Kısaca
Mevzuat iki yolu da tanır: işveren uzman ve hekimi kendi çalışanları arasından görevlendirebilir ya da hizmetin tamamını veya bir kısmını OSGB’den alabilir. Tam süreli görevlendirme gereken büyüklükte (örneğin tehlikeli sınıfta her 500, çok tehlikelide her 250 çalışana bir tam süreli uzman) işveren, oda ve donanım şartları olan bir işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurar. Karar; süre hesabı, ikame ve izin düzeni ile yönetim yükü birlikte tartılarak verilmelidir. İki modelde de hukuki sorumluluk işverende kalır.
Mevzuat iki yolu da tanır
“Kadrolu iş güvenliği uzmanı mı OSGB mi?” sorusu, Bursa’daki OSB’lerde büyüyen her işletmenin bir noktada sorduğu sorudur. 6331 sayılı Kanun md. 6/1-a’ya göre işveren, iş güvenliği uzmanını, işyeri hekimini ve on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyerlerinde diğer sağlık personelini çalışanları arasından görevlendirir. Çalışanları arasında gerekli niteliklere sahip personel yoksa bu hizmetin tamamını veya bir kısmını OSGB’lerden ya da ÇASMER’lerden alabilir. İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 5 aynı yapıyı tekrarlar.
Bu hükümden üç model çıkar:
- Kendi bünyesinde (kadrolu) uzman ve hekim: Kişiler işyerinin çalışanıdır; sözleşme veya görevlendirme belgesi İSG-KATİP’te işveren ile kişi arasında düzenlenir.
- OSGB’den hizmet alımı: Uzman, hekim ve DSP OSGB’nin personelidir; sözleşme işveren ile OSGB arasında yapılır.
- Karma model: Örneğin uzman kadrolu, hekim ve DSP OSGB’den.
Hangisini seçerseniz seçin Kanun’un açık hükmü değişmez: işyeri dışından hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz (md. 4/2). Yönetmelik md. 5/6 da, personel görevlendiren veya OSGB’den hizmet alan işverenin yükümlülüklerinin devam ettiğini söyler. Model seçimi bir sorumluluk aktarımı değil, bir organizasyon kararıdır.
Tam süreli uzman ne zaman zorunlu?
Aylık asgari süreler çalışan başına uzman için 10 / 20 / 40, hekim için 5 / 10 / 15 dakikadır (az tehlikeli / tehlikeli / çok tehlikeli). Çalışan sayısı belirli eşikleri geçtiğinde görevlendirme tam süreli olur:
| Tehlike sınıfı | Tam süreli uzman | Tam süreli hekim |
|---|---|---|
| Az tehlikeli | Her 1.000 çalışana 1 | Her 2.000 çalışana 1 |
| Tehlikeli | Her 500 çalışana 1 | Her 1.000 çalışana 1 |
| Çok tehlikeli | Her 250 çalışana 1 | Her 750 çalışana 1 |
Eşiği aşan çalışanlar için dakika hesabıyla ek görevlendirme yapılır. Üç örnek:
- 180 çalışanlı tehlikeli işyeri: Uzman 180 × 20 = 3.600 dakika (60 saat/ay), hekim 180 × 10 = 1.800 dakika (30 saat/ay). Tam süreli görevlendirme gerekmez.
- 600 çalışanlı tehlikeli işyeri: İlk 500 çalışan için bir tam süreli uzman; kalan 100 çalışan için 100 × 20 = 2.000 dakika (yaklaşık 33 saat/ay) ek uzman süresi. Hekim 600 × 10 = 6.000 dakika (100 saat/ay).
- 300 çalışanlı çok tehlikeli işyeri: İlk 250 çalışan için bir tam süreli uzman, kalan 50 çalışan için 50 × 40 = 2.000 dakika ek süre. Hekim 300 × 15 = 4.500 dakika (75 saat/ay). Tam süreli hekim bulunmadığı için DSP de gerekir: 250 ve üzeri çalışanda çalışan başına 20 dakika, yani 6.000 dakika (100 saat/ay).
