Kısaca
Gaz kokusu alındığında elektrik anahtarlarına dokunulmaz, kıvılcım ve alev kaynakları durdurulur, kapı ve pencereler açılır, güvenle ulaşılabiliyorsa gaz vanası kapatılır ve alan boşaltılarak dışarıdan 187 Doğal Gaz Acil hattı aranır. Kazan dairelerinde ve büyük mutfaklarda gaz algılayıcı ve otomatik kesme mevzuat gereğidir; doğal gaz havadan hafif olduğu için algılayıcı tavana yakın konur. Kesme vanalarının yeri acil durum planında ve sahada açıkça işaretlenmelidir.
Doğalgaz kaçağı ne yapılmalı: ilk dakika
Doğal gaz kokusuzdur; hatta verilen kükürtlü, keskin koku, kaçağın fark edilebilmesi için gaza sonradan katılır. Bu koku bir uyarıdır ve işyerinde gaz kokusu alındığında ilk dakikada verilen kararlar, olayın küçük bir arıza mı yoksa bir patlama mı olacağını belirler. Doğalgaz kaçağı ne yapılmalı sorusunun cevabı kısadır: Kıvılcım çıkarmadan havalandır, gazı kes, alanı boşalt, dışarıdan haber ver.
Bu yazı, işyerinde gaz kokusu alındığında yapılacak ve kesinlikle yapılmayacak işleri, gaz alarm cihazlarının yerleşimini ve kesme vanalarının işaretlenmesini anlatır. Kazan dairesi, endüstriyel mutfak, fırın veya kurutma prosesi olan işletmeler kadar, doğal gazla ısınan ofis ve mağazalar da bu yazının kapsamındadır.
Kesinlikle yapılmayacaklar
Gaz ile havanın belirli bir orandaki karışımı, küçük bir kıvılcımla tutuşabilir. Bu nedenle kaçak şüphesi olan ortamda:
- Elektrik anahtarlarını açıp kapatmayın. Lamba düğmesi, priz, şalter ve zil kontak anında kıvılcım çıkarabilir. Çalışan bir cihazın fişini çekmeyin, kapalı bir cihazı çalıştırmayın.
- Telefonla içeride konuşmayın. Arama, gazın bulunduğu alanın dışına çıkıldıktan sonra yapılır.
- Çakmak, kibrit, sigara kullanmayın; kaynak, taşlama ve kesme gibi sıcak işleri derhal durdurun.
- Elektrikli fan veya aspiratör çalıştırmayın. Havalandırma, kapı ve pencereler açılarak doğal yolla yapılır. Ex-proof olarak kurulmuş sabit havalandırma sistemleri ayrı değerlendirilir.
- Asansör kullanmayın; tahliyede merdiven kullanılır.
- Gazın kaynağını aramak için ortamda kalmayın. Kaçağın yerini bulmak, dağıtım şirketinin acil ekibinin işidir.
- Gazı yeniden açmayın. Acil ekip onay vermeden vana açılmaz, cihazlar devreye alınmaz.
Doğalgaz kokusu: tahliye ve haber verme sırası
- Durun ve haber verin. Kokuyu fark eden kişi çevresindekileri sözlü olarak uyarır; alarm butonu varsa ve gaz bulunan alanın dışındaysa kullanılır.
- Kıvılcım ve alev kaynaklarını durdurun. Sıcak işler bırakılır; güvenle ulaşılabiliyorsa yakıcı cihazlar kendi vanalarından kapatılır.
- Kapı ve pencereleri açın. Doğal gaz havadan hafif olduğundan yükselir; üst seviyedeki pencereler ve çatı açıklıkları işe yarar.
- Gaz vanasını kapatın. Kaçak tek bir cihazdaysa cihaz vanası, değilse bölüm veya ana kesme vanası kapatılır. Vana gazın yoğun olduğu bir noktadaysa kimse içeri gönderilmez.
- Alanı boşaltın. Çalışanlar tahliye yollarından toplanma yerine gider; ziyaretçi ve alt işveren çalışanları da sayılır.
- Dışarıdan arayın. Gaz bulunan alanın dışından 187 Doğal Gaz Acil hattı aranır. Yangın, patlama veya yaralı varsa 112 de aranır.
