Kısaca
Depremden sonra fabrikaya dönüş tek bir “binaya girebiliriz” kararı değil, sıralı bir süreçtir. Önce yapı ve kaçış yolları değerlendirilir, sonra enerji kontrollü verilir, raflar boşaltılıp incelenir, basınçlı kaplar, tesisatlar ve kaldırma ekipmanları yetkili kişilerce kontrol edilir, en son makineler tek tek devreye alınır. İş Ekipmanları Yönetmeliği, doğal olaylardan sonra gerekli periyodik kontrollerin yapılmasını açıkça ister.
Deprem sonrası işyerine dönüş bir süreçtir
Sarsıntı bitti, herkes toplanma alanında ve sayım tamam. Yöneticinin aklındaki soru bellidir: “Ne zaman üretime döneriz?” Deprem sonrası işyerine dönüşte en tehlikeli dakikalar çoğu zaman sarsıntının kendisinden sonra gelir: çatlamış bir rafın altına girmek, gaz kokusu varken şalteri kaldırmak, ankrajı sökülmüş bir presi çalıştırmak. Deprem öncesi hazırlık ve sarsıntı anındaki davranışları işyerinde deprem yazımızda anlattık; bu yazı dönüş kararını ve yeniden başlatma sırasını ele alır.
Mevzuatta bu sürece doğrudan bağlanan dört hüküm vardır:
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği md. 7/2-b, kazalar, doğal olaylar veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra, yetkili kişilerce gerekli periyodik kontrollerin yapılmasını ister. Seyyar olmayan bir ekipman yer değiştirmişse de kontrol gerekir (md. 7/2-a).
- Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12/2, binalarda değişiklik olması ve işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlikenin ortaya çıkması hâllerinde değerlendirmenin tamamen veya kısmen yenilenmesini ister.
- Acil Durumlar Yönetmeliği md. 14/1, işyerinde veya yakın çevresinde acil durumları etkileyecek değişiklikler olduğunda planın yenilenmesini ister.
- İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1 madde 3, işyeri binalarının yapılan işe uygun ve yeterli sağlamlıkta olmasını şart koşar.
Bursa ve hizmet verdiğimiz Kocaeli, Sakarya ve Yalova gibi çevre iller, Marmara’nın deprem riski yüksek bölgesindedir. Bu yüzden dönüş prosedürünü acil durum planına önceden yazmak, sarsıntıdan sonra doğaçlama yapmaktan çok daha güvenlidir.
İlk saatler: sayım, kordon ve enerji
Binaya dönüş değerlendirmesi başlamadan önce üç iş tamamlanır:
- Sayım ve eksik kişi. Toplanma alanındaki sayımda eksik varsa, kişinin son görüldüğü yer kurtarma ekibine ve 112’ye bildirilir. Hasarlı bir binaya eğitimsiz kişiler arama için girmez.
- Kordon. Cephe paneli, cam, baca veya dış raflardan parça düşme ihtimali olan alanlar şeritle kapatılır. Toplanma alanı bu tür yapılara yakınsa daha uzak bir noktaya kaydırılır.
- Enerji kesme. Elektrik ana şalteri ve doğalgaz ana vanası kesilmemişse, kesme noktalarına güvenle ulaşılabiliyorsa kesilir. Acil durum planında yer alması gereken elektrik ve gaz kesme noktaları bu anda işe yarar.
Kimyasal depo, asit tankı veya akü odasında sızıntı varsa müdahale, sızıntı prosedürüne göre ve uygun KKD ile yapılır; ayrıntılar için kimyasal sızıntı müdahale yazımıza bakın.
Deprem sonrası bina kontrolü
Binanın kullanılabilirliği konusunda karar, ilgili kurumların hasar tespiti ve gerektiğinde bir inşaat mühendisinin yapısal değerlendirmesiyle verilir. İş güvenliği uzmanı ve bakım ekibi bunun yerine geçmez, ama değerlendirme beklenirken neyin görüleceğini bilmek, karar vericiye doğru bilgi taşır.
