Günde 7,5 Saat veya Daha Az Çalışılacak İşler

Yönetmeliğin dayanağı ve kapsamı

Haftalık 45 saatlik genel sınır her işte aynı şekilde uygulanmaz. Bazı işlerde maruziyetin sağlığa etkisi, günlük çalışma süresinin kısaltılmasını gerektirir. Bu işleri Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik belirler. Yönetmelik 16 Temmuz 2013 tarihli ve 28709 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı ve 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanır. 2004 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır.

Yönetmelik iki liste içerir. 4. madde, günde en fazla 7,5 saat çalışılabilecek işleri sayar. 5. madde ise 7,5 saatten de kısa süre öngörülen işleri ve bu süreleri verir. Uygulamada “günde 7.5 saat çalışılacak işler” ya da kısaca “7.5 saat yönetmeliği” diye anılan düzenleme budur.

Ayrı bir hüküm olarak 4857 sayılı İş Kanunu md. 63, yer altı maden işlerinde çalışma süresini günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saatle sınırlar. Bu yazıda imalat sanayisinde, özellikle Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine işletmelerinde karşılaşılan işlere odaklanıyoruz.

Günde 7,5 saat çalışılacak işler: yönetmelikteki liste

madde 23 bentten oluşur. Her bent bir sektörü değil, o sektördeki belirli işleri kapsar. Metal ve makine işletmelerini doğrudan ilgilendirenler tablonun ilk bölümündedir.

Bent	İş grubu	Kapsadığı başlıca işler
ğ	Demir ve çelik	Çelikhane fırınları, sıvı metal ve sıcak cüruf taşıma, haddehaneler (soğuk demirle çalışılanlar hariç), sıcak presleme
h	Döküm	Kalıp kumu hazırlama, kalıp yapımı, ergitme ve dökme, kalıp bozma, savurma döküm
ı	Kaplamacılık	Galvano kaplama, polisaj, kalaycılık, doldurma yoluyla galvanizleme, asitle yüzey temizleme
k	Akümülatör	Akü yapım ve onarımı, akü suyu hazırlama ve şarj
l	Kaynak	Her çeşit koruyucu gaz altı kaynak, toz altı kaynak, oksijen ve elektrik kaynağı
m	Madenlere su verme	Sertleştirme ve semantasyon
p	Gürültülü işler	Günlük maruziyetin 8 saatlik 85 dB(A) değerini aştığı işler
s	Tozlu işler	Pnömokonyoz yapan tozların bulunduğu işyerlerindeki işler
a, c, e, f, g	Kurşun-arsenik, cıva, çinko, bakır, alüminyum	İzabe, alaşım, cevher hazırlama ve ilgili işler
b, ç, d, i, j	Cam, çimento, kok ve termik santral, karpit, asit	Hammadde hazırlama, fırın, öğütme, torbalama, ilgili işler
n, o, ö, r, ş	Kauçuk, yeraltı, radyoaktif madde, su altında basınçlı hava (20 m’ye kadar), tarım ilaçları	Kauçuk hamuru ve sıcak vulkanizasyon, yeraltı işleri, radyasyonla çalışma, dalış, ilaçlama

Listeyi okurken iki noktaya dikkat edin. Birincisi, bent kapsamı işin kendisiyle belirlenir: bir otomotiv yan sanayi firmasında yalnız kaynak hattı ya da galvano bölümü kapsama girebilir. İkincisi, gürültü bendi bir ölçüm sonucuna bağlıdır. Hangi bölümde 85 dB(A) aşıldığını bilmiyorsanız, önce işyerinde gürültü ölçümü yaptırmanız gerekir. Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlıyor, sonuçları risk değerlendirmesine işliyoruz.

