Göze Kimyasal ve Yabancı Cisim Kaçarsa İlkyardım

Göze kimyasal kaçtığında ilkyardım: ilk saniyeler belirleyicidir

Bir kimya veya plastik tesisinde kalıp temizlerken solvent sıçraması, kostik dolum hattında bir hortum ağzının boşalması ya da bakımcının yüzüne gelen asit damlası… Göze kimyasal kaçtığında ilkyardım, ambulansı beklemekle değil, olay yerindeki çalışanın ilk saniyelerde gözü suyla buluşturmasıyla başlar. Kimyasal, göz yüzeyiyle temas ettiği her saniye dokuya ilerler; yıkamanın gecikmesi, sonradan yapılacak tedaviyle telafi edilemeyen hasara yol açabilir.

Bu yazı iki tür göz yaralanmasını ele alır: kimyasal sıçrama ve taşlama çapağı gibi yabancı cisim. İkisinde ilk müdahale birbirine zıttır: kimyasalda hemen ve uzun süre yıkanır, gözde saplı kalmış bir çapakta ise göze dokunulmaz. Çalışanlarınıza bu farkı önceden öğretmek, olay anında yanlış refleksi önler.

Göz duşu kullanımı: adım adım

Göz duşu, kimyasalla çalışılan bir bölümde en kısa sürede ulaşılabilecek su kaynağıdır. Çalışanın gözü yanarken ve görmesi bulanıkken bile cihazı bulup çalıştırabilmesi gerekir. Bu yüzden göz duşu kullanımı, broşürle değil uygulamayla öğretilir:

1. Yardım isteyin ve duşa yönelin. Etkilenen çalışan yüksek sesle haber verir; yakındaki çalışan onu kolundan tutup duşa götürür.
2. Cihazı açın. Kolu veya pedalı sonuna kadar itin; su kapakları açılır ve iki fıskiyeden su akar.
3. Göz kapaklarını açık tutun. Refleks olarak kapanan kapakları çalışanın kendi parmaklarıyla, gerekirse yardım edenin eliyle açık tutun. Kapalı göze akan su, kimyasalı yıkamaz.
4. Gözü döndürün. Yıkama sırasında göz yukarı, aşağı ve yanlara çevrilir; kapakların altında kalan kimyasal da böylece akar.
5. Kontakt lensi çıkarın. Lens kolayca çıkıyorsa yıkamanın ilk dakikalarında çıkarılır. Çıkarmak için yıkamaya ara verilmez.
6. Tek gözde başı yana eğin. Yalnız bir göz etkilendiyse baş, etkilenen göz aşağıda kalacak şekilde eğilir; böylece kimyasallı su sağlam göze akmaz.
7. Süreyi tutun. Yıkama süresini çalışan değil, yanındaki kişi saatle takip eder. Ağrının azalması yıkamayı bırakmak için gerekçe değildir.
8. Kirlenmiş giysiyi çıkarın. Yüze ve boyna sıçramış kimyasal varsa acil duş da kullanılır.

Gözde veya yüzde kireç ve çimento gibi kuru toz kimyasal varsa, göz kapaklarındaki ve yüzdeki kuru tozu önce nazikçe silkeleyin, ardından yıkamaya geçin. Az miktardaki suyun kuru tozla tepkimesi, yüzeyde kalan kalıntıyı daha aşındırıcı hâle getirebilir.

Göz yıkama süresi: neden en az 15 dakika?

Göz yıkama süresi için ilkyardım uygulamasında yaygın kabul gören alt sınır 15 dakikadır. Bu süre, gözün yüzeyindeki ve kapak altındaki kimyasalın sulandırılıp uzaklaştırılması için gereken en kısa süre olarak düşünülmelidir; bir üst sınır değildir. Alkali maddeler göz dokusuna asitlerden daha derin işler ve yıkama süresi bu yüzden daha uzun tutulur. Uygulamada alkali sıçramalarında yıkama, çoğu zaman sağlık kuruluşuna ulaşılana kadar sürdürülür.