Yapı değerlendirmesinden geçen binada İSG ekibi şunlara bakar:
- Kaçış yolları ve kapılar: Acil çıkış kapıları açılıyor mu, merdivenlerde düşmüş malzeme var mı, acil aydınlatma çalışıyor mu?
- Asma tavan ve cephe: Gevşemiş tavan panelleri, aydınlatma armatürleri ve havalandırma kanalları sabit mi?
- Yangın sistemleri: Sprinkler borularında kırık veya kaçak, yangın pompasının çalışması, hidrant ve söndürücülerin yerinde olması.
- Bölme duvarlar: Hafif bölmeler ve depo içi duvarlar devrilme riski taşıyor mu?
Raflar ve depolar: raf devrilmesi riski
Depremde raf devrilmesi yalnızca rafın tamamen yıkılması değildir. Dikmesi bükülmüş, ankrajı sökülmüş veya kirişi yuvasından çıkmış bir raf, ilk forklift temasında ya da artçı sarsıntıda çökebilir. Yapılacaklar:
- Hasar görmüş raf sırasının önü ve arkası kapatılır; altından geçilmez, raf üzerine tırmanılmaz.
- Kaymış veya devrilmek üzere olan yükler, sorumlu kişinin gözetiminde, raf sisteminin yükü dengesiz bırakılmayacağı bir sırayla indirilir.
- Dikme, kiriş, kilit pimleri ve zemin ankrajları kontrol edilir. Endüstriyel raflar zaten yılda bir periyodik kontrole tabidir; deprem sonrası kontrol, raporu olan yetkili kişiye yaptırılır.
- Kontrolden geçmeyen raf bölümü, onarılana kadar yüklenmez ve etiketlenir.
Raf hasar sınıflandırması ve günlük kontrol için endüstriyel raf güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Basınçlı kaplar ve tesisatlar
Sarsıntı; boru bağlantılarını, flanşları ve tank ayaklarını zorlar. Aşağıdaki ekipmanlar, devreye alınmadan önce kontrol edilir:
| Ekipman | Bakılacak noktalar | Kim kontrol eder? |
|---|---|---|
| Kompresör ve hava tankı | Ayak ve ankraj, emniyet ventili, bağlantı kaçakları | Periyodik kontrole yetkili kişi |
| Buhar kazanı, kızgın yağ kazanı | Gövde, emniyet donanımları, baca bağlantısı, yakıt hattı | Periyodik kontrole yetkili kişi |
| LPG tankı ve tesisatı | Tank oturması, boru hattı, kaçak testi | Akredite muayene kuruluşu |
| Doğalgaz iç tesisatı | Kaçak, boru desteği, vana | Gaz dağıtım şirketi veya yetkili firma |
| Elektrik iç tesisatı ve topraklama | Pano bağlantıları, kablo kanalları, topraklama sürekliliği | Periyodik kontrole yetkili kişi |
| Yangın tesisatı | Sprinkler, hidrant, pompa, algılama | Periyodik kontrole yetkili kişi |
| Kren, vinç, forklift | Ray hizası, taşıyıcı konstrüksiyon, frenler | Periyodik kontrole yetkili kişi |
Kontrolleri EKİPNET’e kayıtlı mühendis, teknik öğretmen, tekniker veya yüksek teknikerler yapar; LPG tank ve tesisatı gibi bazı ekipmanlarda akredite muayene kuruluşu zorunludur. Kontrol sözleşmesi İSG-KATİP üzerinden yapılır. Ekipman bazında azami süreler için iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri, basınçlı kaplar için basınçlı kap ve kompresör tankı yazılarımıza bakın.
Deprem sonrası makine kontrolü
Tesisatlar güvenli hâle geldikten sonra makineler tek tek ele alınır. Her makine için kısa bir kontrol kartı doldurmak, “hepsini birden açalım” baskısına karşı en iyi araçtır:
- Makine yerinden kaymış mı, ankraj cıvataları ve seviye ayakları yerinde mi?
- Koruyucular, kapaklar ve kilitleme düzenekleri hasarsız ve çalışıyor mu?