7,5 saatten de kısa çalışılacak işler

madde, bazı işlerde günlük süreyi daha da kısaltır:

Su altında basınçlı hava içinde çalışma: 20–25 m derinlikte 7 saat, 25–30 m’de 6 saat, 30–35 m’de 5 saat, 35–40 m’de 4 saat. Dalgıçlar için ayrı ve daha kısa süreler vardır.
Cıva işleri: Cıva izabe fırınlarında ve elementer cıva bulunan ocaklarda 6 saat.
Kurşun işleri: Kurşun izabe fırınlarının teksif odalarında biriken kuru tozları kaldırma işleri 4 saat.
Karbon sülfür: Karbon sülfürden etkilenme tehlikesi bulunan işler 6 saat.
İnsektisitler: Karbamatlı ve organik fosforlu insektisitlerin yapımı, paketlenmesi, çözelti olarak hazırlanması ve uygulanması 6 saat.

İlaçlama hizmeti veren firmalar ve tarım ilacı formülasyonu yapan tesisler için 6 saatlik sınır doğrudan önem taşır.

Sınırın üç sonucu

Yönetmelik, süre sınırını üç ek hükümle güçlendirir:

Başka işte çalıştırma yasağı (md. 6): Kapsamdaki işlerde çalışanlar, günlük azami süreyi doldurduktan sonra diğer herhangi bir işte çalıştırılamaz. 7,5 saat kaynak yapan çalışana vardiyanın sonunda “bir saat de depoda yardım et” denemez.
Fazla çalışma yasağı (md. 7): Bu işlerde fazla çalışma yapılamaz. Çalışanın onayı bu yasağı kaldırmaz.
Bildirim (md. 8): Bu işlerin sürekli yapıldığı işyerlerinin işverenleri, işe başlamadan önce işlerin çeşidini ve niteliğini, yapılma zamanlarını ve kadın ve erkek çalışan sayılarını, işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne yazılı olarak bildirir. 2004 yönetmeliğine göre daha önce bildirilmiş işler için yeniden bildirim gerekmez.

Vardiya planına nasıl yansıtılır?

Sınırın vardiya planına çevrilmesi, ara dinlenmesinin doğru hesaplanmasıyla başlar. 4857 md. 68’e göre 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 dahil) süreli işlerde ara dinlenmesi yarım saattir ve çalışma süresinden sayılmaz. Bu, kapsamdaki işler için pratik bir sonuç verir:

Plan unsuru	Kapsam dışı iş (örnek)	7,5 saat sınırlı iş
Günlük fiilî çalışma	7,5 saati aşabilir	En fazla 7,5 saat
Ara dinlenmesi	7,5 saati aşan işte 1 saat	Yarım saat
İşyerinde geçen süre	Örneğin 9 saat	8 saat
Vardiya sonunda başka iş	Süre sınırları içinde mümkün	Yapılamaz (md. 6)
Haftalık süre	45 saate kadar; ötesi kanundaki şartlarla fazla çalışma	6 günde 45, 5 günde 37,5 saat; fazla çalışma yapılamaz (md. 7)

Örnek: Kestel’de 3 vardiya çalışan bir döküm atölyesinde ergitme ve döküm ekibi 06.00–14.00, 14.00–22.00 ve 22.00–06.00 postalarında çalışıyor. Her postada 7,5 saat çalışma ve yarım saat ara dinlenmesi planlanırsa sınır aşılmaz. Sorun, sipariş arttığında çıkar: kapsam dışındaki montaj bölümünde yapılabilen fazla çalışma, döküm ekibine uygulanamaz. Yoğun dönem için çözüm postaya ek çalışan almak veya iş yükünü günlere yaymaktır.

Planı kurarken şu kontrolleri yapın:

Bölüm bazında liste: Hangi pozisyonların kapsamda olduğunu bölüm ve görev adıyla yazın. Aynı bölümde çalışan forklift operatörü ile ocakçının durumu farklı olabilir.
Rotasyon: Kapsamdaki işte çalışan, gün içinde kapsam dışı bir işe kaydırılarak süre aşılmaz; md. 6 bunu açıkça engeller.
Puantaj: Kapsamdaki pozisyonlarda fazla çalışma girişi yapılamayacak şekilde puantaj sistemini ayarlayın.
Devir teslim: Postalar arası devir teslimi, kapsamdaki çalışanın 7,5 saatini aşmasına yol açmayacak şekilde planlayın.

