Kısaca
Vardiya değişiminde yarım kalan sıcak iş, kapalı alan girişi veya bakım işi ya kapatılır, ya askıya alınır ya da yüz yüze devredilir; “sonraki vardiya devam eder” notu bir devir değildir. Askıya alınan izin, alan güvenli bırakıldıktan sonra imzayla durdurulur; yeni ekip işe başlamadan gaz ölçümünü, enerji izolasyonunu ve yangın önlemlerini yeniden kontrol eder ve izni kendi imzasıyla yeniden geçerli kılar.
İş izni vardiya devri neden kritik?
Otomotiv yan sanayinde üç vardiya çalışan bir tesis düşünün. Gece vardiyasında boya kabininin egzoz kanalında kaynakla onarım başlıyor; sabaha karşı iş yarım kalıyor. Gece bakım ekibi evine gidiyor, izin formu kabinin kapısında asılı duruyor. Sabah ekibi formu görüyor ama gece hangi kanal bölümünün temizlendiğini, yangın gözcüsünün ne zaman ayrıldığını, hangi şalterin kimin kilidiyle kilitli olduğunu bilmiyor. İş izni vardiya devri tam olarak bu boşluğu kapatmak için tanımlanır.
İş izin sistemi bir işin başında tehlikeleri kontrol eder; ama izin, onu imzalayan kişinin o anda gördüğü koşullar için geçerlidir. Vardiya değişiminde ise üç şey birlikte değişir: işi yapan kişiler, alandan sorumlu kişiler ve çoğu zaman ortam koşulları. Gece kapalı olan komşu hat sabah çalışmaya başlar, forklift trafiği artar, havalandırma farklı çalışır.
Mevzuat vardiya devri için ayrı bir form öngörmez. 6331 sayılı Kanun md. 4, işverenden tedbirleri değişen şartlara uygun hâle getirmesini ve uyulup uyulmadığını izlemesini ister. Patlayıcı ortam bulunan yerlerde ise Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik Ek-2’ye göre, patlamadan korunma dokümanında gerekli görülmesi hâlinde çalışma izni yetkili ve sorumlu bir kişi tarafından işe başlamadan önce yazılı olarak verilir. Vardiya devrinin nasıl yapılacağı, işyerinin kendi izin prosedüründe yazılmalıdır.
Üç seçenek: kapat, askıya al veya devret
Vardiya bitmeden izin sahibi ve izni veren kişi, devam eden her izin için üç seçenekten birini seçer. Hiçbir izin “belirsiz” durumda bırakılmaz.
| Durum | Ne yapılır? | Kimin imzası gerekir? |
|---|---|---|
| İş bitti | Alan kontrol edilir, ekipman toplanır, enerji geri verilir, izin kapatılır | İşi yapan, izni veren, alan sorumlusu |
| İş duruyor, sonraki vardiyada devam edecek | Alan güvenli bırakılır, izin askıya alınır | İşi yapan ve izni veren |
| İş kesintisiz sürmek zorunda | Giden ve gelen ekip sahada yüz yüze devreder | Giden ve gelen izin sahipleri ile izni verenler |
Pratikte en güvenli seçenek askıya almaktır. Kesintisiz devir, yalnızca işin doğası gereği durdurulamadığı durumlarla (örneğin proses gereği sürdürülmesi gereken bir müdahale) sınırlı tutulmalıdır. Sıcak çalışma izinlerinde iznin tek vardiyayla sınırlı olması ve vardiya değişince yenilenmesi yaygın bir kuraldır; ayrıntılar için sıcak çalışma izni yazımıza bakın.
İzin askıya alma adımları
İzin askıya alma, işi güvenli bir noktada durdurup alanı bir sonraki ekibe hazır bırakmaktır. Sırası şöyledir:
- İşi güvenli bir noktada durdurun. Yarım sıkılmış flanş, desteksiz kalmış parça veya açık bırakılmış boru ağzı bırakmayın. Durdurulamayan bir aşamadaysanız işi bitirene kadar devir yapmayın ya da kesintisiz devre geçin.