Doğru süreyi en iyi bilen belge, kullandığınız ürünün güvenlik bilgi formudur. Formun 4. bölümü ilk yardım önlemlerini, 8. bölümü ise göz koruyucu seçimini anlatır. Kimyasal envanterinizdeki her ürün için bu iki bölümü işyeri hekimiyle birlikte okuyun ve göz duşunun yanına kısa bir talimat asın. Formun nasıl okunacağını güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımızda anlattık.

Yıkama bittiğinde çalışan, belirtileri azalmış olsa bile göz muayenesine götürülür. Ağır sıçramalarda 112 aranır. Sağlık kuruluşuna ürünün etiketini veya güvenlik bilgi formunun çıktısını da gönderin; hekimin hangi maddeyle karşı karşıya olduğunu bilmesi tedaviyi hızlandırır.

Göze yabancı cisim ve taşlama çapağı göze kaçtığında

Avuç taşlama, metal kesme, granül kırma ve basınçlı havayla temizlik, göze yabancı cisim kaçmasının en sık nedenleridir. Taşlama çapağı göze kaçtığında durum, kimyasaldan farklı yönetilir; çünkü sıcak ve hızlı metal parçacığı göz yüzeyine yapışabilir veya saplanabilir.

Serbest toz veya talaş için:

• Çalışan gözünü ovmaz. Ovmak, parçacığı göz yüzeyinde sürükleyerek çizik açar.
• Birkaç kez göz kırpıştırılır; gözyaşı küçük parçacıkları kendiliğinden atabilir.
• Göz, temiz su veya steril serum fizyolojikle yıkanır.
• Parçacık çıkmazsa ya da batma hissi sürerse çalışan göz muayenesine gönderilir.

Yapışmış veya saplanmış cisim için:

• Cisim çıkarılmaya çalışılmaz. İğne, mıknatıs, mendil ucu veya pamuklu çubukla müdahale, yüzeysel bir yaralanmayı ciddi bir hasara dönüştürebilir.
• Göz bastırmadan, temiz bir gazlı bezle kapatılır. Gözler birlikte hareket ettiği için sağlam gözün de kapatılması göz hareketini azaltır.
• Göze saplanmış ve dışarıda görünen bir cisim varsa etrafına bir karton bardak gibi koruyucu yerleştirilip sabitlenir, 112 aranır.
• Çekiçle metale vurma veya taşlama diski kırılması gibi yüksek hızlı bir olaydan sonra, ağrı az olsa bile çalışan göz muayenesine götürülür. Göz içine giren küçük bir parçacık ilk anda belirti vermeyebilir.

Metal çapağı göz yüzeyinde kısa sürede paslanma izi bırakabilir; bu yüzden “akşama kadar geçer” beklentisiyle çalışanı işe döndürmeyin. Taşlama ve kesme gibi kıvılcım çıkaran işlerin diğer kuralları için sıcak çalışma izni yazımıza da bakabilirsiniz.

Göz duşu nerede olmalı, nasıl kontrol edilir?

Göz duşunun sayısı ve yeri, kimyasal envanteriniz ve risk değerlendirmesiyle belirlenir. Uluslararası uygulamada sıkça başvurulan ABD standardı ANSI Z358.1, sabit göz duşunun en az 15 dakika kesintisiz ve ılık su vermesini ve tehlike noktasından yaklaşık 10 saniyede, engelsiz bir yolla ulaşılabilir olmasını ister; Avrupa’da EN 15154 serisi aynı ekipmanı tanımlar. Bu ölçüler, yer seçiminde ve satın almada iyi bir referanstır.

Sahada şu kontrolleri yapın:

• Yer: Göz duşu, kimyasalın kullanıldığı noktayla aynı kattadır; arada kilitli kapı, merdiven veya istif yoktur. Asit-baz dolum ve seyreltme noktaları, kalıp temizlik tezgâhları ve akü şarj alanları öncelikli yerlerdir.
• İşaret: Duş, uzaktan görülebilecek şekilde işaretlenir ve önü boş tutulur.
• Deneme: Şebekeye bağlı göz duşları düzenli aralıklarla, uygulamada çoğu işletmede haftada bir çalıştırılarak suyun aktığı, kapakların açıldığı ve suyun temiz geldiği kontrol edilir. Sonuç kısa bir forma yazılır.
• Sıcaklık: Kışın donan, yazın güneşte ısınan dış mekân duşları çalışanı yıkamadan uzaklaştırır.
• Taşınabilir ünite ve şişeler: Göz yıkama şişeleri ilk saniyeler içindir, 15 dakikalık yıkamanın yerine geçmez. Son kullanma tarihleri ve tank suyunun değişimi, imalatçı talimatına göre takip edilir.

