İskele Kurulumcusu: Kurulum Sırasında Düşme

İskele kurulumu iş güvenliği: risk en çok bitmemiş iskelede

İskele, yüksekte çalışanı korumak için kurulur. Ama iskeleyi kuran ve söken kişi, bu korumanın henüz var olmadığı ya da kaldırılmakta olduğu bir yapının üzerindedir: platform yarım döşenmiştir, korkuluk takılmamıştır, ankrajlar bağlanmamıştır ve elinde taşıdığı borular dengesini bozar. İskele kurulumu iş güvenliği bu nedenle iskelenin kendisinden ayrı bir başlıktır.

Kurulumcu için düşme riskini artıran tipik durumlar şunlardır:

• Bir üst kata korkuluk takılmadan çıkmak,
• Çerçeve veya dikme üzerinden tırmanmak,
• Döşenmemiş ya da sabitlenmemiş platform elemanına basmak,
• Yere malzeme verip alırken kenara doğru eğilmek,
• Rüzgârda uzun eleman taşımak,
• Söküm sırasında üzerinde durulan katın korkuluğunu sökmek.

Bu yazı iskele montajı ve söküm sırasına, yani kurulumcunun kendisini korumasız bıraktığı anlara odaklanır. Kurulmuş bir iskelenin haftalık kontrolünü ve yeşil-kırmızı etiket sistemini yapı iskelesi kontrolü ve etiketleme yazımızda anlattık.

Kurulumdan önce: plan, ekip ve alan

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-II’nin iskelelere ilişkin bölümü kurulumdan önce üç şeyi ister:

• Plan: İskelenin karmaşıklığına göre kurma, kullanma ve sökme planı yapı işlerinde inşaat mühendisi tarafından hazırlanır (4.3.2). Plan, gözetimi yapan kişiye ve ilgili çalışanlara verilir (4.3.6.1).
• Gözetim: İskelenin kurulması, sökülmesi veya üzerinde önemli değişiklik yapılması görevli inşaat mühendisinin gözetiminde yapılır (4.3.6).
• Eğitimli ekip: Bu işler; planı anlama, kurma ve sökme sırasında güvenlik, çalışan ve malzeme düşmesini önleme, hava koşullarına göre önlem ve iskelenin taşıyabileceği yükler konularında yeterli eğitim almış çalışanlarca yapılır (4.3.6).

Kurulum alanı için ayrıca:

• Zeminin taşıma gücü ve taban plakalarının oturacağı yüzey kontrol edilir; kazı, rögar kapağı veya dolgu zemin varsa plana işlenir.
• Enerji nakil hattına yakınlık değerlendirilir.
• Kurulum süresince iskelenin kullanıma hazır olmayan kısımları uyarı işaretleriyle belirlenir ve tehlikeli bölgeye girişler fiziki olarak engellenir (4.3.5). Kurulum alanının altı, malzeme düşmesine karşı kapatılır.
• Hava koşulu değerlendirilir. Yüksekte yapılan geçici işler, çalışanı tehlikeye atmayacak hava koşullarında sürdürülür (4.1.6). Rüzgâr değerlendirmesi için kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımıza bakabilirsiniz.

İskele kurulum sırası: korkuluk önden gider

Güvenli bir iskele kurulum sırası, kurulumcunun korumasız kaldığı süreyi en aza indirmeye dayanır. Ayrıntılar iskele sistemine ve imalatçı talimatına göre değişir; temel mantık şöyledir:

1. Taban: Taban plakaları ve gerekiyorsa taşıyıcı altlıklar plana göre yerleştirilir, ayarlı ayaklar terazilenir.
2. İlk kat: İlk kat dikmeleri, yatay elemanları ve çaprazları kurulur; ilk kat platformu tam döşenir.
3. Korkuluğu aşağıdan takmak: Bir üst kata çıkmadan önce o katın korkulukları alttaki güvenli platformdan takılır. Bu iş için imalatçıların önden giden (öncü) korkuluk elemanları vardır. Böylece kurulumcu yeni kata çıktığında kenar koruması zaten hazırdır.
4. Platformu döşemek: Yeni katın platform elemanları yerleştirilir ve kaymaya karşı sabitlenir.
5. Ankraj: İskelenin cepheye bağlantıları, plandaki aralıklarla ve kurulum ilerledikçe yapılır; “sonra bağlarız” denerek katlar ankrajsız yükseltilmez.
6. Erişim: Katlar arası geçiş iskele içi merdiven veya erişim kulesiyle sağlanır; çerçeve üzerinden tırmanılmaz.
7. Malzeme: Elemanlar yukarı elden ele atılarak değil; ip ve makara, kaldırma düzeneği veya kat kat elden ele verme yöntemiyle, düşmeyi önleyecek şekilde taşınır. El aletleri bileğe veya kemere bağlanır.