- Enerji izolasyonunu koruyun. Kişisel kilitler vardiya bitiminde sökülür, ama ayırma noktası bir an bile kilitsiz kalmaz. Bölüm veya grup kilidi önce takılır, sonra kişisel kilitler çıkarılır. Kilit kutusu kullanılıyorsa anahtarlar kutuda kalır.
- Alanı kapatın ve işaretleyin. Kapalı alan girişleri kapatılır veya bariyerle kesilir; giriş kayıt listesinde içeride kimse kalmadığı teyit edilir. Yükseklikteki açıklıklar korunur.
- Sıcak işte gözetimi tamamlayın. Kaynak veya kesme yapıldıysa yangın gözcüsü, iş durduktan sonraki gözetim süresini doldurmadan alandan ayrılmaz.
- İzni askıya alın. Formun “askıya alındı” bölümüne saat, gerekçe ve alanın bırakıldığı durum yazılır ve imzalanır. İzin noktasında “İZİN ASKIDA, ÇALIŞMA YAPILMAZ” etiketi bulunur.
Vardiya devir formu ve yüz yüze devir
Vardiya devir teslim İSG kaydı, üretim devir defterinin bir satırı değil, izin formuna bağlı ayrı bir bölümdür. Bir vardiya devir formu en az şu bilgileri içerir:
| Alan | Örnek içerik |
|---|---|
| İzin numarası ve iş tanımı | Boya kabini egzoz kanalı kaynak onarımı |
| İşin bırakıldığı aşama | Kanalın 2. bölümü kesildi, yeni parça puntalandı, kaynak yapılmadı |
| Enerji izolasyonları | Fan motoru şalteri ve basınçlı hava vanası grup kilidinde |
| Son gaz ölçümü | Ölçüm saati, değerler, ölçümü yapan |
| Yangın önlemleri | Söndürücü yeri, gözcünün ayrılış saati, son kontrol |
| Bilinen sorunlar | Kanal içinde boya kalıntısı var, temizlik tamamlanmadı |
| Devreden ve devralan | Ad, soyad, imza, saat |
Form tek başına yetmez. Giden ve gelen izin sahipleri birkaç dakika da olsa birlikte sahaya gider, izolasyon noktalarını ve işin bırakıldığı yeri yerinde görür. Masa başında yapılan devirde “kanalın ikinci bölümü” gibi ifadeler farklı anlaşılabilir; sahada parmakla gösterilen yer anlaşılır. Vardiya devirlerinin gerçek zamanlamasını vardiya sistemi ve yorgunluk yönetimi planlarken hesaba katın; vardiya sonunda yorgun ekipten uzun bir devir beklemek gerçekçi değildir, devir için çakışan bir süre planlayın.
Kesintisiz devir: iş durdurulamıyorsa
Bazı işler vardiya saatine göre durdurulamaz. Proses gereği tamamlanması gereken bir müdahale, başlamış bir kapalı alan temizliği veya hattın tekrar devreye alınmasını bekleyen bir onarım bunlara örnektir. Bu durumda devir, iş sürerken yapılır ve en riskli an budur: bir süre için alanda iki ekip birden bulunur, sorumluluk kimde belli değildir.
Kesintisiz devri şu kurallarla sınırlayın:
- Devri önceden planlayın. İşin vardiya sonuna sarkacağı belli olduğunda izin veren kişi bunu izin formuna yazar ve gelen vardiyanın izin vereni bilgilendirilir.
- Önce bilgi, sonra yer değiştirme. Gelen ekip alana girmeden önce izin formunu ve devir notunu okur, giden izin sahibiyle sahada görüşür.
- Kritik görevler boşta kalmaz. Kapalı alan gözcüsü veya yangın gözcüsü, yerine gelen kişi görevi fiilen devralmadan ayrılmaz. Giriş kayıt listesi isim isim güncellenir.
- Kilitler sırayla değişir. Gelen çalışanlar kişisel kilitlerini takar, ardından giden çalışanlar kendi kilitlerini söker.
- İzin çift imzalanır. Formda devir saati, giden ve gelen izin sahiplerinin ve iki izin verenin imzası yer alır.
İşin çok uzun sürmesi bekleniyorsa her devri kesintisiz yapmak yerine, işi planlı bir duraklama noktasına getirip askıya almak çoğu zaman daha güvenlidir.
