İSG Saha Turu ve Gözlem Kontrol Listesi

İSG saha turu neden yöneticinin işidir?

6331 sayılı Kanun md. 4, işverene yalnız tedbir almayı değil, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemeyi, denetlemeyi ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlamayı da yükler. Aynı madde, hizmetin OSGB’den alınmasının işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını söyler. İş güvenliği uzmanı sahayı yasal süresi içinde gezer ve tespitlerini onaylı deftere yazar; ama ayda birkaç saatlik bir ziyaret, her gün değişen bir üretim alanını tek başına izleyemez. Bu yazıda yöneticinin kendi yürüteceği İSG saha denetimi için bir kontrol listesi, gözlem formu ve aksiyon takibi düzeni öneriyoruz.

Haftalık bir iş güvenliği saha turu bu boşluğu doldurur. Fabrika müdürü, üretim şefi veya bakım sorumlusu düzenli olarak sahaya çıktığında üç şey olur: çalışanlar yönetimin İSG’yi ciddiye aldığını görür, küçük uygunsuzluklar kaza olmadan yakalanır ve uzmanın deftere yazdığı önlemlerin gerçekten uygulanıp uygulanmadığı izlenir. Uzmanın tespit ve önerilerinin nasıl kayda geçtiğini onaylı defter yazımızda anlattık.

Yönetici saha turu nasıl planlanır?

Gemba yürüyüşü yaklaşımı İSG’ye de uygundur: işin yapıldığı yere gidin, gözleyin, sorun ve dinleyin. Masa başında rapor okumak bunun yerini tutmaz. Turu şu kurallarla planlayın:

1. Sıklık ve süre: Haftada bir, 30–45 dakika. Uzun ve seyrek turlar yerine kısa ve düzenli turlar daha çok şey yakalar.
2. Rota: Her hafta farklı bir bölümden başlayın; depo, bakım atölyesi, kompresör odası ve bina arkası gibi az gidilen yerleri rotaya ekleyin.
3. Vardiya: Ayda en az bir turu gece veya hafta sonu vardiyasında yapın. Uygunsuzlukların önemli kısmı yönetimin olmadığı saatlerde ortaya çıkar.
4. Ekip: Tura bir üretim yöneticisi ile mümkünse çalışan temsilcisi veya o bölümün deneyimli bir operatörü katılsın. Uzmanın ziyaret gününe denk gelen turlar ortak yapılabilir.
5. Hazırlık: Tura çıkmadan önce bir önceki turun açık aksiyonlarına bakın. Önce bunları yerinde kontrol edin.

Tur bir denetim değil, bir konuşmadır. Bir operatörün koruyucusu açık çalıştığını gördüğünüzde önce “neden?” diye sorun. Cevap çoğu zaman “koruyucu takılıyken parça çıkmıyor” gibi bir tasarım sorunudur ve çözüm makinededir, çalışanda değil.

İSG saha denetimi kontrol listesi: metal işleme örneği

Aşağıdaki liste, Bursa’daki metal işleme ve makine imalatı atölyeleri için hazırlanmıştır; kendi işyerinize göre satır ekleyip çıkarın. Her turda bütün satırlara bakmak zorunda değilsiniz; o haftanın rotasındaki alanlara uygulayın.

Saha gözlem formu: ne kaydedilir?

Kayıt olmayan tur, bir hafta sonra unutulur. Saha gözlem formu kısa olmalı; tek sayfa veya telefondaki bir form yeterlidir. Her gözlem için şunları yazın:

• Tarih, saat, alan ve turu yapanlar.
• Gözlem: Ne görüldü? Fotoğraf varsa ekleyin. “Dağınık” gibi yorum değil, “pres 3 önündeki yaya yolunda iki palet” gibi somut ifade kullanın.
• Tür: Güvensiz durum mu (makine, ortam) yoksa güvensiz davranış mı? Davranışların arkasında çoğu zaman bir durum sorunu yatar.
• Önem: Hayati tehlike, yüksek, orta, düşük. Hayati tehlike içeren bir durum görüldüğünde iş tur bitmeden durdurulur ve aynı gün uzmana bildirilir.
• Anında yapılan düzeltme: Önündeki palet kaldırıldı, kapak kapatıldı gibi.
• Olumlu gözlem: İyi uygulamaları da yazın ve ilgili ekibe söyleyin. Yalnız eksik arayan bir tur, kısa sürede çalışanların kaçındığı bir ritüele dönüşür.

