Kesimhanede Şerit Bıçak ve Pastal Kesim Güvenliği

Kesimhane iş güvenliği neden ayrı ele alınmalı?

Dış giyim konfeksiyonu (14.21.01) tehlike sınıfı listesinde az tehlikeli sınıftadır. Bu sınıflandırma atölyenin genelini anlatır, kesimhanenin riskini değil. Dikiş bölümünde başlıca yaralanma iğne batmasıyken kesimhanede onlarca kat kumaşı tek hamlede kesen motorlu bıçaklar kullanılır; bir anlık dikkatsizlik parmak kaybına yol açabilir. Bu yüzden kesimhane iş güvenliği, konfeksiyon risk değerlendirmesinde ayrı ve ayrıntılı bir başlık olmalıdır.

Bursa ve çevre illerde tekstil ve hazır giyim üretimi yaygındır; kesimhaneler hem büyük fabrikaların içinde hem de fason çalışan küçük atölyelerde bulunur. Atölyenin genel riskleri için konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı yalnız kesim bölümüne odaklanır.

Pastal serme ve pastal kesim

Pastal kesim, kumaşın masaya kat kat serilmesi ve üzerine yerleştirilen kalıp çizimine göre tüm katların birlikte kesilmesidir. Riskler kesimden önce, serme aşamasında başlar:

• Top kumaş taşıma: Ağır toplar elle kaldırılıp serme makinesine takılır. Top kaldırma aparatı veya askılı raf kullanılmalı, ağır toplar iki kişiyle taşınmalıdır.
• Serme makinesi: Masa boyunca gidip gelen serme arabası, masa sonundaki kişiyi veya sabit bir engelle arasında kalan eli sıkıştırabilir. Arabanın hareket yolu boş tutulmalı, varsa tamponlar ve acil durdurma çalışır olmalıdır.
• Uzun masa ve uzanma: Geniş masada ortadaki kumaşa uzanmak bel yükü yaratır; masa yüksekliği ve çalışma yönü buna göre planlanmalıdır.
• Kumaş tozu: Kesim ve serme sırasında çıkan lif tozu hem solunur hem de birikerek yangın yükü oluşturur; masa altları ve aydınlatma armatürleri düzenli temizlenmelidir.

Dik bıçaklı kesim makinesi

Dik bıçaklı makine, operatörün masa üzerinde elle sürdüğü, aşağı yukarı hareket eden düz bir bıçakla kesen taşınabilir bir makinedir. Başlıca parçaları bıçak, bıçağın önündeki ayarlanabilir bıçak siperi, taban plakası ve otomatik bileyicidir.

Güvenli kullanım kuralları:

1. Siper pastal yüksekliğine ayarlanır. Siper, kesilen pastalın hemen üzerine indirilir; açıkta kalan bıçak boyu en aza iner. Siperi yukarıda bırakmak, kesim makinesi kazalarının bilinen nedenlerindendir.
2. Kumaşı tutan el bıçak hattının dışında kalır ve bu elde çelik örgü eldiven kullanılır.
3. Makine çekilmez, yönlendirilir. Operatör makineyi kesim yönünde iter; bıçağı kendine doğru getirmez.
4. Kablo yukarıdan beslenir. Masa üzerinde sürüklenen kablo bıçağın önüne düşebilir ve kesilebilir; kablo askı sistemi kullanılır, kablo ve fiş her vardiya kontrol edilir.
5. Makine park edilirken durdurulur. Bekleyen makinenin motoru kapatılır, siperi tamamen aşağı indirilir ve devrilmeyeceği bir yere bırakılır.

Şerit bıçak makinesi

Şerit bıçak makinesi sabittir: sonsuz bir şerit bıçak masanın içinden geçerek sürekli döner ve operatör kesilecek kumaş paketini bıçağa doğru iter. Hassas kesimler için kullanılır ve kumaş çoğunlukla hava yastıklı masa üzerinde kaydırılır. Burada eller bıçağa dik bıçaklı makineye göre çok daha yaklaşır.

• Bıçak koruyucusu: Kesme noktası dışında kalan bütün bıçak kapalı olmalıdır. Kesme noktasının üzerindeki kılavuz ve siper, kesilen paketin yüksekliğine göre indirilir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I 2.8, hareketli parçalarla temas riski olan ekipmanın tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucularla donatılmasını ister.
• Küçük parçalar: Küçük parçaları keserken parmakları bıçağa yaklaştırmak yerine kumaşı bir şablonla veya daha büyük bir paketin parçası olarak yönlendirin.
• Bıçak kopması: Şerit bıçak gerilim altında çalışır ve kopabilir. Yönetmeliğin Ek-I 2.7 maddesi, parçaların kırılması veya kopması riskine karşı uygun koruma önlemleri alınmasını ister; bıçak kapakları kapalı tutulur, gerginlik imalatçı talimatına göre ayarlanır.
• Çelik örgü eldiven: Kumaşı bıçağa yönlendiren elde kullanılır.

Çelik örgü eldiven: hangi elde, nasıl?

