Kısaca
Conta, hortum ve takoz üreten kauçuk işletmelerinde en ağır kazalar merdanenin iki silindiri arasındaki sıkışma noktasında, kapalı mikserin besleme ağzında ve vulkanizasyon presinin kapanma alanında yaşanır. Bunlara sıcak kalıp ve plakalardan gelen yanıklar ile vulkanizasyon sırasında açığa çıkan kauçuk dumanı eklenir. Mesleki eğitim yönetmeliği, kauçuk sanayiinde hamur hazırlığından şekillendirilmiş mamule kadar bütün işleri mesleki eğitim gerektiren işler arasında sayar.
Kauçuk üretimi iş güvenliği: prosesi tanıyarak başlayın
Bursa’daki otomotiv yan sanayisine conta, hortum, keçe ve titreşim takozu gibi parçalar üreten kauçuk işletmelerinde üretim, plastik enjeksiyondan farklı bir zincir izler. Kauçuk önce dolgu maddeleri, yağlar ve vulkanizasyon kimyasallarıyla karıştırılır, merdanede işlenir, şekillendirilir ve ısı ile basınç altında pişirilir. Kauçuk üretimi iş güvenliği de bu zincirin her halkasında farklı bir tehlikeyle karşılaşır:
| Aşama | Başlıca tehlike | Ana önlem |
|---|---|---|
| Hammadde tartımı | Karbon siyahı ve kimyasal tozu, kükürt tozunda tutuşma | Kapalı tartım, lokal emiş, GBF’ye uygun KKD |
| Kapalı mikser (Banbury tipi) | Besleme ağzında rotora çekilme, piston ve boşaltma kapağında ezilme | Kilitli kapaklar, bakımda mekanik destek ve enerji kesme |
| Merdane | İki silindir arasındaki sıkışma noktası | Gövdeyle tetiklenen acil durdurma, fren testi, güvenli besleme yöntemi |
| Ekstrüzyon ve kalenderleme | Besleme ağzı, sıcak yüzey | Koruyucu, sıcak yüzey yalıtımı |
| Vulkanizasyon | Pres kapanmasında ezilme, sıcak kalıp, buhar, duman | İki el kumanda veya ışık perdesi, kalıp değişim talimatı, lokal emiş |
| Çapak alma ve son işlem | Bıçak yaralanması, kriyojenik makinede oksijen azlığı | Güvenli kesici, oksijen izleme, havalandırma |
Plastik hatlarındaki benzer riskler için ekstrüder ve granül hatları yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı kauçuğa özgü noktalara odaklanır.
Hammadde tartımı ve karışım tozu
Karbon siyahı, çinko oksit, kükürt ve hızlandırıcılar genellikle toz hâlinde tartılır. Açık tartımda toz hem solunur hem de tezgâha, zemine ve çalışanın derisine yayılır. Önlemleri kontrol hiyerarşisine göre sıralayın:
- Ön karışım veya granül form: Mümkünse kimyasalları toz yerine ön dağıtılmış veya granül formda kullanın.
- Kapalı tartım ve emiş: Tartım istasyonunda tozu kaynağında çeken lokal emiş kurun; torba boşaltmayı açık kepçeyle değil, emişli boşaltma istasyonunda yapın.
- Kükürt tozu: Kükürt yanıcı bir tozdur; birikmesini önleyin, temizlikte basınçlı hava kullanmayın ve tutuşma kaynaklarını kontrol edin. Ayrıntılar için toz patlaması riski yazımıza bakın.
- GBF: Her kimyasalın güvenlik bilgi formundaki KKD ve depolama bilgilerini tartım alanına asın.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, tehlikeli kimyasalın daha az tehlikeli olanla ikame edilmesini öncelikli önlem olarak görür. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.
Banbury mikser: besleme ağzı ve boşaltma kapağı
Kapalı mikserde (sahada çoğu zaman marka adıyla “Banbury mikser” denir) iki rotor, yukarıdan inen bir piston altında kauçuğu yoğurur; karışım alttaki boşaltma kapağından merdaneye düşer. Kazalar genellikle normal üretimde değil, müdahale anında olur:
- Besleme ağzına uzanmak: Takılan torba veya malzemeyi itmek için ağza uzanan el rotora çekilebilir. Besleme ağzı, piston kalktığında erişimi engelleyecek biçimde korunmalı ve kapaklar kilitli olmalıdır.