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4’ün yüksekte çalışma hükümleri de bu sırayı destekler: yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj işleri öncelikle yerde yapılır, yüksekte çalışmalar önceden planlanır ve ehil bir kişinin gözetim ve kontrolünde yürütülür. Bu nedenle çerçeve ve korkuluk takımlarının mümkün olanı yerde hazırlanıp yukarıya hazır verilmesi, yukarıda geçen süreyi kısaltır.

Kurulumcunun düşme koruması: korkuluk mu, kemer mi?

Mevzuatın sırası açıktır: önce toplu koruma, sonra kişisel koruma. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II 4.1.1 toplu koruma önlemlerine öncelik verir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4 de güvenliğin öncelikle korkuluk, platform ve benzeri toplu önlemlerle sağlanmasını; bunların riski tamamen ortadan kaldıramadığı veya geçici olarak kaldırılması gerektiği hâllerde ankraj noktası ya da yaşam hattına bağlı tam vücut kemeri kullanılmasını ister. Kurulum ve söküm, tam da bu “geçici olarak kaldırma” durumudur.

Kemer kullanılan anlarda dikkat edilecekler:

Kemerin seçimi ve bakımı için paraşüt tipi emniyet kemeri, bağlantı noktaları için ankraj noktası ve yaşam hattı yazılarımıza bakabilirsiniz.

İskele sökümü: ters sıra ve sık yapılan hatalar

İskele sökümü, kurulumun ters sırasıyla ve aynı gözetimle yapılır. Söküm sırasında dikkat edilecek noktalar:

• Söküm yukarıdan aşağıya, kat kat ilerler. Bir katın elemanları tamamen indirilmeden alt kata geçilmez.
• Ankrajlar, bağlı oldukları kat sökülene kadar yerinde kalır; aşağıdaki ankrajlar “işimizi hızlandırır” diye önceden çözülmez.
• Sökülen elemanlar yere atılmaz. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4, malzemelerin hangi yükseklikten olursa olsun doğrudan yere atılmamasını, dengeli ve güvenli biçimde indirilmesini ister.
• İskelenin altı ve çevresi söküm süresince kapalı tutulur; söküm alanında görevli olmayan kimse bulunmaz.
• Sökülen elemanlar zeminde düzenli istiflenir; hasarlı elemanlar ayrılır ve bir sonraki kurulumda kullanılmaz.

Kurulumdan kontrol etiketine kadar

Kurulum bitti diye iskele kullanıma açılmaz. İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 7, iskelenin ilk kurulumundan sonra ve yükseltilmesi ya da değiştirilmesinin ardından periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişilerce kontrol edilmesini ister. Ek-III’e göre iskelelerin periyodik kontrolünü yapmaya yetkili olanlar; inşaat ve makine mühendisleri, ilgili bölümlerden mezun teknik öğretmenler ile inşaat tekniker ve yüksek teknikerleridir. Kontrol sonuçları ıslak imzalı olarak kayda alınır ve saklanır.

Kontrol raporundaki ifadelerin nasıl okunacağını periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda anlattık. Ekipmanlarınızın kontrol planlaması için periyodik kontrol hizmet sayfamıza bakabilirsiniz. Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde iş güvenliği uzmanlığı kapsamında iskele kurulum talimatını, kurtarma planını ve kurulum ekibinin eğitimini sahaya göre hazırlıyoruz; şantiyelere özgü diğer konular inşaat sektörü sayfamızda yer alıyor.

Sık Sorulan Sorular

İskele kurulumcusu için hangi belge gerekir?

İskele kurulumcu belgesi denince mesleki eğitim belgesi anlaşılmalıdır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde yapı işleri, mesleki eğitim yönetmeliğinin Ek-1 listesindedir; iskele kurulumunu fiilen yapan çalışandan işe alınmadan önce mesleki eğitim belgesi aranır. Ayrıca İş Ekipmanları Yönetmeliği, kurulumun işe özgü yeterli eğitim almış çalışanlarca yapılmasını ister. Geçerli belgeler için mesleki eğitim zorunlu meslekler listesi yazımıza bakabilirsiniz.

İskele kurulurken emniyet kemeri yeterli mi?

Tek başına önlem olarak yeterli değildir. Öncelik, korkuluğu önden takan bir kurulum sırasıdır. Kemer, toplu korumanın sağlanamadığı anlarda uygun ankraja bağlı ve kurtarma planıyla birlikte kullanılır.

Rüzgârlı havada iskele kurulur mu?

Yüksekte yapılan geçici işler, çalışanı tehlikeye atmayacak hava koşullarında sürdürülür. Rüzgârda uzun eleman taşımak dengeyi bozar; iskele imalatçısının talimatı ve risk değerlendirmesindeki sınır aşılıyorsa kurulum ve söküm durdurulur.

Kurulum biter bitmez iskele kullanılabilir mi?

Hayır. İskele ilk kurulumdan sonra, periyodik kontrol yapmaya yetkili kişi tarafından kontrol edilip uygun bulunmadan kullanıma açılmaz. Eksik varsa kullanılmaz etiketi asılır ve giriş engellenir.