Metal ve makine işletmelerinde sık yapılan hatalar

Kaynakçıyı kapsam dışı saymak. Bent (l) her çeşit koruyucu gaz altı, toz altı, oksijen ve elektrik kaynağını kapsar. Kaynak hattında fiilî çalışmanın 7,5 saati aştığı bir vardiya planı yönetmeliğe aykırıdır.
Gürültü ölçümünü eski bırakmak. Yeni pres veya kompresör eklenen bölümde maruziyet değişmiş olabilir; ölçümü güncellemeden gürültü bendinin dışında olduğunuzu varsayamazsınız.
Bildirimi unutmak. Yeni açılan galvano veya döküm bölümü için İŞKUR il müdürlüğüne yazılı bildirim, işe başlamadan önce yapılır.
Yoğun dönemde “gönüllü” fazla mesai. Çalışanın onayı md. 7’deki yasağı ortadan kaldırmaz.
Risk değerlendirmesiyle bağlantı kurmamak. Kapsamdaki işler, risk değerlendirmesinde maruziyet satırlarıyla eşleşmelidir. Bu bağlantı, dökümhanelerde iş güvenliği ve kaynakçının riskleri gibi işe özgü önlemlerin de dayanağıdır.

Kapsamda mıyız? Tereddütte ne yapılır?

Bir işin 4. veya 5. maddede sayılıp sayılmadığına ilişkin itirazlar ve listede yer almayan işler için başvurular, yönetmeliğin 9. maddesine göre Bakanlıkça karara bağlanır. Bakanlık kararı verirken kullanılan maddelerin özelliklerini, uygulanan teknolojiyi ve alınan toplu koruma önlemlerini dikkate alır ve Sağlık Bakanlığının görüşünü alır. Bu da şunu gösterir: kapalı otomatik bir hat ile açık bir atölye aynı bent adı altında farklı değerlendirilebilir.

Tereddüt ettiğiniz pozisyonlar için izlenecek yol:

Görev tanımını ve fiilen yapılan işi yazın.
Maruziyeti ölçüm sonuçlarıyla belgeleyin (gürültü, toz, kimyasal).
Uygulanan toplu koruma önlemlerini listeleyin.
Sonuç hâlâ belirsizse Bakanlığa başvurun ve karara kadar sınırı uygulayın.

Kapsamdaki işlerde çalışanların sağlık gözetimi de maruziyete göre planlanır; periyodik muayene ve tetkikler yazımız bu planı anlatır. İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kapsamdaki pozisyonları risk değerlendirmesiyle eşleştiriyor, işyeri hekimliği hizmetimizde bu çalışanların muayene aralıklarını belirliyoruz. Sektöre özgü diğer konular için metal ve makine sayfamıza, yükümlülük ve sürelerinizi görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynakçılar günde kaç saat çalışabilir?

Yönetmeliğin 4. maddesinin (l) bendine göre koruyucu gaz altı, toz altı, oksijen ve elektrik kaynağı işlerinde günlük çalışma en fazla 7,5 saattir. Bu sürenin üzerine fazla çalışma yapılamaz ve süre dolduktan sonra çalışan başka bir işte çalıştırılamaz.

7,5 saat sınırlı işlerde cumartesi çalışılabilir mi?

Haftalık süre 45 saati aşmadığı sürece evet. Altı gün 7,5 saat çalışma toplam 45 saat eder. Ancak 45 saatin üzerinde fazla çalışma bu işlerde yasaktır.

Gürültülü işler hangi ölçüme göre belirlenir?

Yönetmelik, 8 saatlik maruziyet etkin değeri olarak 85 dB(A)’yı aşan işleri kapsar. Bunun için yetkili laboratuvarın yaptığı maruziyet ölçümü esas alınır. Güncel ölçüm olmadan bu bendin dışında kaldığınızı göstermek zordur.

Bildirim nereye yapılır?

Kapsamdaki işlerin sürekli yapıldığı işyerinin işvereni, işe başlamadan önce işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne yazılı bildirim yapar. Bildirimde işlerin çeşidi ve niteliği, yapılma zamanları ve kadın ve erkek çalışan sayıları yer alır.