- Pistonun beklenmedik inişi: Hidrolik veya pnömatik sistemde kalan basınç, enerji kesildikten sonra da pistonu indirebilir. Bakımda piston mekanik destekle sabitlenir, artık basınç boşaltılır.
- Boşaltma kapağının altında çalışmak: Kapak altındaki temizlik ve bakım, kapak mekanik olarak kilitlenmeden yapılmamalıdır.
- Sıcak karışım: Boşaltılan karışım sıcaktır ve duman çıkarır; boşaltma noktasında emiş ve ısıya dayanıklı eldiven gerekir.
Mikser bakımında elektrik, hidrolik, pnömatik ve ısıtma enerjilerinin hepsi ayrı ayrı kesilip kilitlenir. Adımlar için LOTO kilitleme ve etiketleme yazımıza bakın.
Merdane makinesi güvenliği
Açık merdane, kauçuk sektörünün en eski ve en tehlikeli makinesidir. Operatör karışımı elle besler, keser, çevirir ve şerit olarak alır; bütün bunları birbirine doğru dönen iki silindirin hemen yanında yapar. Silindirler arasındaki sıkışma noktası bir eli, kolu veya eldiveni saniyeler içinde içeri çekebilir.
Merdane makinesi güvenliği için sahada şu düzeni kurun:
- Gövdeyle tetiklenen acil durdurma: Operatörün eli veya gövdesi sıkışma noktasına yaklaştığında elle aramadan çalışabilecek acil durdurma çubuğu veya teli, merdanenin önünde ve arkasında erişilebilir olmalıdır. Genel kurallar için acil durdurma butonu yazımıza bakın.
- Durma mesafesi testi: Acil durdurmanın değeri, silindirlerin ne kadar hızlı durduğuna bağlıdır. Fren performansını her vardiya başında acil durdurmayı deneyerek, düzenli aralıklarla da ölçerek kontrol edin ve kaydedin.
- Ters çevirme: Sıkışma anında silindirleri ayıracak veya ters döndürecek düzen olmalı ve çalışanlar bunu nasıl kullanacaklarını uygulamalı olarak bilmelidir.
- Besleme yöntemi: Malzeme silindirlerin üst seviyesinden değil, güvenli yükseklikten beslenir; kesme bıçakla ve elin sıkışma noktasından uzak tutulduğu bir teknikle yapılır.
- Kıyafet: Bol giysi, açık kol ve sıkışma noktasına takılabilecek eldiven kullanılmaz.
- Tek kişi, tek kumanda: Merdanede çalışırken başka biri makineyi çalıştıramamalıdır.
Vulkanizasyon presi: kapanma, sıcaklık ve buhar
Conta ve takoz üretiminde kalıplar ısıtılmış plakalar arasında, hidrolik preslerde pişirilir. Vulkanizasyon presi üç ayrı risk taşır:
- Kapanma alanı: Operatör kalıba parça yerleştirirken veya kalıptan parça alırken pres kapanırsa ezilme olur. Kapanma hareketi iki el kumanda, ışık perdesi veya kilitli koruyucu ile yalnızca eller tehlikeli bölgeden çıktıktan sonra başlamalıdır. Genel ilkeler için pres güvenliği yazımıza bakın.
- Sıcak plaka ve kalıp: Parça çıkarma, kalıp temizliği ve kalıp değişimi sırasında temas yanıkları sık görülür. Kalıp değişimi, kalıplar soğumadan yapılacaksa ısıya dayanıklı eldiven, uygun kaldırma ekipmanı ve yazılı talimatla yapılır.
- Buhar ve basınç: Buharla ısıtılan preslerde ve otoklavlarda hat ve kap basınç altındadır. Otoklav kapağı içeride basınç varken açılamayacak bir kilitleme düzenine sahip olmalıdır.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III, preslerin ve basınçlı kapların periyodik kontrolünü standart veya imalatçı daha kısa süre öngörmüyorsa en geç yılda bir ister. Vulkanizasyon preslerinizin ve otoklavlarınızın hangi kontrol grubunda değerlendirileceğini kontrolü yapacak yetkili kişiyle netleştirin.