- Acil durdurma butonları ve iki el kumandaları test edildi mi?
- Hidrolik ve pnömatik hortumlarda ezilme, kaçak veya kopma var mı?
- Kalıp, aparat ve iş parçası bağlantıları gevşemiş mi?
Bakım ekibi makineye müdahale ederken enerji izolasyonu uygulanır; yöntemi kilitleme ve etiketleme yazımızda anlattık. Yeri değişmiş sabit ekipman ile kaldırma ekipmanları, yetkili kişi kontrolünden önce kullanılmaz.
Deprem sonrası işe başlama sırası
Aşağıdaki sıra, bir üretim tesisi için genel bir çerçevedir. Her aşamanın sonunda kararı kimin vereceği önceden belirlenmelidir.
| Aşama | Ne yapılır? | Karar |
|---|---|---|
| 1. Yapı | Hasar tespiti ve gerekiyorsa yapısal değerlendirme | Yetkili kurum ve mühendis görüşüyle işveren |
| 2. Kaçış ve yangın | Kaçış yolları, acil aydınlatma, yangın sistemleri | İSG ekibi ve bakım |
| 3. Enerji | Elektrik ve gazın kontrollü verilmesi, kaçak kontrolü | Yetkili elektrikçi, gaz firması |
| 4. Depolar | Rafların boşaltılması, incelenmesi, etiketlenmesi | Yetkili kontrol kişisi |
| 5. Basınçlı kaplar, kaldırma | Periyodik kontrol ve rapor | Yetkili kişi veya akredite kuruluş |
| 6. Makineler | Kontrol kartı, deneme çalıştırması | Bakım sorumlusu ve bölüm amiri |
| 7. Üretim | Sınırlı kapasiteyle başlama, ilk vardiyada gözlem | İşveren |
Üretim başladıktan sonra risk değerlendirmesi deprem sonrası tespitlerle güncellenir, acil durum planı gözden geçirilir ve dönüş sürecinde yaşanan aksaklıklar düzeltici faaliyet olarak kaydedilir. Bu süreçte iş kazası yaşanmışsa kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir. Artçı sarsıntılar sırasında çalışanların yeniden toplanma alanına çıkması gerekebilir; ilk günlerde tatbikattaki görev dağılımını hatırlatan kısa bir bilgilendirme yapın. Depremin çalışanlar üzerindeki ruhsal etkileri de işyeri hekimiyle birlikte izlenmelidir.
Deprem sonrası dönüş prosedürünü planınıza eklemek için acil durum planı, ekipman kontrollerinin planlanması için periyodik kontrol hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Deprem sonrası binaya dönüş kararını kim verir?
Kararı işveren verir, ancak bu karar yetkili kurumların hasar tespitine ve gerektiğinde inşaat mühendisinin yapısal değerlendirmesine dayanmalıdır. Taşıyıcı sistemde hasar işareti varsa bina değerlendirme yapılana kadar kullanılmaz.
Deprem sonrası periyodik kontrol yaptırmak zorunlu mu?
İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7/2-b, doğal olaylar gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra yetkili kişilerce gerekli periyodik kontrollerin yapılmasını ister. Basınçlı kaplar, kaldırma ekipmanları, raflar ve elektrik tesisatı bu kapsamda önceliklidir.
Hasarsız görünen makineyi hemen çalıştırabilir miyiz?
Önce tesisatların güvenli olduğu doğrulanır, ardından makine için ankraj, koruyucu, acil durdurma ve hortum kontrolleri yapılır. Yer değiştirmiş sabit ekipman yetkili kişi kontrolünden önce kullanılmaz.
Risk değerlendirmesini yenilemek gerekir mi?
Binada değişiklik olduysa veya deprem işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlike oluşturduysa risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir. Acil durum planı da depremde görülen aksaklıklara göre gözden geçirilir.
Senaryolar, destek ekipleri, tahliye krokileri ve yıllık tatbikatla sahada gerçekten işleyen bir acil durum planı.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.