Form kâğıtta da olabilir, telefonda da. Önemli olan, aynı formun her turda kullanılması ve gözlemlerin tek bir yerde birikmesidir. Üç ay sonra formlara toplu baktığınızda hangi alanın sürekli bulgu ürettiğini, hangi başlığın hiç sorun çıkarmadığını ve hangi vardiyada uygunsuzlukların yoğunlaştığını görürsünüz. Bu tablo, bir sonraki dönemin tur rotasını ve eğitim önceliklerini belirlemenin en sağlam dayanağıdır.

Turda karşılaşılan ve çalışanların anlattığı “az kalsın” olaylarını da ayrıca kaydedin; bu bilgiler ramak kala bildirim sistemi için değerli bir kaynaktır.

Bulguları aksiyon takibine bağlamak

Saha turunun asıl çıktısı bir aksiyon listesidir. Formdaki her bulgu, yerinde düzeltilmediyse listeye bir satır olarak geçer:

Listeyi işe yarar kılan dört kural vardır:

1. Her satırın tek bir sorumlusu olur. “Üretim” veya “herkes” sorumlu değildir; bir kişi yazılır.
2. Termin, önem derecesiyle uyumludur. Hayati tehlike aynı gün kapanır; diğerleri için işletmenin İSG politikasında yazılı süreler kullanılır.
3. Kapanış kanıtla yapılır. Fotoğraf, test kaydı veya satın alma belgesi olmadan satır kapanmaz; bir sonraki turda yerinde doğrulanır.
4. Tekrar eden bulgu kök nedene gider. Aynı bulgu üç tur üst üste çıkıyorsa sorun çalışanın dikkatinde değil, sistemdedir. Bu durumda kök neden analizi yöntemlerinden birini kullanın.

Aksiyon listesi aylık olarak uzmanla birlikte gözden geçirilir. Turda ortaya çıkan yeni bir tehlike, örneğin yeni kurulan bir makine veya değişen bir üretim yöntemi, risk değerlendirmesinin güncellenmesini gerektirebilir. Varsa İSG kurulu toplantısında turların özeti ve açık aksiyonlar ele alınır.

Saha turlarında sık yapılan hatalar

• Turu yalnız uzmana bırakmak. Yönetici sahada görünmüyorsa İSG’nin “uzmanın işi” olduğu algısı yerleşir. Bu konuyu İSG kültürü nasıl oluşturulur yazımızda ayrıntılı ele aldık.
• Suçlu aramak. Tur bir ceza turuna dönüştüğünde çalışanlar uygunsuzlukları saklar.
• Bulgu toplayıp kapatmamak. Kapanmayan aksiyon listesi, denetimde “tespit edildiği hâlde giderilmedi” kanıtına dönüşür.
• Her seferinde aynı rota. Ön koridordaki makineler sürekli düzgün görünür; arka depo hiç görülmez.
• Yalnız sayıyla ölçmek. “Bu ay 40 bulgu” bir başarı değildir; kapanan aksiyon oranı ve tekrar eden bulguların azalması daha anlamlıdır. Hangi göstergelerin izleneceğini İSG performans göstergeleri yazımızda bulabilirsiniz.

Saha turu formunu ve aksiyon listesini işletmenize göre kurmak ve ilk turlara eşlik etmek, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin bir parçasıdır. Metal işlemeye özgü risk başlıkları için metal ve makine sayfamıza, periyodik kontrol ve eğitim tarihlerini izlemek için İSG takvimine bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Yönetici saha turu yasal olarak zorunlu mu?

Mevzuatta “haftalık saha turu” adıyla bir zorunluluk yoktur. Ancak 6331 sayılı Kanun md. 4, işverene tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme yükümlülüğü verir. Düzenli ve kayıtlı saha turları bu yükümlülüğü yerine getirdiğinizin en somut kanıtıdır.

Saha turu ne sıklıkla yapılmalı?

Üretim yapan işyerlerinde haftada bir, 30–45 dakikalık turlar pratik bir başlangıçtır. Ayda en az bir turu gece veya hafta sonu vardiyasına denk getirin. Ofis ve mağaza gibi işyerlerinde ayda bir tur çoğu zaman yeterlidir.

Saha gözlem formunda çalışanın adı yazılmalı mı?

Güvensiz davranış gözlemlerinde amaç kişiyi değil nedeni bulmaktır. Bu yüzden formda isim yerine görev ve alan yazılması önerilir. Disiplin gerektiren durumlar ayrı bir süreçle ele alınmalı, saha turu kayıtlarına karıştırılmamalıdır.

Turda hayati bir tehlike görürsek ne yapmalıyız?

İş tur bitmeden durdurulur, alan güvenli hâle getirilir ve aynı gün iş güvenliği uzmanına bildirilir. Önlem alınmadan çalışmaya devam edilmez; olay aksiyon listesine en yüksek önemle yazılır.