İş Güvenliği Uzmanının Hukuki Sorumluluğu

İş güvenliği uzmanı sorumluluğu üç ayrı alanda doğar

“Uzmanımız var, sorumluluk onda” cümlesi de “uzman yalnızca danışmandır, hiçbir sorumluluğu yoktur” cümlesi de yanlıştır. İş güvenliği uzmanı sorumluluğu, birbirinden bağımsız işleyen üç alanda ortaya çıkar ve her birinin muhatabı farklıdır:

Bu tablonun ortak paydası yazılı kayıttır. Uzmanın neyi, ne zaman tespit ettiği ve kime bildirdiği kâğıt üzerinde yoksa, üç alanda da değerlendirme belirsizleşir. Uzmanın görev listesi için iş güvenliği uzmanı görevleri yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı görevlerin yerine getirilmemesinin sonuçlarına odaklanır.

İSG uzmanı bildirim yükümlülüğü: sözlü uyarı yetmez

6331 sayılı Kanun md. 8/2’ye göre uzman, görev aldığı işyerinde mevzuatı ve teknik gelişmeleri göz önünde bulundurarak eksiklik ve aksaklıkları, tedbir ve tavsiyeleri belirler ve işverene yazılı olarak bildirir. Aynı fıkra, eksikliklerin düzeltilmesinden ve tavsiyelerin yerine getirilmesinden işverenin sorumlu olduğunu da söyler. Yani yük paylaşımı nettir: uzman tespit eder ve yazar, işveren uygular.

Yazılı bildirimin standart aracı, uzmanın onaylı deftere yazmasıdır. İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik md. 11/4’e göre uzman, tespit ve tavsiyelerini, görevleriyle ilgili faaliyetlerini ve hekimle ortak çalışmalarını onaylı deftere yazar. İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 7/4 ise sonucu belirler: deftere yazılan tespit ve öneriler işverene tebliğ edilmiş sayılır. Defterin imzalanmasından ve düzenli tutulmasından işveren sorumludur (md. 7/5).

Kaydın hukuki değeri, yazılış biçimine bağlıdır. İki örneği karşılaştırın:

• Zayıf kayıt: “Pres koruyucuları eksik.”
• Güçlü kayıt: “Pres hattındaki 3 numaralı eksantrik preste ışık bariyeri köprülenmiş, devre dışı. Eli kalıp bölgesine girme riski var; hayati tehlike. Öneri: köprü bugün sökülsün, bariyer devreye alınsın, düzeltilene kadar pres kullanılmasın. Sorumlu: üretim müdürü. Termin: aynı gün.”

İkinci kayıt yeri, tehlikeyi, öncelik derecesini, öneriyi, sorumluyu ve termini içerir. Bir sonraki ziyarette kaydın kapatılıp kapatılmadığı da deftere işlenir. Defterin düzeni ve örnek kayıtlar için onaylı defter ve tespit-öneri yazımıza bakın.

Hayati tehlikede Bakanlığa bildirim: adım adım

Kanun, bazı durumlarda yazılı bildirimin işverende kalmasını yeterli bulmaz. Md. 8/2’ye göre bildirilen eksiklik acil durdurmayı gerektiriyorsa, yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri acil ve hayati bir tehlike söz konusuysa ya da meslek hastalığına sebep olabilecek bir ortam varsa ve işveren gerekli tedbiri almıyorsa, durum Bakanlığın yetkili birimine, varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirilir.

İGU Yönetmeliği bu süreci uzman açısından şöyle somutlaştırır:

1. Yazılı tespit: Tehlike onaylı deftere ve gerekiyorsa ayrı bir yazıyla işverene bildirilir.
2. İşin durdurulması için başvuru: Hayati tehlike ciddi, önlenemez ve acil müdahale gerektiriyorsa uzman işin durdurulması için işverene başvurur (md. 10/1-b). Uzman işi kendisi durdurma yetkisine sahip değildir.
3. Makul süre: Önlem için gerçekçi bir süre belirlenir ve kayda yazılır.
4. İl müdürlüğüne bildirim: Süre içinde önlem alınmazsa uzman, işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne yazılı bildirimde bulunur (md. 11/3).
5. Kayıt: Bildirimin tarihi ve sayısı dosyada saklanır.

Bu düzen işvereni nasıl korur?

İlk bakışta Bakanlığa bildirim işverenin aleyhine bir süreç gibi görünür. Uygulamada ise yazılı bildirim zinciri, işverenin elindeki en güçlü savunma kaydıdır:

• Erken uyarı: Tehlike, kaza olmadan önce yazılı ve önceliklendirilmiş biçimde yönetimin masasına gelir. Bütçe ve termin kararı bu kayda dayanır.
• Denetimde kanıt: Müfettiş tespit edilen ve kapatılan maddeleri defterde görür. Kapatılmış bir kayıt, işverenin önlem aldığının belgesidir.
• Kaza sonrasında kusur dağılımı: TCK md. 22/5’e göre birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur ve ceza kusura göre ayrı ayrı belirlenir. Bilirkişi incelemesinde kimin neyi bildiğini ve ne yaptığını gösteren ilk belge, tespit ve kapanış kayıtlarıdır.
• Hizmet kalitesinin ölçüsü: Uzun süre hiçbir tespit yazılmayan bir defter, işverene hizmetin yeterince yürütülmediğini gösteren bir uyarıdır.