Kauçuk dumanı ve cilt maruziyeti
Vulkanizasyon sırasında, özellikle kalıp açıldığı anda, pres üzerinde bir duman bulutu yükselir. Kauçuk dumanı tek bir madde değil, kauçuğun ve katkılarının ısıyla oluşturduğu karmaşık bir karışımdır. Bazı hızlandırıcılardan nitrozamin oluşabilir. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), kauçuk imalat sanayiinde çalışmayı insanda kanserojen etkenler grubunda (Grup 1) sınıflandırır. Bu nedenle duman, “koku” olarak değil maruziyet olarak yönetilmelidir:
- Kaynağında emiş: Pres üzerinde, kalıp açılma noktasına yakın davlumbaz veya kenar emiş kurun; emişin gerçekten dumanı çektiğini duman testiyle doğrulayın.
- Çalışma pozisyonu: Operatörün kalıp açıldığında başını dumanın içine sokmayacağı bir parça alma düzeni kurun.
- İkame: Nitrozamin oluşturma eğilimi düşük hızlandırıcı sistemlerine geçişi reçete geliştirme ekibiyle değerlendirin.
- Ölçüm: Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonucu risk değerlendirmesine işleriz.
- Cilt: Hızlandırıcılar ve bazı katkılar alerjik kontakt dermatite yol açabilir. Uygun eldiven seçimi ve el bakımını mesleki dermatit yazımızdaki gibi planlayın.
Hortum üretiminde katlar arasında solvent bazlı yapıştırıcı kullanılıyorsa, yangın ve solvent buharı ayrıca değerlendirilir. İşyeri hekimi, duman ve toz maruziyeti olan çalışanların periyodik muayenesinde solunum ve cilt bulgularını izler; gerekli tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Hortum ve conta hatlarına özgü noktalar
- Mandrel ve örgü makineleri: Hortum çekirdeğinin çekilmesinde ve tel örgü makinelerinin dönen bobinlerinde sıkışma riski vardır; dönen kısımlar kilitli koruyucu içinde olmalıdır.
- Sürekli vulkanizasyon hatları: Profil contalarda kullanılan sıcak hava, mikrodalga veya tuz banyolu hatlarda sıcak yüzey ve sıcak ortam riski öne çıkar.
- Kriyojenik çapak alma: Sıvı azotla çalışan çapak alma makinelerinde kapalı veya az havalandırılan odalarda oksijen azalabilir. Oda oksijen dedektörüyle izlenmeli, makine bakımı kapalı alan prosedürüyle yapılmalıdır.
- Elle çapak alma: Bıçak yaralanmalarını kesilmeye dayanıklı eldiven ve korumalı kesicilerle azaltın.
SİSTEMER olarak Bursa ve çevre illerdeki kauçuk ve plastik işletmelerinde risk değerlendirmesi çalışmasını makine bazında yürütüyor, iş güvenliği uzmanlığı kapsamında bu kontrollerin sahada izlenmesini planlıyoruz. Sektörün genel riskleri için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Merdane makinesinde en etkili önlem nedir?
Operatörün eli veya gövdesi sıkışma noktasına yaklaştığında elle aramadan çalışabilecek acil durdurma düzeni ve silindirleri hızla durduran bir frendir. Acil durdurmayı her vardiya başında deneyin, durma mesafesini düzenli ölçün ve besleme tekniğini uygulamalı eğitimle öğretin.
Kauçuk dumanı zararlı mı?
Evet, yönetilmesi gereken bir maruziyettir. Vulkanizasyon dumanı karmaşık bir karışımdır ve IARC kauçuk imalat sanayiinde çalışmayı kanserojen olarak sınıflandırır. Pres üstü lokal emiş, uygun çalışma pozisyonu ve ortam ölçümü temel önlemlerdir.
Kauçuk üretiminde mesleki eğitim belgesi zorunlu mu?
İşyeriniz tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaysa evet. Mesleki eğitim yönetmeliği Ek-1’in 61. satırı, kauçuk sanayiinde hamur hazırlığından şekillendirilmiş mamule kadar bütün işleri kapsar. Belgesi olmayan çalışan bu işlerde çalıştırılmamalıdır.
Vulkanizasyon presinde yanıklar nasıl önlenir?
Parça çıkarma ve kalıp temizliği için el aletleri kullanın, ısıya dayanıklı eldiven verin ve kalıp değişimini yazılı talimatla yapın. Sıcak yüzeyleri işaretleyin ve yanık ilkyardımını çalışanlara uygulamalı olarak gösterin.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.