İlkyardım dolabına konacak göz yıkama malzemeleri için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza bakın.

Göz yaralanmasını önlemek: doğru göz koruyucu

İlkyardım, önlemenin başarısız olduğu yerde devreye girer. Göz koruyucunun üzerindeki EN 166 işaretleri, ürünün hangi riske karşı test edildiğini gösterir. KKD Kullanımı Yönetmeliği uyarınca KKD risk değerlendirmesine göre seçilir ve işveren tarafından ücretsiz verilir.

Yan korumalı standart iş gözlüğü sıvı sıçramasına karşı kapalı bir koruma sağlamaz. Kimyasal aktarımında göze oturan kapalı gözlük, gerektiğinde üzerine yüz siperi kullanılır. Avuç taşlamada gözlükle birlikte yüz siperi tercih edilir. Seçim adımları için KKD seçimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

Olaydan sonra: kayıt, bildirim ve hekim takibi

Göz yaralanması, iş kazası olarak kayda alınır ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir (6331 sayılı Kanun md. 14). Ardından:

1. Kök neden araştırılır. Gözlük takılı mıydı, doğru gözlük müydü, sıçrama neden oldu, göz duşuna kaç saniyede ulaşıldı?
2. Risk değerlendirmesi güncellenir. İş kazası ve ramak kala olay, risk değerlendirmesinin süreden bağımsız yenilenmesini gerektiren durumlardandır.
3. İşyeri hekimi takip eder. Hekim, sağlık kuruluşunun raporunu değerlendirir, işe dönüşte görme işlevini ve çalışanın göz koruyucuyu kullanıp kullanamadığını kontrol eder.
4. İlave eğitim verilir. Kaza geçiren çalışana işe başlamadan önce olayın nedenleri ve korunma yolları anlatılır.

İlkyardımcı sayınızı da gözden geçirin: az tehlikelide her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana bir ilkyardımcı gerekir (İlkyardım Yönetmeliği). Her vardiyada göz duşunu kullandırabilecek eğitimli bir kişi bulunmalıdır. Kendi sayılarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki kimya ve plastik işletmelerinde göz duşu yerlerini kimyasal envanterle birlikte planlıyor, çalışanlara uygulamalı göz yıkama eğitimini sahada veriyoruz. Olay sonrası sağlık takibi işyeri hekimliği hizmetimizin parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

Göz duşu yoksa göze kimyasal kaçtığında ne yapılmalı?

En yakın temiz su kaynağına gidilir: lavabo, musluk, hatta temiz içme suyu şişeleri. Göz kapakları açık tutularak en az 15 dakika yıkanır. Su kaynağını aramakla vakit kaybetmemek için göz duşunun önceden kurulması gerekir.

Göze kimyasal kaçtıktan sonra göz kapatılır mı?

Önce yıkama yapılır. Yıkamadan önce gözü kapatmak kimyasalı içeride tutar. Yıkama tamamlandıktan sonra çalışan, hekimin değerlendirmesi için sağlık kuruluşuna götürülür.

Taşlama çapağı göze kaçarsa evde çıkarılabilir mi?

Hayır. Göz yüzeyine yapışmış metal çapağını iğne, mıknatıs veya pamuklu çubukla çıkarmaya çalışmak hasarı büyütür. Göz bastırmadan kapatılır ve çalışan göz muayenesine götürülür.

Göz yıkama şişesi göz duşunun yerine geçer mi?

Geçmez. Şişeler ilk saniyelerdeki yıkama içindir ve 15 dakikalık yıkamayı karşılayacak su içermez. Kimyasal kullanılan bölümlerde sabit veya yeterli kapasiteli taşınabilir göz duşu bulunmalıdır.