Kendi sayılarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracında deneyebilir, hesap mantığının ayrıntısını işyeri hekimi ve uzman çalışma süreleri yazımızda bulabilirsiniz.
İSG birimi kurmak: şartlar
Belirlenen süre nedeniyle uzman ve hekimin tam süreli görevlendirilmesi gereken durumlarda işveren işyeri sağlık ve güvenlik birimi (İSGB) kurar (Kanun md. 8/6; Yönetmelik md. 5/3). Bu durumda süre hesabında 4857 sayılı İş Kanunu’na göre belirlenen haftalık çalışma süresi dikkate alınır.
Tam süreli görevlendirme gerekmeyen işyerlerinde daha hafif şartlar uygulanır (md. 11): 50 ve üzeri çalışanı olan işyerinde hekim, DSP ve uzman için 8 m²’den küçük olmayan toplam iki oda ile acil durumlar için uygun bir araç; 50’den az çalışanı olan işyerinde ise çalışma süresince kullanılacak uygun bir yer. Bu şartlar OSGB’den hizmet alan işyerleri için de geçerlidir; yani OSGB modeli oda ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmaz.
Kendi bünyesinde iş güvenliği uzmanı görevlendirirken dikkat edilecek diğer kurallar:
- Sözleşme veya görevlendirme belgesi İSG-KATİP’teki örneğe uygun düzenlenir ve karşılıklı olarak en geç 5 gün içinde sistemden onaylanır (md. 14/3-b). Onay sürecinin ayrıntısı için İSG-KATİP sözleşme onayı yazımıza bakın.
- Uzman, hekim ve DSP’ye İSG çalışmalarını yaptığı süre içinde başka görev verilemez (md. 14/8). Kadrolu uzmanı aynı zamanda kalite veya çevre sorumlusu yapmayı planlıyorsanız bu sınırı gözetin.
- Hesaplanan zorunlu süre, kamu dışındaki işyerlerinde bölünerek birden fazla kişiye verilemez (md. 14/2).
- Doğum, hastalık veya yıllık izin gibi zorunlu nedenlerle yapılan değişiklik 30 günü geçerse Genel Müdürlüğe bildirilir; görevden ayrılan zorunlu personelin yerine 30 gün içinde yenisi görevlendirilir (md. 14/2 ve 14/10).
Kadrolu iş güvenliği uzmanı mı OSGB mi: karşılaştırma tablosu
| Konu | Kendi bünyesinde (kadrolu) | OSGB’den hizmet |
|---|---|---|
| Hukuki sorumluluk | İşverende | İşverende; OSGB ihmallerinden işverene karşı sorumludur (md. 8/3) |
| İSG-KATİP sözleşmesi | İşveren ile kişi arasında | İşveren ile OSGB arasında |
| Sahada bulunma | Tam süreli ise bütün çalışma süresi boyunca | Sözleşmedeki süre kadar, planlı ziyaretlerle |
| İzin, hastalık, ayrılma | İkameyi işveren bulur; 30 gün kuralı işverene işler | İkameyi OSGB planlar; işveren takip eder |
| Oda ve donanım | Tam süreli ise İSGB şartları: odalar, Ek-1 donanımı, araç | md. 11’deki oda veya uygun yer şartı |
| Ekip yapısı | Uzman, hekim ve DSP ayrı ayrı istihdam edilir | Uzman, hekim ve DSP aynı kuruluştan |
| Mesleki bağımsızlık | Kanun hak ve yetkileri kısıtlanamaz der (md. 8/1) | Aynı koruma geçerlidir |
| Yönetim yükü | İşe alım, performans, mesleki gelişim ve yedekleme işverende | Sözleşme yönetimi ve hizmetin denetimi işverende |
OSGB avantajları ve sınırları
OSGB avantajları daha çok ölçek ve süreklilikle ilgilidir:
- Uzman, hekim ve DSP tek bir sözleşmeyle ve aynı ekipten gelir. Bir OSGB, yetki alabilmek için tam süreli en az bir hekim, bir uzman ve bir DSP istihdam etmek zorundadır.
