Kısaca
Kaba inşaatta kat kenarları, asansör kuyuları, şaftlar ve merdiven boşlukları düşme riskinin en yoğun olduğu yerlerdir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, bu boşlukların çevresinde TS EN 13374’e uygun geçici kenar koruma kullanılmasını, ana korkuluğun en az 1 metre, topuk levhasının en az 15 santimetre olmasını ve sistemin en az haftada bir kontrol edilmesini ister. Asıl risk, korumanın iş sırasında kaldırılıp yerine konmamasıdır; bu yüzden söküm de bir izin ve kayıt düzenine bağlanmalıdır.
Döşeme boşluğu koruma neden ayrı bir başlık?
Bir binanın kaba inşaatı ilerledikçe her katta aynı boşluklar tekrar eder: kat kenarları, asansör kuyusu, tesisat şaftları, merdiven boşluğu, aydınlatma boşlukları ve ileride doğrama takılacak pencere açıklıkları. Döşeme boşluğu koruma, bu açıklıklardan düşmeyi ve açıklıklardan aşağıya malzeme düşmesini önleyen toplu koruma düzenidir. Şantiyede yüksekte çalışma denince akla çoğu zaman iskele ve kemer gelir; oysa boşluktan düşme, sıradan bir yürüyüş veya malzeme taşıma sırasında, “yüksekte çalışılmıyor” sanılan anlarda olur.
Bu yazı boşlukların kapatılmasını, kat kenarı korkuluklarını ve en zor kısmı, yani korumanın iş sırasında kaldırılmasının nasıl yönetileceğini anlatır. Yüksekte çalışmanın genel çerçevesi için yüksekte çalışma nedir yazımıza, şantiyenin bütününe bakan bir liste için şantiye İSG kontrol listesine bakabilirsiniz.
Mevzuat ne istiyor? Önce toplu koruma, sonra kemer
Dayanak, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’dir. Yönetmeliğin Ek-4’ü, yüksekte çalışmada güvenliğin öncelikle korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, iskeleler ve güvenlik ağları gibi toplu koruma tedbirleriyle sağlanmasını ister. Toplu korumanın uygulanamadığı ya da geçici olarak kaldırılmasının gerektiği hâllerde ise tam vücut kemeri, uygun ankraj noktası veya yaşam hattıyla birlikte kişisel koruma kullanılır. Yani kemer, korkuluğun yerini kalıcı olarak tutan bir çözüm değil, korumanın olmadığı kısa aralığı kapatan ikinci savunma hattıdır.
Yönetmeliğin Ek-5’inin (B) bölümü, geçici kenar koruma sistemleri için asgari şartları sayar. Sahada en çok işinize yarayacak hükümler şunlardır:
| Konu | Ek-5 (B) şartı |
|---|---|
| Standart | Sistem TS EN 13374’e uygunluk belgeli olur; belgenin kapsamadığı sınıf ve tipte kullanılmaz |
| Kullanım yerleri | Kat döşeme kenarları; asansör, merdiven, baca, şaft ve aydınlatma boşluklarının çevresi; pencere ve benzeri açıklıklar; kat merdiveni kenarları; çatı kenarları; kalıp çalışma alanlarının çevresi |
| Bileşenler | Ana korkuluk, ara korkuluk (veya ağ gibi ara koruma) ve topuk levhası |
| Yükseklik | Ana korkuluğun üst noktası çalışma yüzeyinden en az 1 m; topuk levhası en az 15 cm ve platforma bitişik |
| Açıklıklar (Sınıf A) | Ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası arasındaki açıklık en fazla 47 cm; düşey elemanlar kullanılırsa aralarındaki açıklık en fazla 25 cm |
| Sistemle yapı arasındaki boşluk | Açıklık bırakılmaz; kaçınılmazsa topuk levhası kesintisiz olmak şartıyla en fazla 12 cm |
| Belgeler | Uygunluk belgesinin sureti ile kullanım ve bakım el kitabı şantiyede bulunur |
| Kurulum | Üretici talimatına göre, güvenli çalışma yöntemleri konusunda eğitim almış çalışanlarca yapılır |
Sistem sınıfı çalışma yüzeyinin eğimine göre seçilir: Ek-5’e göre eğimi 10°’den az olan yüzeylerde, yani düz döşemelerde Sınıf A kullanılır; eğimli çatılarda eğime ve düşme yüksekliğine göre B veya C sınıfı gerekir. Hangi sınıfı kullandığınızı tedarikçinin uygunluk belgesinden doğrulayın.
