Kalıp İşleri ve Beton Dökümünde Riskler

Kalıp işleri iş güvenliği: yönetmelik ne istiyor?

Betonarme bir yapıda kalıp, betonun kendi kendini taşıyabileceği güne kadar bütün yükü geçici olarak üstlenen bir sistemdir. Bu geçicilik riskin kaynağıdır: kalıp her gün kurulur, değiştirilir, yüklenir ve sökülür. Kalıp işleri iş güvenliği bu yüzden tek bir kontrolle değil, kurulumdan sökümüne kadar her aşamada ayrı bir disiplinle sağlanır.

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4’ün (B) kısmı, açık alanlardaki çalışma yerleri için kalıp ve beton işlerini ayrı maddelerle düzenler:

Madde	Hüküm	Sahadaki karşılığı
81	Beton dökümünde pompanın konumu ve sabitlenmesi, betonun yayılarak dökülmesi, dökülen kısmın altında çalışılmaması, döküm bitinceye kadar kalıpların sürekli kontrolü ve kalıp açılması ile patlamasının önlenmesi	Döküm boyunca kalıbı izleyen ayrı bir görevli
82	Kalıp işleri, işverenin görevlendirdiği ehil kişinin gözetiminde ve tecrübeli çalışanlarca yapılır	Kalıp ustabaşının adı ve görevi yazılı
83	Kalıp panoları, geçici destekler ve payandalar üzerlerine binen yüke ve gerilime dayanacak şekilde planlanır, tasarlanır, kurulur ve korunur	Dikme aralığı ve çapraz düzeni plana göre
84	Kalıp sisteminin geçici dayanıksızlığından doğan risklere karşı yeterli tedbir alınır	Kurulum sırasında geçici sabitleme
85	Kalıpların yeterliliği her beton dökümünden önce kontrol edilir; kayar, tünel ve masa kalıp parçaları her kullanımdan önce kontrol edilir, deforme olanlar kullanılmaz	Döküm öncesi kontrol formu
86	Söküm yöntemi, sırası, güvenli ulaşım, malzemenin uzaklaştırılması ve dengeli indirilmesi düzenlenir; söküm alanında görevli olmayan bulunmaz	Söküm talimatı ve alan kapatma

Yönetmeliğin genel yükümlülükleri ve sağlık ve güvenlik planı için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.

Kalıp çökmesi: kurulumda alınacak önlemler

Kalıp çökmesi çoğunlukla döküm sırasında, kalıbın en çok yüklendiği anda olur ve üzerindeki ile altındaki herkesi etkiler. Kökleri ise kurulumdadır:

Zemin: Dikmeler yumuşak veya dolgu zemine doğrudan oturtulursa beton ağırlığıyla zemin oturur. Dikmelerin altına yük dağıtan taban elemanı konur, yağmur sonrası zemin yeniden kontrol edilir.
Dikme ve çapraz: Dikme aralıkları kalıp sistemine veya hesaba göre belirlenir; uzatılmış, eğik, ezik veya ekli dikme kullanılmaz. Yüksek dikmelerde çapraz bağlantılar eksiksiz takılır.
Hazır kalıp sistemleri: Üreticinin montaj talimatı esas alınır; farklı sistemlerin parçaları karıştırılmaz, eksik pim ve kilit tamamlanmadan sisteme yük verilmez.
Sahada değişiklik: Boşluk açmak, dikme kaldırmak veya kalıbı uzatmak gibi değişiklikler ehil kişinin onayı olmadan yapılmaz.
Geçici kararlılık: Kolon ve perde kalıpları dikildikten sonra rüzgâra ve çarpmaya karşı payandayla sabitlenir; kurulum yarım kaldığında da bu sabitleme bırakılmaz.