Kaydın işvereni koruması için tek şart, tespitin kapatılmasıdır. Yazılmış ama aylardır açık duran bir hayati tehlike kaydı, işverenin bildiğini ve önlem almadığını gösterir. Aynı zincir OSGB’den hizmet alan işverenler için de geçerlidir; görev paylaşımı için OSGB ile işveren sorumluluğu yazımıza bakın.

Uzman belgesi askıya alma halleri

Uzmanın belgesine yönelik yaptırımlar 6331 sayılı Kanun ve İGU Yönetmeliği’nde dağınık hâlde yer alır. Başlıcaları şunlardır:

Askı süresince uzman belgesine dayalı yetkilerini kullanamaz (md. 34/3). Askıya alma işlemlerine tebliğden itibaren 10 iş günü içinde Genel Müdürlüğe itiraz edilebilir; ancak kesinleşen yargı kararıyla belgesi askıya alınan uzman bu itiraz hakkından yararlanamaz (md. 34/8).

İşveren açısından en kritik satır, sözleşmelerin kendiliğinden iptal olduğu durumdur: işyeri bir gün içinde uzmansız kalabilir. İşveren ayrıca ölüm veya maluliyetle sonuçlanan bir olayda ihmali yargı kararıyla kesinleşen uzmanı Genel Müdürlüğe bildirmekle yükümlüdür (İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 5/5-e). Görevlendirdiğiniz uzmanın belge durumunu düzenli kontrol etmek için İSG uzmanı belgesi sorgulama yazımızdaki adımları izleyin.

İş kazasında uzmanın sorumluluğu

Ölüm veya yaralanmayla sonuçlanan bir iş kazasından sonra Cumhuriyet savcılığı soruşturma başlatır ve olay çoğu zaman bilirkişi incelemesiyle değerlendirilir. TCK md. 22’ye göre taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle sonucun öngörülmeden gerçekleşmesidir; ceza failin kusuruna göre belirlenir. Ölümde md. 85 (taksirle öldürme), yaralanmada md. 89 (taksirle yaralama) gündeme gelir.

Uzmanın kusurlu bulunup bulunmayacağını belirleyen sorular genellikle şunlardır:

1. Kazaya yol açan tehlike risk değerlendirmesinde yer alıyor muydu?
2. Uzman bu tehlikeyi sahada görebilecek durumda mıydı ve gördüyse yazılı bildirdi mi?
3. Bildirim hayati tehlike niteliğindeyse il müdürlüğüne bildirim yapıldı mı?
4. Kazazede, bu riske ilişkin eğitimi almış mıydı ve kayıt var mı?
5. Uzman sözleşmedeki süre kadar işyerinde bulundu mu?

Uzman işi durduramaz; yetkisi işverene başvurmak ve gerekirse Bakanlığa bildirmektir. Bu nedenle uzmanın sorumluluğu genellikle tespit etmeme, yazmama ve takip etmeme üzerinden tartışılır, önlemi uygulamama üzerinden değil. Ayrıca uzman, hizmetin yürütülmesindeki ihmallerinden dolayı hizmet sunduğu işverene karşı sorumludur (6331 md. 8/3). Kaza sonrası ilk adımlar için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımız bir kontrol listesi sunar.

Uzmanla çalışırken işverenin kontrol listesi

• Her ziyaretten sonra onaylı defterde yeni tespit veya “tespit yoktur” notu var mı?
• Hayati tehlike kayıtları ayrı işaretleniyor ve aynı gün yönetime iletiliyor mu?
• Açık tespitlerin listesi her ay sorumlu ve terminle güncelleniyor mu?
• Kapatılan maddeler fotoğraf veya tutanakla belgeleniyor mu?
• Uzmanın belgesi geçerli ve sınıfı tehlike sınıfınıza uygun mu?
• Defter, iş müfettişinin istediği her an gösterilebilecek bir yerde mi?

SİSTEMER’in iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde Bursa ve çevre illerdeki işletmeler için tespitleri onaylı deftere yazıyor ve bir sonraki ziyarette kapanışlarını işverenle birlikte gözden geçiriyoruz. Denetim tarihlerini ve yıllık yükümlülükleri izlemek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İş güvenliği uzmanı işi durdurabilir mi?

Hayır. Uzman, belirlediği hayati tehlike ciddi, önlenemez ve acil müdahale gerektiriyorsa işin durdurulması için işverene başvurur. Önlem makul sürede alınmazsa durumu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne yazılı olarak bildirir.

Uzman tespiti deftere yazdı, işveren uygulamadı; sorumluluk kimde?

Onaylı deftere yazılan tespit işverene tebliğ edilmiş sayılır ve önlemi uygulamak işverenin sorumluluğudur. Tespit hayati bir tehlikeyle ilgiliyse ve önlem alınmazsa uzmanın Bakanlığa bildirim yükümlülüğü doğar; bildirmezse kendi belgesi askıya alınır.

Uzman hayati tehlikeyi bildirmezse ne olur?

Bildirim yapmadığı tespit edilen uzmanın belgesi üç ay, tekrarında altı ay süreyle askıya alınır. Askı süresince uzman belgesine dayalı yetkilerini kullanamaz.

İş kazasında uzman ceza alır mı?

Kendiliğinden almaz; kusuru varsa kusuru oranında sorumlu olur. Ceza yargılamasında her failin cezası kendi kusuruna göre belirlenir. Uzmanın tehlikeyi tespit edip yazılı bildirdiği ve takip ettiği kayıtlar bu değerlendirmede belirleyicidir.