Asansör boşluğu güvenliği ve şaft boşluğu kapatma
Döşemedeki boşlukları iki yolla kapatabilirsiniz: boşluğun üstünü taşıyıcı bir kapakla örtmek ya da çevresini korkulukla çevirmek. Seçimi boşluğun boyutu ve o boşlukta iş yapılıp yapılmayacağı belirler.
- Küçük tesisat şaftları ve döşeme delikleri: Üzerine basılabilecek bir kapakla kapatılır. Uygulamada iyi bir kapak, üzerinden geçecek kişiyi ve el arabasını taşıyacak dayanımdadır, boşluğun her kenarından taşar, kaymaması için altından çerçeveyle veya dübelle sabitlenir ve üzerine “BOŞLUK VAR, KALDIRMAYIN” yazılır. Gevşek bırakılmış bir plaka ya da ince bir pano, kapak değil tuzaktır.
- Büyük şaftlar ve merdiven boşlukları: Çevresi geçici kenar korumayla çevrilir. Merdiven kolu tamamlanana kadar merdiven kenarı da aynı şekilde korunur.
- Asansör boşluğu: Asansör kuyusu, her katta kat kapısı açıklığıyla döşemeye bağlanır. Asansör boşluğu güvenliği için her kattaki kapı açıklığına tam yükseklikte bir korkuluk veya bariyer konur; kapı kasası takılana kadar bu bariyer sökülmez. Kuyu içinde montaj yapılacaksa üst katlardan düşebilecek malzemeye karşı kuyuda koruyucu bir platform veya ağ planlanır ve bu iş, asansör montajını yapan alt işverenle birlikte programlanır.
- Pencere ve cephe açıklıkları: Parapet yüksekliği yetersizse veya doğrama henüz takılmadıysa açıklık kenar korumayla kapatılır.
Şaft boşluğu kapatma işinde sık görülen bir hata, kapağın tesisat ekibi tarafından boru geçirmek için kesilmesi ve kalan dar şeritlerin “nasılsa küçük” diye açık bırakılmasıdır. Kapak kesildiyse kalan açıklık da yeniden kapatılmalı ya da şaftın çevresi korkulukla çevrilmelidir.
Kat kenarı korkuluk: kurulum sırası ve sık hatalar
Kat kenarı korkuluk, kalıp ve beton aşamasından itibaren gerekir. En güvenli düzen, korkuluğun döşeme betonu dökülmeden önce kalıp kenarında hazır olması ve her yeni katta ilk iş olarak kurulmasıdır. Kalıp aşamasındaki riskler için kalıp ve beton döküm riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sahada en sık karşılaşılan hatalar:
- Ara korkuluğun veya topuk levhasının eksik olması. Tek bir üst korkuluk, altından kayan bir kişiyi ve kenara itilen malzemeyi durdurmaz.
- Dikmelerin kenara gelişigüzel sabitlenmesi. Dikmeler kelepçe, vida veya benzeri güvenli yöntemle sabitlenmeli, kendiliğinden yerinden çıkmamalıdır.
- Korkuluğa malzeme yaslamak. Yönetmelik, yapı malzemesinin sistemi yükleyecek şekilde bırakılmasını yasaklar. Kenara istiflenen tuğla ve demir hem korkuluğu zorlar hem de topuk levhasını aşarak aşağı düşebilir.
- Korkuluk yanında merdiven veya sehpa üzerinde çalışmak. Kişinin seviyesi yükseldiğinde korkuluk beline kadar iner. Bu durumda yönetmelik ilave tedbir ister; çoğu zaman bu, kemer ve ankraj demektir. Seyyar merdiven kullanımında dikkat edilecekler için seyyar merdiven güvenliği yazımıza bakın.
- Hasarlı ve çürük ahşap kullanmak. Ahşap korkuluklarda çatlak, kesik ve çürük malzeme kullanılmaz.
Korumaların iş sırasında kaldırılması nasıl yönetilir?
Boşluktan düşmelerin önemli bir kısmı, korumanın bir iş için sökülüp yerine konmadığı anlarda olur: vinçle kata malzeme alınırken kenar korkuluğu açılır, cephe işi için bir bölüm sökülür, şaft kapağı tesisat için kaldırılır. Bu nedenle söküm, kişisel inisiyatife bırakılmamalı; basit bir izin düzenine bağlanmalıdır. Genel izin mantığı için iş izin sistemi nedir yazımıza bakabilirsiniz.
- İzni kim verir? Korumayı yalnızca şantiye şefinin veya onun yetkilendirdiği sorumlunun onayıyla açın. Onay; yeri, nedeni ve süreyi içersin.
