Kısaca
Asbestle Çalışmalar Yönetmeliği md. 7, söküm, yıkım, tamir ve bakım işlerinden önce binanın incelenmesini ve asbest içerebilecek malzemelerin belirlenmesini ister; şüphe varsa yönetmelik hükümleri uygulanır. Eski çatı levhaları, boru ve kazan yalıtımları, vinil yer kaplamaları gibi malzemelerden numune alınıp yetkili laboratuvarda analiz edilene kadar bu malzemeler kırılmaz, delinmez, zımparalanmaz ve sökülmez.
Binada asbest var mı? Soruyu tadilattan önce sorun
Eski bir fabrika binasını kiraladınız ya da yıllardır kullandığınız deponun çatısını yenilemeye karar verdiniz. Müteahhit çatı levhalarını sökmek için iskeleyi kurmuş, kalorifer dairesindeki eski boruları kesmek için taşlamayı hazırlamış. İşe başlamadan önce sorulması gereken soru basittir: binada asbest var mı?
Asbest, ısıya ve kimyasallara dayanıklı lifli bir mineraldir ve geçmişte yapı malzemelerinde yaygın kullanıldı. Bugün Türkiye’de asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı ile asbest içeren ürünlerin üretimi ve satışı yasaktır (Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 5). Ancak yasaktan önce yapılmış binalarda asbestli malzeme hâlâ yerinde durabilir. Sağlam ve dokunulmayan malzeme lif yaymaz; sorun malzeme kırıldığında, kesildiğinde veya ufalandığında başlar. Solunan asbest lifleri, yıllar sonra ortaya çıkan asbestoz, akciğer kanseri ve akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) gibi ağır hastalıklarla ilişkilidir.
Yönetmelik bu yüzden sorumluluğu işin başına koyar:
Asbest şüpheli malzemeler: nerelere bakılır?
Eski yapılarda asbestin en sık bulunduğu malzemeler aşağıdadır. Bu liste bir tespit değil, bakılacak yerlerin listesidir; asbest olup olmadığını yalnızca laboratuvar analizi söyler.
| Malzeme | Binada nerede? | Ne zaman şüphelenilir? |
|---|---|---|
| Asbestli çimento levha | Dalgalı çatı levhaları, cephe kaplamaları, bölme duvarları | Yaşı ve üreticisi bilinmeyen gri, lifli kesitli levha |
| Asbestli çimento boru | Yağmur iniş boruları, baca boruları, eski su ve atık su hatları | Plastik veya döküm olmayan, gri ve kalın cidarlı boru |
| Boru ve kazan yalıtımı | Kalorifer dairesi, buhar ve sıcak su hatları, dirsekler | Beyaz veya gri, sargılı ya da sıvalı yalıtım |
| Püskürtme yalıtım | Çelik kiriş ve tavanlarda yangın ve ses yalıtımı | Pamuksu, kolay dağılan kaplama |
| Vinil yer karoları ve yapıştırıcısı | Ofis ve koridor zeminleri | Eski, küçük kare karolar ve siyah yapıştırıcı |
| Tavan plakaları ve contalar | Asma tavan, yangın kapıları, fırın ve kazan kapakları | Isıya dayanıklı olması istenen eski parçalar |
Halk arasında “eternit” denen dalgalı çatı levhaları, eski çatılarda en sık karşılaşılan şüpheli malzemedir. Bugün üretilen lif takviyeli levhalar asbest içermez; ama eski bir çatıdaki levhanın hangi dönemden kaldığı çoğu zaman bilinmez. Eski çatı eternit ise yaşı ve kaynağı belgelenemiyorsa şüpheli kabul edin. Çatı levhaları ayrıca kırılgan yüzeydir: üzerine basmak hem lif yayar hem de düşmeye yol açar; bkz. yüksekte çalışma nedir.
Asbest tespiti nasıl yapılır?
Asbest tespiti, tadilat projesinin bir parçası olarak ve işe başlamadan önce planlanır. Uygulamada şu adımlar izlenir:
- Bina bilgisini toplayın: Yapım yılı, eski projeler, önceki tadilat kayıtları ve varsa daha önce yapılmış asbest raporları.
- Yerinde inceleme yaptırın: Tadilat veya yıkımdan etkilenecek bütün alanlar, gizli kalan kısımlar (asma tavan üstü, şaftlar, kazan dairesi) dahil gezilir.
- Şüpheli malzeme listesi çıkarın: Her malzemenin yeri, miktarı, durumu (sağlam, hasarlı, ufalanan) ve kroki üzerindeki numarası yazılır.
- Numune aldırın: Her şüpheli malzeme türünden numune, yetkili laboratuvar tarafından alınır.
- Sonucu envantere işleyin: Asbest içeren malzemelerin listesi, yeri ve durumu kayda geçer; tadilat planı buna göre yeniden yapılır.
- Risk değerlendirmesini güncelleyin: Asbest tespit edilen her alan için yapılacak iş, yöntem ve önlemler risk değerlendirmesine eklenir.
Asbest numune analizi: kim alır, nasıl yorumlanır?
