment tozu ve torba boşaltma

Pigment tozu iki ayrı sorun yaratır. Organik pigmentler ve bazı dolgular yanıcı tozdur; torba boşaltırken oluşan toz bulutu, uygun bir tutuşturucuyla patlayabilir. Aynı toz, solunduğunda maruziyet riskidir; bazı inorganik pigmentler ağır metal bileşikleri içerebilir. Ürünün güvenlik bilgi formunun 2, 3 ve 8. bölümleri hangisinin söz konusu olduğunu gösterir.

En kritik an, tozun solventli tanka boşaltıldığı andır. Bu noktada yanıcı toz bulutu ve solvent buharı aynı anda bulunur; plastik torbanın kayması veya sürtünmesiyle oluşan statik yük bu karışımı tutuşturabilir. Önlemler:

Torba boşaltmayı toz emişli bir istasyonda veya tank ağzına yakın lokal emişle yapın.
Tankı, platformu ve boşaltma hunisini topraklayın; operatöre antistatik ayakkabı ve iş elbisesi verin.
Torbayı yavaş ve kontrollü boşaltın; boş torbayı tankın üzerinde silkelemeyin.
Reçete sırasını bu risk açısından gözden geçirin; tozun eklendiği aşamada tank ağzında mümkün olduğunca az serbest buhar bulunmasını hedefleyin ve tankı bu sırada ısıtmayın.
Döküntüleri basınçlı havayla değil, uygun bir endüstriyel süpürgeyle temizleyin.

Toz maruziyeti için ortam ölçümü gerekiyorsa ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız; sonuçları risk değerlendirmesine işler, sağlık gözetimini işyeri hekimiyle birlikte kurarız.

Boya dolumunda statik elektrik

Boya dolum statik riski, sıvı borudan aktarılırken ve kaba düşerken oluşan elektrik yükünden kaynaklanır. Özellikle iletkenliği düşük solventler bu yükü kolayca biriktirir. Dolum hattında şu kuralları uygulayın:

Eşpotansiyel bağlama: Tank, pompa, boru, dolum ağzı ve doldurulan metal kap aynı topraklama sistemine bağlanır. Kıskaçlı topraklama kablosunun kaba takılmasını dolumun ilk adımı yapın.
Dalma boru: Dolum borusunu kabın dibine yakın indirin; sıvının serbestçe düşerek sıçraması hem yük hem buhar üretir.
Başlangıç hızı: Boru ucu sıvıyla kaplanana kadar dolumu yavaş başlatın.
Plastik kaplar: İletken olmayan kapların topraklanması mümkün değildir; solventli ürünlerde plastik kap kullanımını risk değerlendirmesinde ayrıca ele alın.
Personel: Patlayıcı ortam yönetmeliği Ek-2, çalışanlara uygun malzemeden yapılmış antistatik kişisel koruyucu donanım verilmesini ister.

Topraklama kablolarının ve kıskaçların sağlamlığı günlük olarak gözle kontrol edilmelidir. Elektrik iç tesisatı ve topraklama ise iş ekipmanlarının periyodik kontrolü kapsamında yılda bir kontrol edilir.

Tank yıkama, atık solvent ve kirli bezler

Renk değişiminde ve bakımda tankların solventle yıkanması, tesisin en riskli işlerinden biridir. Tankın içine girilecekse bu iş bir kapalı alanda çalışma işidir: ölçüm, havalandırma, gözcü ve kurtarma planı olmadan girilmez. Tank veya hat üzerinde kaynak ya da kesme yapılacaksa sıcak çalışma izni alınır ve önce tank temizlenip atmosferi ölçülür. Patlayıcı ortam yönetmeliği Ek-2 de tehlikeli alanlarda yapılacak işlerin yazılı talimata ve yetkili kişinin verdiği yazılı çalışma iznine bağlanmasını ister.

Kirli yıkama solventi kapaklı ve topraklanmış kaplarda toplanmalı, üretim alanında bekletilmemelidir.

Yangına hazırlık: söndürme düzeni ve eğitim

Boya üretiminde yangın, çoğunlukla yanıcı sıvı yangınıdır. Bu sınıfta su jeti yangını yayabilir; köpüklü sistemler ve yanıcı sıvılara uygun portatif söndürücüler öne çıkar. Söndürücü türlerinin hangi yangına uygun olduğunu yangın söndürücü türleri yazımızda anlattık. Hazırlıkta şunları kontrol edin:

Hammadde deposunda ve tank sahasında dökülmeyi sınırlayacak havuz veya set, kanala gitmeyi önleyecek düzen,
Yangın suyunun ve köpüklü söndürme suyunun nereye akacağı,
Elektrik ve doğal gaz kesme noktalarının işaretlenmesi,
Kimyasal listesinin ve güvenlik bilgi formlarının itfaiyeye verilebilecek hâlde tutulması.

Tesis bir OSB’deyse planı OSB itfaiyesiyle uyumlu hâle getirmek gerekir; bunu OSB itfaiyesiyle acil durum koordinasyonu yazımızda ele aldık. Depo ve üretimdeki kimyasalların listesini çıkarmak için kimyasal envanteri yazımız iyi bir başlangıçtır.

Ekiplerin yanıcı sıvı yangınına ilk müdahaleyi ve ne zaman geri çekileceklerini uygulamalı olarak öğrenmesi gerekir. Yangın Eğitim Merkezimizdeki teorik ve uygulamalı eğitim için yangın eğitimi, süreç bazlı değerlendirme için risk değerlendirmesi sayfalarımıza, sektöre özgü notlar için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Boya üretiminde patlamadan korunma dokümanı gerekir mi?

Yanıcı solvent buharı veya yanıcı toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimali varsa evet. İşveren, işe başlamadan önce patlamadan korunma dokümanını hazırlar; dokümanda risk değerlendirmesi, bölge sınıflandırması, ekipmanın uygunluğu ve alınan önlemler yer alır. Önemli değişikliklerde doküman güncellenir.

Pigment tozu neden solvent tankına boşaltırken tehlikelidir?

Çünkü o anda yanıcı toz bulutu ile solvent buharı aynı yerde bulunur ve tutuşma için gereken enerji düşer. Torbanın kayması ve sürtünmesiyle oluşan statik yük tutuşturucu olabilir. Toz emişi, topraklama, yavaş boşaltma ve uygun reçete sırası bu riski azaltır.

Dolumda topraklama kablosu neden ilk takılır?

Statik yük, sıvı akmaya başladığı anda oluşur. Kablo dolumdan sonra takılırsa, biriken yük kıskaç kaba yaklaşırken kıvılcım oluşturabilir. Bu yüzden önce kap ile dolum sistemi bağlanır, sonra dolum başlar; kablo dolum bittikten sonra sökülür.

Vernikli bezler neden kapaklı metal kutuda toplanır?

Alkid ve bitkisel yağ içeren ürünlerle ıslanmış bezler havayla tepkimeye girerken ısı üretir. Yığın hâlinde bırakılan bezlerde bu ısı dağılamaz ve kendiliğinden tutuşma görülebilir. Kapaklı metal kutu hava ile teması ve yangının yayılmasını sınırlar.