- Açıklığı sınırlayın. Yalnızca işin gerektirdiği kadar bölüm sökülür; gerisi yerinde kalır.
- Geçici kişisel koruma. Açık kenarda çalışan herkes tam vücut kemeriyle uygun bir ankraj noktasına veya yaşam hattına bağlanır. Ankraj seçimi için ankraj noktası ve yaşam hattı yazımıza bakın.
- Alanı işaretleyin. Açık bölümün çevresi şeritle ve uyarı levhasıyla işaretlenir; işle ilgisi olmayan kişiler alana sokulmaz.
- Gözetim. Koruma açık kaldığı sürece alanda işi bilen bir sorumlu bulunur. Mola veya vardiya değişiminde açıklık sahipsiz bırakılmaz.
- Yerine koyma ve kontrol. İş bitince koruma eski hâline getirilir ve onayı veren kişi kontrol ederek kaydı kapatır. Yönetmelik, sistemde değişiklik yapıldığında kontrolü zorunlu tutar.
Haftalık kontrol ve kayıt
Ek-5 (B), geçici kenar koruma sistemlerinin şu durumlarda kontrol edilmesini ve bulunan uygunsuzlukların derhal giderilmesini ister: kurulumdan sonra, haftada en az bir kez, sistemde değişiklik yapıldığında ve deprem, kuvvetli rüzgâr gibi dengeyi etkileyebilecek koşullardan sonra. Bu kontrolü bir formla yapmak, hem uygulamayı standartlaştırır hem de denetimde gösterilecek kaydı oluşturur.
| Kontrol maddesi | Kabul ölçütü |
|---|---|
| Kat kenarları | Her katta kesintisiz; ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası tam |
| Asansör kuyusu kat açıklıkları | Her katta bariyer yerinde ve sabit |
| Şaft ve döşeme delikleri | Kapak sabit, taşan ve işaretli; kesilmiş kapak yok |
| Merdiven boşluğu ve kolları | Korkuluk veya geçici koruma yerinde |
| Dikmeler ve bağlantılar | Gevşek, eğik veya yerinden çıkmış dikme yok |
| Malzeme istifi | Korkuluğa yaslanmış veya topuk levhası seviyesinde malzeme yok |
| Açılan bölümler | Açık bölüm varsa izin kaydı ve sorumlu kişi belli |
| Ahşap elemanlar | Çatlak, kesik veya çürük eleman yok |
Kontrolü yapan kişinin adını ve tarihini forma yazın; bulunan eksikleri kim, ne zaman giderdi, o da kayıtta görünsün. İş güvenliği uzmanlığı kapsamında şantiye turlarında bu formu sizinle birlikte kullanır, tespitleri yazılı olarak bildiririz. İnşaat sektörüne özgü diğer riskler için sektör sayfamıza, çalışan sayınıza ve tehlike sınıfınıza göre uzman ve hekim sürelerini görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracına bakabilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki konut ve sanayi yapısı şantiyelerinde de kural aynıdır: kenar korumayı kat bittikten sonra değil, kat başlarken kurun.
Sık Sorulan Sorular
Döşeme boşluğu için korkuluk mu, kapak mı kullanılmalı?
Küçük ve üzerinde yürünebilecek boşluklar sabitlenmiş, taşıyıcı ve işaretli bir kapakla kapatılır. Büyük şaftlar, merdiven ve asansör boşlukları ise çevresi geçici kenar korumayla çevrilerek korunur. Boşlukta iş yapılacaksa korkuluk tercih edilir.
Kat kenarı korkuluğunun yüksekliği ne olmalı?
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5’e göre ana korkuluğun üst noktası çalışma yüzeyinden en az 1 metre, topuk levhası en az 15 santimetre olmalıdır. Sınıf A sistemlerde elemanlar arasındaki açıklık 47 santimetreyi geçemez.
Korumayı geçici olarak kaldırmak yasak mı?
Yasak değildir, ama kontrollü olmalıdır. Yönetmelik, toplu korumanın geçici olarak kaldırılması gereken hâllerde tam vücut kemeri ve uygun ankrajla kişisel korumayı öngörür. Söküm onaya bağlanmalı, alan işaretlenmeli ve iş bitince koruma yerine konup kontrol edilmelidir.
Geçici kenar koruma ne sıklıkla kontrol edilir?
Kurulumdan sonra, haftada en az bir kez, sistemde değişiklik yapıldığında ve deprem, kuvvetli rüzgâr gibi olumsuz koşullardan sonra kontrol edilir. Bulunan uygunsuzluklar derhal giderilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.