Yönetmelik numune alma ve ölçüm işlerinin, akredite olmuş ve Genel Müdürlükçe yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılmasını ister (md. 10). Burada iki farklı inceleme olduğunu bilin:
| İnceleme | Neyi gösterir? | Ne zaman yapılır? |
|---|---|---|
| Malzeme (yığın) numunesi analizi | Malzemede asbest olup olmadığını ve türünü | İşe başlamadan önce, tespit aşamasında |
| Ortam havası ölçümü | Çalışanın soluduğu havadaki lif yoğunluğunu | Asbestli malzemeyle çalışılırken ve temizlik sonrasında |
Havadaki asbest için sınır değer, 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama olarak 0,1 lif/cm³’tür ve aşılamaz (md. 11). Asbest söküm işlerinin sonunda yapılan temizliğin belgesi ve ölçüm raporu da yetkili laboratuvarlarca düzenlenir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; asbest numune analizi ve ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Ölçüm gerektiren diğer durumlar için ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımıza bakabilirsiniz.
Numune sonucu gelene kadar yapılmaması gerekenler
Tespit ile sonuç arasındaki birkaç gün, en çok hatanın yapıldığı dönemdir. “Nasılsa analiz bekleniyor, biz şu tarafı hazırlayalım” düşüncesiyle başlayan işler, lifin yayılmasına ve sonradan çok daha zor bir temizliğe yol açar. Şüpheli malzeme için sonuç gelene kadar:
- Kırmayın, delmeyin, kesmeyin, zımparalamayın. Taşlama, matkap ve testere lif yaymanın en hızlı yoludur.
- Basınçlı suyla yıkamayın, basınçlı havayla temizlemeyin. İkisi de lifleri havaya ve çevreye taşır.
- Kuru süpürmeyin. Yerdeki kırıntı ve tozu süpürge havalandırır.
- Çatı levhalarına basmayın. Hem levha kırılır hem düşme riski doğar.
- Sökülmüş parçaları normal atığa veya hurdaya vermeyin. Şüpheli malzeme, sonuç gelene kadar yerinde bırakılır.
- Alanı açık bırakmayın. Hasarlı malzemenin bulunduğu alan kapatılır, uyarı levhası asılır, yetkisiz girişler engellenir.
- Maske takarak devam etmeyin. Bir toz maskesi asbestli malzemeyle çalışmayı yönetmeliğe uygun hâle getirmez; yöntem, ekip ve plan da gerekir.
- Taşeronu bilgisiz bırakmayın. Elektrikçi, tesisatçı ve boyacı ekiplerine şüpheli alanlar krokiyle gösterilir.
Asbest çıkarsa: söküme geçmeden önce
Analiz asbest içerdiğini gösterirse iş artık bir söküm işidir ve yönetmeliğin söküm hükümleri devreye girer:
- Ehil ekip: İşler, asbest söküm uzmanı nezaretinde, eğitim programını tamamlamış asbest söküm çalışanlarınca yapılır (md. 8).
- İş planı ve bildirim: İşveren işe başlamadan önce iş planı hazırlar ve işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirimde bulunur. Bildirimde asbestin türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, başlama tarihi ve tahmini süre yer alır (md. 9).
- Alanın işaretlenmesi: Asbest bulunan alanlar işaretlenir, uyarı levhaları konur, yetkisiz girişler engellenir ve bu alanlarda sigara içilmez (md. 14).
- Sağlık gözetimi: Asbeste maruz kalabilecek çalışanların sağlık gözetimi yapılır ve kayıtlar maruziyet sona erdikten sonra en az 40 yıl saklanır (md. 16–17). Tozlu işlerde akciğer grafisine ilişkin genel yaklaşımı periyodik muayene ve tetkikler yazımızda anlattık.
Söküm işini dışarıdan bir firmaya veriyorsanız, firmanın uzman ve çalışan belgelerini, iş planını ve bildirimini, işin sonundaki temizlik belgesini ve ölçüm raporunu isteyin. Yükleniciden istenecek diğer belgeler için alt işverenden istenecek İSG belgeleri yazımıza bakabilirsiniz. Toz kaynaklı diğer riskler için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımız yol gösterir.
Gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; diğer tutarlar için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz. Tadilat veya yıkım öncesinde şüpheli malzemelerin listelenmesi, numune ve ölçümlerin yetkili laboratuvarlarla planlanması ve işin risk değerlendirmesine işlenmesi risk değerlendirmesi hizmetimizin kapsamındadır. Yapı işlerine özgü diğer başlıklar inşaat sayfamızda.
Sık Sorulan Sorular
Her eski çatı levhası asbestli midir?
Hayır. Bugün üretilen lif takviyeli levhalar asbest içermez. Ancak eski bir binadaki levhanın yaşı ve kaynağı belgelenemiyorsa şüpheli kabul edilir ve kesin sonuç laboratuvar analiziyle alınır.
Numuneyi kendimiz alıp laboratuvara götürebilir miyiz?
Yönetmelik numune alma ve ölçümün akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılmasını ister. Ayrıca kendi başınıza numune almak, hasarsız malzemeyi kırmak ve lif yaymak anlamına gelir. Numuneyi laboratuvara aldırın.
Küçük bir delme işi için de asbest tespiti gerekir mi?
Evet; md. 7 tamir ve bakım işlerini de kapsar. Yönetmelik, maruziyetin sınır değerin altında kaldığı kısa süreli küçük işler gibi bazı durumlarda iş planı ve sağlık gözetimine ilişkin bazı hükümlerin uygulanmayabileceğini öngörür; ama bu karar risk değerlendirmesiyle verilir ve tespit adımını ortadan kaldırmaz.
Asbest tespit edilen malzemeyi kendi çalışanlarımız sökebilir mi?
Ancak yönetmelikteki eğitimi tamamlamış asbest söküm çalışanı iseler ve iş, asbest söküm uzmanı nezaretinde, bildirimi yapılmış bir iş planıyla yürütülüyorsa. Aksi hâlde söküm işi bu şartları taşıyan bir ekibe verilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.