El bıçaklarına karşı kullanılan çelik örgü eldivenler için EN 1082-1 standardı esas alınır; kesimhanede de aynı tip eldivenler kullanılır. Eldiven elin ölçüsüne uymalı, halkalarda kopma olup olmadığı her vardiya başında kontrol edilmeli ve hasarlı eldiven kullanılmamalıdır. Eldiven türleri için iş eldiveni seçimi yazımıza bakın.

Bıçak bileme ve bıçak değişiminde güvenli çalışma

Kör bıçak daha fazla itme kuvveti ister; kumaş kayar, el bıçak hattına yaklaşır. Bu yüzden bileme bir verimlilik değil, güvenlik konusudur.

• Otomatik bileyici: Dik bıçaklı makinelerde bileyici zımpara bandıyla çalışır. Bileme sırasında el siperin altına sokulmaz; zımpara bandı değişimi makinenin fişi çekilerek yapılır.
• Şerit bıçak bileme taşları: Taşlar muhafaza içinde çalışır; taş değişimi ve ayarı enerji kesilip kilitlenerek yapılır.
• Bıçak değişimi: Enerji kesilir ve kilitlenir, şerit bıçağın gerginliği alınır, kesime dayanıklı eldiven kullanılır. Eski bıçak katlanıp bantla sarılarak kesici atık kabına konur; açık bırakılmaz.
• El aletleri: Kalıp ve etiket kesiminde kullanılan maket bıçakları için kendiliğinden geri çekilen bıçaklı modeller tercih edilir; makaslar keskin tutulur.

Bakım ve ayar işlerinde enerjinin nasıl kesileceğini kilitleme ve etiketleme, koruyucu tasarımını makine koruyucuları yazılarımızda anlattık. Eski veya CE işaretsiz bir kesim makineniz varsa CE’siz eski makinelerin uyumu yazımıza bakın.

Kimler kullanabilir? Görevlendirme ve eğitim

İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 8’e göre özel risk taşıyan iş ekipmanı yalnız onu kullanmak üzere görevlendirilen kişilerce kullanılır; tamir, bakım ve ayarı da bu işle özel olarak görevlendirilen kişiler yapar. Md. 11 ise ekipmanı kullanacak çalışanlara, kullanmadan önce riskler ve korunma yolları hakkında eğitim verilmesini ister.

Kesimhanede bunun pratik karşılığı şudur:

1. Kesim makinelerini kullanacak kişiler yazılı olarak belirlenir ve listesi bölümde asılır.
2. Yeni operatör, deneyimli bir kesimcinin gözetiminde makineyi tanır; siper ayarı, bileme, park etme ve acil durdurma uygulamalı gösterilir.
3. Listede olmayan kişinin makineyi “bir parça kesmek için” kullanması yasaklanır.
4. Temel eğitimin işe ve işyerine özgü riskler bölümünde kesim makineleri ayrıca anlatılır.

Kesimhane kontrol listesi

• Dik bıçaklı makinelerin siperleri çalışıyor ve pastal yüksekliğine ayarlanıyor mu?
• Şerit bıçağın kesme noktası dışındaki bölümü kapalı mı, kapaklar yerinde mi?
• Çelik örgü eldivenler sağlam, doğru bedende ve kullanımda mı?
• Kablolar askıdan besleniyor, kablo ve fişlerde hasar yok mu?
• Acil durdurma butonları çalışıyor mu?
• Bıçak değişimi ve bileme için yazılı talimat var mı?
• Kullanabilecek kişilerin listesi güncel mi?
• Masa altı, armatür ve çevrede kumaş tozu birikmiş mi?
• Kesici atık kabı var ve kullanılıyor mu?
• Top kumaş kaldırma aparatı veya taşıma düzeni var mı?

SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde tekstil sektöründeki konfeksiyon atölyelerinin kesimhanelerini ayrı bir bölüm olarak değerlendirir; makine koruyucularını, eldiven kullanımını ve görevlendirme listelerini saha turlarında kontrol eder.

Sık Sorulan Sorular

Dik bıçaklı kesim makinesinde çelik örgü eldiven hangi ele takılır?

Kumaşı tutan, yani makineyi sürmeyen ele takılır. Bu el bıçak hattına en yakın duran eldir; ancak eldiven siperin doğru ayarlanmasının yerini tutmaz.

Şerit bıçak koptuğunda ne olur, nasıl önlenir?

Gerilim altındaki şerit bıçak koptuğunda savrulabilir. Bıçak kapaklarının kapalı tutulması, gerginliğin imalatçı talimatına göre ayarlanması ve aşınmış bıçağın zamanında değiştirilmesi bu riski azaltır.

Kesimhanede kimler makine kullanabilir?

Yalnız bu makineleri kullanmak üzere görevlendirilmiş ve eğitilmiş kişiler kullanabilir. Bakım, ayar ve tamir de bu işle görevlendirilmiş kişilerce yapılır.

Az tehlikeli bir konfeksiyon atölyesinde kesimhane için ayrı risk değerlendirmesi gerekir mi?

Risk değerlendirmesi işyerinin tamamı için yapılır, ancak kesimhane bu değerlendirmede ayrı ve ayrıntılı bir başlık olmalıdır. Tehlike sınıfının az tehlikeli olması, kesim makinelerinin riskini azaltmaz.