Kalıpçı düşme ve malzeme düşmesi

Kalıpçı düşme kazaları genellikle döşeme kalıbının kenarında, kirişlerin üzerinde yürürken, merdiven ve asansör boşluklarında ya da kalıp panosunu yerleştirirken dengeyi kaybetmekle olur. Yönetmelik Ek-4 (A), yüksekte çalışmada önceliği korkuluk, platform, kapak ve güvenlik ağı gibi toplu koruma önlemlerine verir; bunların yetmediği veya uygulanamadığı yerlerde ankraj noktası veya yaşam hattına bağlı tam vücut kemeri ister. Pratikte şunları sağlayın:

Döşeme kenarlarına ve boşluklara, kalıp kurulumuyla eş zamanlı kenar koruması veya sabitlenmiş kapak konur.
Kalıp seviyesine ulaşım, kalıp elemanlarına tırmanarak değil, merdiven veya iskeleyle sağlanır. Yapı iskeleleri 6 ayda bir periyodik kontrolden geçer; etiket düzeni için yapı iskelesi kontrolü yazımıza bakın, tarihleri İSG takvimi aracıyla izleyin.
Kolon ve perde kalıplarında çalışma, korkuluklu platformdan yapılır.
Kemerin bağlanacağı nokta, iş başlamadan belirlenir; kemer seçimi için paraşüt tipi emniyet kemeri yazımıza bakın.

Malzeme düşmesi için de aynı yönetmelik net kurallar koyar: yüksekte kullanılan el aletlerinin ve malzemelerin düşmesi engellenir, cisim düşebilecek bölgelere giriş önlenir, malzeme hangi yükseklikten olursa olsun doğrudan yere atılmaz. Kalıp panoları vinçle taşınırken yük altında çalışan bulunmaz; vinç kuralları için kule vinç güvenliği, genel yüksekte çalışma ilkeleri için yüksekte çalışma nedir yazılarımıza bakın.

Beton dökümü güvenliği

Beton dökümü güvenliği, döküm başlamadan yapılan kontrolle başlar ve döküm bitene kadar kesintisiz izlemeyle sürer. Yönetmelik md. 81’e göre beton, yığılmanın tehlike oluşturacağı döşeme dökümlerinde uygun şekilde yayılarak dökülür; dökülen kısmın hemen altında çalışılmaz; hortum savrulmaz ve kalıplar döküm bitinceye kadar sürekli kontrol edilir. Pompa operatörü döküm yerini göremiyorsa uygun haberleşme sağlanır.

Döküm öncesinde ehil kişiyle birlikte şu listeyi işaretleyin:

Kontrol noktası	Bakılacak husus
Dikmeler ve çaprazlar	Plana uygun aralık, düşeylik, eksiksiz çapraz, sağlam taban
Kalıp yüzeyi ve bağlantılar	Tij, kilit, pim ve kelepçeler tam; açıklık ve deformasyon yok
Kenar koruması	Döşeme kenarı ve boşluklarda korkuluk veya kapak yerinde
Erişim	Döküm noktasına merdiven veya iskeleyle güvenli ulaşım
Döküm altı	Dökülen bölümün altındaki alan boşaltılmış ve kapatılmış
Pompa ve mikser	Destek ayakları sağlam zeminde, enerji hatlarına mesafe güvenli
İzleme	Döküm boyunca kalıbı izleyecek kişi belirlenmiş, durdurma işareti biliniyor
Kişisel koruyucular	Baret, uzun konçlu çizme, eldiven, gözlük

Döküm sırasında kalıpta ses, sehim veya sızıntı fark edildiğinde döküm durdurulur ve kalıbın altındaki herkes uzaklaştırılır. Bu kural, döküm öncesi iş başı konuşmasında ekibe açıkça söylenmelidir.

Kalıp sökümü

Kalıp sökümü, kurulumun tersine işlenen ama kendine özgü riskleri olan bir iştir. Söküm zamanını, betonun yeterli dayanıma ulaşıp ulaşmadığına göre şantiye şefi veya ehil kişi belirler; ekip kendi başına “artık sökülür” kararı vermez. Yönetmelik md. 86’ya uygun bir söküm düzeni şu adımları içerir:

Yazılı sıra: Hangi elemanın hangi sırayla söküleceği ve hangi dikmelerin geçici olarak bırakılacağı belirlenir.
Alanı kapatın: Söküm alanına görevli olmayanların girişi engellenir, alt kattaki geçişler kapatılır.
Kontrollü indirme: Panolar ve kalıp elemanları atılmaz; elle veya kaldırma aracıyla dengeli biçimde indirilir.
Çivili malzemeyi ayıklayın: Sökülen tahtalardaki çiviler hemen çıkarılır veya bükülür; malzeme geçitleri kapatmayacak şekilde istiflenir.
Kenar korumasını koruyun: Söküm sırasında kaldırılan korkuluk ve kapaklar aynı gün yerine konur.