- Personelin izin, hastalık veya ayrılma durumunda ikame OSGB’nin organizasyonuyla yapılır.
- Küçük ve orta ölçekli işyerinde, tam süreli bir kişiyi dolduracak kadar süre gerekmediğinde hizmet dakika ölçeğinde alınabilir.
Sınırları da açıktır: OSGB personeli sözleşmedeki süre kadar sahadadır; hizmetin kalitesi, ziyaretlerin düzenine ve raporlamaya bağlıdır. OSGB’ler hizmetin tamamını veya bir kısmını başka bir kişi veya kuruma devredemez (md. 13/4). Bu yüzden OSGB seçiminde yetki belgesini, uzmanın belge sınıfını ve raporlama düzenini sorgulamak gerekir; kriterler için OSGB seçerken dikkat edilecekler yazımıza, bedeli belirleyen unsurlar için OSGB fiyatları yazımıza bakın.
Hangi işletmeye hangi model?
Karar için şu sırayı izleyin:
- Süreyi hesaplayın: Tehlike sınıfı ve çalışan sayısıyla uzman, hekim ve DSP için aylık dakikayı çıkarın.
- Eşiği kontrol edin: Tam süreli görevlendirme eşiği aşılıyor mu?
- Birim şartlarını tartın: Oda, donanım ve araç şartlarını karşılayabilir misiniz?
- İkameyi düşünün: Kadrolu uzman izne çıktığında veya ayrıldığında 30 gün içinde kimi görevlendireceksiniz?
- Hekim ve DSP’yi ayrı düşünün: Uzmanın kadrolu olması, hekimin de kadrolu olmasını gerektirmez; karma model mümkündür.
Pratikte 40 çalışanlı tehlikeli bir atölyede ayda 800 dakikalık uzman süresi için kadrolu bir uzman çoğu zaman gerçekçi değildir. 600 çalışanlı tehlikeli bir fabrikada ise tam süreli uzman zorunluluğu doğar; kadrolu uzman, birim şartları ve ikame düzeni bu noktada somut olarak değerlendirilmelidir. Karma modelde, kadrolu uzmanı olan bir işletme hekim ve DSP hizmetini işyeri hekimliği kapsamında dışarıdan alabilir.
İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde bu kararı sizin yerinize vermiyoruz; süre hesabını, birim şartlarını ve ikame ihtiyacını sizinle birlikte çıkarıp iki modeli aynı tabloda karşılaştırıyoruz. OSGB’nin yasal çerçevesi için OSGB nedir yazımıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kendi bünyesinde iş güvenliği uzmanı çalıştırmak zorunlu mu?
Hayır. İşveren, çalışanları arasında gerekli niteliklere sahip personel yoksa hizmetin tamamını veya bir kısmını OSGB ya da ÇASMER’den alabilir. Tam süreli görevlendirme gereken durumlarda ise işveren, mevzuattaki oda ve donanım şartlarını taşıyan bir işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurar.
Kadrolu uzmana başka görev verilebilir mi?
İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 14/8’e göre uzman, hekim ve DSP’ye İSG çalışmalarını yaptığı süre içinde başka görev verilemez. Tam süreli görevlendirmede bütün çalışma süresi bu kapsamda olduğundan, kalite veya çevre sorumluluğu gibi ek görevler pratikte bu sınırla çatışır.
Uzmanı kadrolu, hekimi OSGB’den alabilir miyim?
Evet. Kanun, hizmetin “tamamını veya bir kısmını” dışarıdan almaya izin verir. Karma modelde her görevlendirme için İSG-KATİP’te ayrı sözleşme düzenlenir ve iki taraf arasındaki koordinasyonu işveren sağlar.
Kadrolu uzman işten ayrılırsa ne olur?
Sözleşmenin sona ermesi, işyerinden görevlendirme yapılmışsa işveren tarafından 5 iş günü içinde İSG-KATİP üzerinden bildirilir. Yerine 30 gün içinde aranan niteliklere sahip yeni bir uzman görevlendirilmelidir; bu sürede hizmet boşluğu bırakmamak için OSGB’den geçici hizmet de bir seçenektir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.