- Girişi engelleyin. Acil ekip gelene kadar kimse binaya veya bölgeye girmez; ekip, binanın gaz servis kutusuna ve vanalara rahat ulaşabilmelidir.
- Yeniden açılış: Kaçağın giderildiği ve ortamın güvenli olduğu acil ekip tarafından teyit edildikten sonra gaz açılır; cihazların devreye alınması yetkili servis tarafından yapılır.
Gaz kaçağının belirtisi yalnızca koku değildir; boru veya bağlantı noktasından gelen ıslık sesi ve gaz alarm cihazının uyarısı da aynı sırayla ele alınır. Yanma ürünü olan karbonmonoksit ise kokusuzdur ve başka bir tehlikedir; bu konu için ısıtıcı ve sobalarda karbonmonoksit yazımıza bakabilirsiniz.
Gaz alarm cihazı: nerede zorunlu, nereye konur?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik gaz algılamayı birkaç maddede zorunlu tutar:
- md. 55/5: Kazan dairesinde doğal gaz veya LPG kullanılması hâlinde bu gazları algılayacak gaz algılayıcıların kullanılması şarttır.
- md. 57/1: Konutlar hariç; alışveriş merkezleri ve yüksek binalar içindeki mutfaklar, yemek fabrikaları ve bir anda 100’den fazla kişiye hizmet veren mutfaklarda, ocaklarda kullanılan gazın özelliklerine göre gaz algılama, gaz kesme ve uyarı tesisatı kurulması şarttır.
- md. 112/ç: Isı merkezlerinin girişinde bir emniyet selenoid vanası bulunur ve bu vana en az iki adet patlama ve kıvılcım güvenlikli, kademe ayarlı gaz sensöründen kumanda alır. Büyük tüketimli ısı merkezlerinde entegre gaz alarm cihazı da kullanılır.
- md. 112/g: Herhangi bir gaz sızıntısında veya yanma hadisesinde gaz akışı kesme vanasından otomatik olarak durdurulur.
Algılayıcının yeri, gazın havaya göre ağırlığına göre seçilir:
| Gaz | Havaya göre | Algılayıcının konumu | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Doğal gaz (metan) | Hafif, yükselir | Tavana yakın, olası kaçak noktasının üst bölgesinde | Tavan cepleri ve kirişler arası boşluklar gazı hapseder |
| LPG (propan, bütan) | Ağır, çöker | Zemine yakın | Bodrum, kanal ve çukurlarda birikir |
Kesin montaj mesafeleri cihazın kullanım kılavuzunda ve gaz dağıtım şirketinin teknik şartnamesinde yer alır; projeyi onaylatan yetkili firma bu şartlara göre yerleşim yapar. Sahada şu hatalardan kaçının: algılayıcıyı kapı veya pencere önüne, havalandırma menfezinin hava akışına, ocak buharının doğrudan çarptığı yere koymak; üzerini boyamak veya örtmek; arıza veya yanlış alarm sonrası cihazı fişten çekip unutmak.
Algılayıcılar, imalatçının belirttiği aralıklarla test edilir ve bakımı yapılır; ayrıca bina içi tesisat, gaz kesme düzenekleri, tüketim cihazları ve bacaların periyodik kontrol ve bakımı yetkili servislere yaptırılır (md. 112/ı). Bu tarihleri İSG takvimi aracımıza işleyebilirsiniz.
Kesme vanalarının işaretlenmesi
Gaz kaçağında en çok zaman kaybettiren soru “vana nerede?” sorusudur. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, acil durum planında elektrik ve gaz kesme noktalarının gösterilmesini ister. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de doğal gaz kullanıcılarının gaz kesme vanalarının yerini öğrenmesini (md. 112/i), bina servis kutusunun acil ekiplerin kolay müdahale edebileceği şekilde korunmasını, önüne malzeme konmamasını ve araç park edilmemesini (md. 112/h) ve doğal gaz kullanım mekânlarına uyarı levhaları asılmasını (md. 112/f) şart koşar.