Çok katlı yapılarda üst katların dökümü sürerken alt katlardaki kalıbın ne kadar süre ve hangi dikmelerle destekli kalacağı da bir mühendislik kararıdır. Dikmeleri “işe yarar” diye üst kata taşımak için erken sökmek, alt döşemeyi henüz taşıyamayacağı yükle karşı karşıya bırakabilir. Hangi dikmelerin yerinde kalacağı söküm talimatında açıkça yazılmalıdır.

Ağır panoların elle taşınması için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımızdaki ilkeler geçerlidir.

Çimento ve kalıp yağı: cilt riskleri

Islak beton ve harç alkalidir. Dizüstü çalışırken pantolonu ıslatan veya çizmenin içine dolan beton, saatler içinde ciltte kimyasal yanığa yol açabilir; çoğu zaman yanık fark edildiğinde iş bitmiştir. Çimentodaki bazı bileşenler de zamanla alerjik dermatite neden olabilir; SGK’nın meslek hastalıkları listesi çimentoyu meslekî cilt hastalıklarına yol açan etkenler arasında sayar. Kalıp yağı da uzun temasta cildi tahriş eder.

Önlemler basittir ama sürekli uygulanmalıdır: su geçirmez eldiven, betonun içine dolmayacağı uzun konçlu çizme, dizüstü işlerde su geçirmez dizlik, ıslanan giysinin hemen değiştirilmesi ve şantiyede temiz suyla el ve cilt yıkama imkânı. Belirtiler ve cilt bakım planı için mesleki dermatit yazımıza bakın.

Sık yapılan hatalar

Kalıbı göz kararı kurmak, dikme aralığını ve çaprazları plana göre kontrol etmemek
Döküm sırasında kalıbın altında veya yakınında çalışmaya devam etmek
Kenar korkuluğunu kalıp işi bittikten sonra takmayı planlamak
Sökümü sıra ve alan kapatma olmadan, malzemeyi aşağı atarak yapmak
Islak betonla temas eden cildi iş bitimine kadar yıkamamak

Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde kalıp ve döküm aşamalarını iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle saha turları ve döküm öncesi kontrollerle takip ediyoruz. Diğer şantiye riskleri için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza ve inşaat sektör sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kalıp işlerinde ehil kişi kimdir?

Yönetmelik, kalıp işlerinin işverenin görevlendirdiği ehil kişinin gözetiminde ve konuyla ilgili tecrübesi olan çalışanlarca yapılmasını ister. Bu kişinin adı, görevi ve yetkisi yazılı olarak belirlenmeli; kalıbın döküm öncesi kontrolü ve sökümü onun gözetiminde yapılmalıdır.

Kalıp ne zaman sökülür?

Söküm zamanı, betonun kendi yükünü ve üzerine gelecek yükleri taşıyabilecek dayanıma ulaşmasına bağlıdır ve şantiye şefi veya ehil kişi tarafından belirlenir. Ekip kendi başına karar vermez; söküm yazılı bir sıraya göre yapılır.

Beton dökümü sırasında kalıpta ses gelirse ne yapılır?

Döküm derhal durdurulur, kalıbın altındaki ve yakınındaki herkes uzaklaştırılır ve ehil kişi kalıbı kontrol eder. Yönetmelik, döküm bitinceye kadar kalıpların sürekli kontrol edilmesini ve kalıp açılması ile patlamasının önlenmesini ister.

Tünel kalıpta nelere dikkat edilir?

Yönetmelik md. 85, tünel, kayar ve masa kalıplarda bağlantı yerleri, sabitleme elemanları, tijler, hidrolik hortumlar, taşıma yerleri, krikolar ve teker sistemleri gibi parçaların düzenli olarak ve her kullanımdan önce kontrol edilmesini, deforme olanların kullanılmamasını ister. Vinçle taşıma sırasında yük altında çalışan bulundurulmaz ve kalıp platformlarının korkulukları eksiksiz tutulur.

Islak beton cilde zarar verir mi?

Evet. Islak beton ve harç alkalidir; ciltle uzun süre temasta kimyasal yanığa, tekrarlayan temasta dermatite yol açabilir. Su geçirmez eldiven, uzun konçlu çizme ve teması hemen yıkama imkânı temel önlemlerdir.