Seyyar Merdivenle Güvenli Çalışma Kuralları

Merdiven güvenliği neden hafife alınır?

Seyyar merdiven, işyerindeki en sıradan ekipmanlardan biridir. Bu sıradanlık, merdiven güvenliği konusunun en büyük sorunudur: merdiven çoğu zaman kimseye sorulmadan alınır, en yakın duvara dayanır ve “iki dakikalık iş” için kullanılır. Merdivenden düşme, düşük yükseklikten olsa bile baş, omurga ve bilek yaralanmalarına yol açabilir; düşmenin şiddeti yalnızca metreye değil, düşülen zemine ve düşüş biçimine de bağlıdır.

Bu yazı, seyyar merdivenin hangi işlerde kullanılabileceğini, nasıl kurulacağını ve kullanılacağını, kullanım öncesinde nelere bakılacağını anlatır. Yüksekte çalışmanın genel çerçevesi ve önlemlerin öncelik sırası için yüksekte çalışma nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Seyyar merdiven hangi işler için kullanılır?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.2 açıktır: el merdivenleri, ancak düşük risk nedeniyle daha güvenli bir iş ekipmanı gerekmiyorsa, kısa süre kullanılacaksa veya işverence değiştirilmesi mümkün olmayan işyeri koşulları varsa yüksekte yapılan çalışmalarda kullanılabilir. Yani merdiven bir çalışma platformu değil, son seçeneklerden biridir.

Pratikte seyyar merdiven kullanımı için şu soruları sorun:

İş kısa mı? Bir lambayı değiştirmek veya bir rafa kutu koymak kısa iştir; bir duvarı boyamak veya tavana kablo tavası döşemek değildir.
İş hafif mi? İki elle tutulması gereken ağır bir alet veya malzeme varsa merdiven uygun değildir.
Çalışan bir elini sürekli merdivende tutabilecek mi?
Merdiven sağlam ve düz bir zemine kurulabiliyor mu?

Bu soruların birine “hayır” cevabı veriliyorsa korkuluklu platform merdiven, seyyar iskele veya yükseltilebilen iş platformu düşünülmelidir. Mağazalarda raf doldurma için platform merdiven seçimini market ve mağazalarda İSG yazımızda anlattık; perakendeye özgü diğer konular ofis ve perakende sayfamızdadır.

Merdiven türleri ve doğru seçim

Tür	Uygun kullanım	Dikkat edilecekler
Dayama merdiven (tek parça)	Bir üst seviyeye erişim, kısa ve hafif işler	Açı, üstten veya alttan sabitleme, çıkışta yeterli uzatma
A tipi (çift taraflı, ayaklı) merdiven	Tavana yakın kısa işler, dayanacak duvar olmayan yerler	Açma kilidi tam açık, en üst basamaklara çıkılmaz, yana uzanılmaz
Platformlu ve korkuluklu merdiven	Tekrarlı raf doldurma, depoda sipariş toplama	Tekerlekliyse üzerine çıkmadan önce kilitlenir
Uzatmalı (sürgülü) merdiven	Çatı veya asma kata erişim	Parçalar birbirine kilitlenir, bindirme payı korunur

A tipi merdiven, ayakları açılarak kendi başına durur ve dayanacak bir yüzey istemez. En sık yapılan hata, A tipi merdivenin katlanmış hâlde duvara dayanarak kullanılmasıdır: bu durumda merdivenin ayakları kaymaya karşı tasarlanmamıştır. Bir diğer hata, en üst basamağa veya üst tablaya çıkmaktır; çalışanın tutunacak yeri kalmaz ve denge kaybı kaçınılmaz olur. İmalatçının etiketinde hangi basamağın üstüne çıkılmayacağı yazar.

Elektrik tesisatına yakın işlerde metal merdiven yerine yalıtkan malzemeden (örneğin cam elyafı) yapılmış merdiven seçilir.

Merdiven açısı ve kurulum

Dayama merdivenin en kritik ayarı açısıdır. Çok dik kurulan merdiven geriye devrilir; çok yatık kurulan merdivenin ayakları kayar. Uygulamada kabul gören açı yaklaşık 75 derecedir ve “1’e 4 kuralı” ile kolayca kurulur: merdivenin dayandığı noktanın yerden yüksekliğinin her 4 birimi için merdivenin alt ucu duvardan 1 birim uzaklaştırılır.

Örnek hesap: Merdiven duvara 3,60 m yükseklikte dayanıyorsa, alt ucu duvardan 3,60 ÷ 4 = 0,90 m uzakta olmalıdır. İmalatçının etiketinde farklı bir açı belirtilmişse etiket esastır.

Kurulumda yönetmeliğin istedikleri ve uygulamadaki karşılıkları:

Sağlam ve düz zemin: Portatif el merdivenleri, basamakları yatay olacak şekilde düzgün, sağlam ve sabit pabuçlar üzerinde durur (Ek-II 4.2.1). Kutu, palet veya tuğla üzerine merdiven kurulmaz.
Kaymaya karşı önlem: Merdivenin üst veya alt ucu sabitlenir ya da kaymaz bir malzeme kullanılır (Ek-II 4.2.2). Sabitleme mümkün değilse ikinci bir kişi alttan tutar; ancak bu son çaredir.
Çıkışta uzatma: Bir platforma çıkmak için kullanılan merdiven, platformda tutunacak yer yoksa platform seviyesini yeteri kadar aşmalıdır (Ek-II 4.2.2). Uygulamada bu fazlalık yaklaşık 1 metredir.
Uzatmalı merdivenlerde kilit: Uzatılıp kilitlenebilen merdivenlerde parçaların birbirinden ayrı hareket etmesi önlenir; tekerlekli merdivenler üzerine çıkılmadan önce sabitlenir (Ek-II 4.2.2).
Kapı ve geçiş: Kapı önüne kurulan merdiven için kapı kilitlenir veya başında bir kişi bekler; araç ve forklift yolundaki merdivenin çevresi kapatılır.