Uygulamada işaretleme şöyle yapılır:
| Kesme noktası | Sahada işaret | Kim kapatır? | Kontrol |
|---|---|---|---|
| Bina servis kutusu ve ana vana | Numaralı levha, önü boş alan çizgisi | Söndürme ekibi veya teknik personel | Aylık: önü boş, kapak açılabiliyor |
| Bölüm vanaları (kazan dairesi, mutfak, üretim hattı) | Numaralı etiket, hangi alanı beslediği | Bölüm sorumlusu | Üç ayda bir: erişim, etiket okunaklı |
| Cihaz vanaları (ocak, fırın, brülör) | Cihaz üzerinde etiket | Cihaz kullanıcısı | Vardiya başı: kol hareketli |
| Selenoid vana ve gaz alarm paneli | Panel yanında kullanım talimatı | Teknik personel | İmalatçı aralığında test |
Her vananın numarası, tahliye krokisinde ve acil durum planındaki listede aynı olmalıdır. Kroki, girişlere ve katlara asılır. Vanaları kapatma yetkisi ve sırası, destek elemanlarının görev listesinde isimle yazılır; gece vardiyasında da bu görevi üstlenecek biri belirlenir. İşaret ve levhaların renk ve biçimi için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Tatbikat ve eğitim
Gaz kaçağı senaryosu, yılda en az bir kez yapılan acil durum tatbikatları için uygun ve gerçekçi bir senaryodur. Tatbikatta ölçülecek noktalar:
- Kokuyu fark eden kişinin doğru kişiye haber vermesi ve elektrik anahtarlarına dokunmaması
- Bölüm vanasının doğru kişi tarafından, ne kadar sürede kapatıldığı
- Elektriğin gaz bulunmayan bir noktadan kesilip kesilmediği
- Tahliyenin ve sayımın tamamlanma süresi
- 187’nin gaz bulunan alanın dışından aranması ve acil ekibin karşılanacağı noktanın belli olması
Senaryo yazımı ve tatbikat formu için acil durum tatbikatı yazımıza bakın. Deprem gibi olaylardan sonra gaz tesisatının kontrolü de planın parçasıdır; bu konu depremden sonra fabrikaya dönüş yazımızda anlatılır. Proseste doğal gaz kullanılan ve patlayıcı ortam oluşabilecek alanlar için patlamadan korunma dokümanı ayrıca hazırlanır.
Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde gaz kaçağı senaryosunu acil durum planı hizmetimiz kapsamında plana, tahliye krokisine ve tatbikat programına işliyoruz. Büyük mutfağı olan gıda işletmeleri ve yemekhaneli fabrikalar için mutfak gaz algılama ve kesme düzeninin kontrolü de bu çalışmanın parçasıdır.
Sık Sorulan Sorular
Doğalgaz kaçağında ilk ne yapılmalı?
Elektrik anahtarlarına dokunmadan ve kıvılcım çıkarmadan kapı ve pencereler açılır, güvenle ulaşılabiliyorsa gaz vanası kapatılır, alan boşaltılır ve gaz bulunan alanın dışından 187 Doğal Gaz Acil hattı aranır.
Gaz kaçağında elektrik kesilmeli mi?
Gaz bulunan ortamdaki şalter veya anahtarlara dokunulmaz; çünkü kontak anında kıvılcım çıkabilir. Elektrik kesilmesi gerekiyorsa gazın bulunmadığı bir noktadaki ana panodan yapılır. Kazan dairelerinde bu amaçla dışarıdan kesme tesisatı bulunması gerekir.
Gaz alarm cihazı nereye takılmalı?
Doğal gaz havadan hafif olduğu için tavana yakın, LPG ağır olduğu için zemine yakın takılır. Kesin mesafeler cihazın kılavuzunda ve gaz dağıtım şirketinin teknik şartnamesinde yer alır; algılayıcı kapı, pencere ve havalandırma menfezlerinin önüne konmaz.
İşyerinde gaz alarm cihazı zorunlu mu?
Doğal gaz veya LPG kullanılan kazan dairelerinde ve yönetmelikte sayılan büyük mutfaklarda gaz algılama ve kesme tesisatı zorunludur. Diğer alanlarda gerekliliği risk değerlendirmesi ve acil durum planı çalışmasıyla belirlenir.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.