Yeni ekip yeniden kontrol eder
Askıdaki izin, yeni vardiyada otomatik olarak geçerli hâle gelmez. Yeni ekip ve yeni izin veren, işe başlamadan önce şunları kendisi kontrol eder:
- Gaz ölçümü: Kapalı alanda ve yanıcı madde bulunan yerlerde ölçüm tekrarlanır; önceki vardiyanın değerleri yeni giriş için kullanılmaz. Yöntem için kapalı alan gaz ölçümü yazımıza bakın.
- Sıfır enerji doğrulaması: Kilitlerin yerinde olduğu görülür; makine çalıştırma denemesiyle veya ölçüm aletiyle enerjinin gerçekten kesik olduğu doğrulanır.
- Yangın önlemleri: Söndürücüler yerinde mi, yanıcılar alandan uzaklaştırıldı mı, yeni vardiyada komşu alanda başlayan bir iş var mı?
- Çevre koşulları: Komşu hatların çalışma durumu, forklift trafiği, havalandırma, yüksekte çalışmada rüzgâr ve hava durumu.
- Kişiler: İşi yapacak kişilerin eğitimi, yetkisi ve gerekli belgeleri; gözcü ve kurtarma görevlisinin kim olduğu.
Kontroller tamamlanınca izin veren, formun “yeniden geçerli kılındı” bölümünü saatiyle imzalar. Koşullar izin verildiği günden belirgin biçimde değişmişse askıdaki izin kapatılır ve yeni izin düzenlenir.
Sık yapılan hatalar
- Devam eden iş izni için formda yalnızca “devam ediyor” yazmak; işin hangi aşamada bırakıldığını yazmamak.
- Gece vardiyasında izni veren yetkili kişinin hiç tanımlanmamış olması; izni ustabaşının kendi kendine vermesi.
- Kişisel kilidi bir sonraki güne kadar yerinde bırakmak veya anahtarı arkadaşına teslim etmek.
- Önceki vardiyanın gaz ölçüm sonucuyla kapalı alana girmek.
- Askıdaki izin etiketini asmamak; başka bir ekibin aynı ekipmanda iş başlatması.
- Yüklenici ekibin vardiya değişimini tesisin izin sistemine bildirmemesi. Bunun için yüklenici giriş eğitimi ve izin yazımız yol gösterir.
Bursa’daki OSB’lerde vardiyalı çalışan tesisler için genel çerçeveyi Bursa OSB’lerinde vardiyalı üretimde İSG yazımızda anlattık. İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde izin prosedürünüze vardiya devri bölümünü ekler, gece vardiyasında izin verecek yetkilileri belirler ve devirleri sahada denetleriz. Sektöre özgü riskler için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz. İzin prosedürünün ve devir kayıtlarının yıllık gözden geçirme tarihini İSG takvimi aracımıza ekleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Bir iş izni birden fazla vardiya geçerli olabilir mi?
Prosedürünüz izin veriyorsa askıya alma ve yeniden geçerli kılma kaydıyla olabilir. Her yeni vardiyada koşullar yeniden kontrol edilir ve imzalanır. Sıcak çalışma izinlerinde izni tek vardiyayla sınırlamak daha güvenli bir uygulamadır.
Kişisel kilidimi sonraki vardiyaya bırakabilir miyim?
Hayır. Kişisel kilit, sahibi tesisteyken ve işin başındayken kullanılır. Vardiya bitiminde ayırma noktası bölüm veya grup kilidine alınır, ardından kişisel kilit sökülür; yeni ekip kendi kilitlerini takar.
Gaz ölçümü her vardiyada tekrarlanmalı mı?
Evet. Kapalı alan ve yanıcı madde bulunan alanlarda atmosfer zamanla değişebilir. Yeni ekip girişten önce ölçümü kendisi yapar ve iş süresince ölçüm sürdürülür.
Vardiya devir formu mevzuatta zorunlu mu?
Mevzuat ayrı bir form adı vermez; işverenden tedbirleri değişen şartlara uyarlamasını ve izlemesini ister. Devir kaydı, bu yükümlülüğün sahada yerine getirildiğini gösteren en somut belgedir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.