Üç nokta temas ve kullanım kuralları

Yönetmelik, el merdivenlerinde çalışanların her zaman elleriyle tutunabilecekleri uygun yer ve sağlam destek bulunmasını ister; merdivende elle yük taşınması bu zorunluluğu ortadan kaldırmaz (Ek-II 4.2.3). Bunun sahadaki adı üç nokta temas kuralıdır: çıkarken, inerken ve çalışırken her an iki el ve bir ayak ya da iki ayak ve bir el merdivendedir.

Kullanım kuralları:

Merdivene yüzü merdivene dönük çıkılır ve inilir.
Eller boş olmalıdır; aletler bel çantasında veya alet kemerinde taşınır, malzeme iple yukarı alınır.
Uzanma yapılmaz: gövde merdivenin iki dikmesi arasında kalmalıdır. Ulaşılamıyorsa inilir ve merdiven kaydırılır.
Merdivende aynı anda tek kişi bulunur.
Kuvvetli rüzgârda dış mekânda merdiven kullanılmaz; açık havadaki işlerde rüzgâr kriterleri için kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Islak, yağlı veya çamurlu ayakkabıyla merdivene çıkılmaz.

Kullanım öncesi merdiven kontrolü

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III madde 1.3, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce kullananlar tarafından kontrol edilmesini ister. Seyyar merdiven, Ek-III tablolarında yetkili kişilerce periyodik kontrol zorunluluğu olan ekipmanlar arasında yer almaz; ancak kullanım öncesi gözle kontrol ve risk değerlendirmesine göre belirlenen düzenli kontrol yine gereklidir. Her kullanımdan önce şunlara bakın:

Dikmelerde eğilme, çatlak, ezilme veya kırık var mı?
Basamaklar sağlam, eksiksiz ve temiz mi?
Kaymaz ayak pabuçları yerinde ve aşınmamış mı?
A tipi merdivende açma kilidi ve menteşeler çalışıyor mu?
Uzatmalı merdivende kilit mandalları ve makara sağlam mı?
Etiket ve taşıma kapasitesi bilgisi okunuyor mu?

Hasarlı merdiven onarılmaya çalışılmaz; “kullanmayın” etiketiyle ayrılır ve yenisiyle değiştirilir. İşyerindeki merdivenleri numaralandırıp üç ayda bir yapılan kontrolü bir listeye işlemek, hasarlı merdivenin depoda tekrar kullanılmasını önler.

Eğitim ve sorumluluk

Merdiven kullanımı, işe başlama eğitiminde ve işe özgü riskler konusunda verilen eğitimde uygulamalı olarak gösterilmelidir: 1’e 4 kuralı, üç nokta temas ve kullanım öncesi kontrol birkaç dakikada öğretilir. Yüksekte çalışmanın daha kapsamlı olduğu işlerde yüksekte çalışma eğitimi ve hekim değerlendirmesi için yüksekte çalışma sağlık raporu yazılarımıza bakabilirsiniz. Merdivenden kaynaklananlar dahil düşme ve kayma risklerinin genel önlemleri kayma, takılma ve düşmeyi önleme yazımızda yer alır.

SİSTEMER, Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde merdiven seçimini ve kullanım talimatlarını iş güvenliği uzmanlığı hizmeti kapsamında risk değerlendirmesine işler, uygulamalı anlatımı İSG eğitimleri içinde verir. Merdiven kontrol tarihlerini takip etmek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Seyyar merdivenle çalışmak yasak mı?

Yasak değildir, ancak sınırlıdır. Yönetmeliğe göre merdiven, risk düşükse, iş kısa sürecekse veya işyeri koşulları daha güvenli bir ekipmana izin vermiyorsa kullanılabilir. Uzun ve ağır işler için platform, seyyar iskele veya iş platformu seçilir.

Merdiven açısı kaç derece olmalı?

Dayama merdivenler için uygulamada yaklaşık 75 derece kabul görür. Bunun pratik karşılığı 1’e 4 kuralıdır: dayanma yüksekliğinin her 4 birimi için alt uç duvardan 1 birim uzaklaştırılır. İmalatçı etiketinde farklı bir değer varsa etiket esastır.

A tipi merdiven duvara dayanarak kullanılabilir mi?

Hayır. A tipi merdiven ayakları açık ve kilitli hâlde, kendi başına durarak kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Katlanmış hâlde duvara dayandığında ayakları kayabilir.

Seyyar merdivenin periyodik kontrolü zorunlu mu?

Seyyar merdiven, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III tablolarında yetkili kişilerce kontrol edilmesi zorunlu ekipmanlar arasında değildir. Ancak her kullanımdan önce gözle kontrol edilmeli ve risk değerlendirmesine göre belirlenen aralıklarla düzenli kontrolü kayda geçirilmelidir.