Kısaca
Koruyucu gözlük seçimi tehlikeyle başlar: darbe ve parça sıçraması, kimyasal sıçrama ve toz, optik radyasyon için farklı göz koruyucuları gerekir. TS EN 166 işaretlerindeki mekanik dayanım harfi (F, B, A) ve kullanım alanı rakamı (3, 4, 5, 8, 9) bu seçimin anahtarıdır; çerçeve ile camın işareti farklıysa düşük olan geçerlidir. Numaralı gözlük kullanan çalışanlar için numaralı koruyucu gözlük, gözlük üstü koruyucu veya yüz siperi seçenekleri vardır ve bedeli çalışana yansıtılmaz.
Koruyucu gözlük seçimi tehlikeyle başlar
Atölyede “herkes gözlük taksın” kuralı doğrudur ama yetmez. Torna tezgâhında talaşa karşı yeterli olan çerçeveli gözlük, asit aktarımında yanlardan gelen sıçramayı durdurmaz; kaynak filtresi olmayan bir yüz siperi de ark ışınına karşı koruma sağlamaz. Koruyucu gözlük seçimi bu yüzden ürün kataloğundan değil, risk değerlendirmesinde tanımlanan tehlikeden başlar.
KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik, hangi işte hangi kişisel koruyucu donanımın gerektiğini işverenin risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlemesini ister (md. 7). Donanım işveren tarafından ücretsiz verilir (md. 6/1-e), CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşır. Genel seçim yöntemi için KKD seçimi yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı göz ve yüz korumasına odaklanıyor.
Göz için dört tehlike grubu vardır:
- Mekanik: Talaş, taşlama parçacığı, kırılan uç, tel ucu, darbe.
- Kimyasal ve toz: Sıvı sıçraması ve damlacık, ince toz, gaz ve buhar.
- Isıl: Erimiş metal sıçraması, sıcak katı parçalar.
- Optik radyasyon: Kaynak arkı, gaz kaynağı ve kesme alevi, ergitme ocaklarındaki kızılötesi ışın, lazer.
TS EN 166 işaretleri nasıl okunur?
Göz koruyucuların temel standardı TS EN 166’dır. İşaretler hem çerçevede hem camda (göz merceğinde) bulunur. Seçimde en çok işe yarayan iki işaret grubu, mekanik dayanım harfi ve kullanım alanı rakamıdır.
| İşaret | Anlamı | Nerede görülür? |
|---|---|---|
| S | Artırılmış sağlamlık | Gözlük, goggle |
| F | Düşük enerjili darbe (45 m/s) | Gözlük, goggle, yüz siperi |
| B | Orta enerjili darbe (120 m/s) | Goggle, yüz siperi |
| A | Yüksek enerjili darbe (190 m/s) | Yüz siperi |
| T | Darbe dayanımı uç sıcaklıklarda da sağlanır (F, B veya A’nın yanında) | Tüm tipler |
| 3 | Sıvı damlacığı veya sıçraması | Goggle (damlacık), yüz siperi (sıçrama) |
| 4 | İri toz parçacıkları | Goggle |
| 5 | Gaz ve ince toz | Goggle |
| 8 | Kısa devre elektrik arkı | Yüz siperi |
| 9 | Erimiş metal ve sıcak katılar (F, B veya A ile birlikte) | Goggle, yüz siperi |
| K, N | Yüzey çizilmesine dayanım, buğulanmaya dayanım | Göz merceği |
| 1, 2, 3 (optik sınıf) | 1 sürekli kullanım, 2 aralıklı, 3 ara sıra kullanım | Göz merceği |
Okurken iki kurala dikkat edin. Birincisi, çerçeve ile camın mekanik dayanım işareti farklıysa düşük olan geçerlidir: B işaretli camı F işaretli çerçeveye takmak size B koruması vermez. İkincisi, kullanım alanı rakamları (3, 4, 5) yalnız goggle ve yüz siperinde bulunur. Çerçeveli gözlüğün yan korumaları ne kadar geniş olursa olsun, kimyasal sıçramaya karşı “3” işareti taşımaz.
Taşlama gözlüğü ve yüz siperi: mekanik riskler
Mekanik risklerde seçim, parçanın hızına ve enerjisine göre yapılır:
- Talaşlı imalat ve montaj: Yan korumalı, F işaretli çerçeveli gözlük çoğu işte yeterlidir. Torna ve frezede talaşın geldiği yön ve tezgâh koruyucusunun durumu birlikte değerlendirilir; ayrıntılar torna ve frezede iş güvenliği yazımızda.
- Taşlama ve kesme: Spiral taşlamada parçacık hızı ve taş kırılması riski yüksektir. Burada taşlama gözlüğü olarak B işaretli goggle ya da gözlükle birlikte yüz siperi kullanılır. Yüz siperi alttan ve yanlardan gelen parçacığı tam kesmeyebilir; bu yüzden taşlamada yüz siperi tek başına değil, altına takılan gözlük veya goggle ile kullanılır.
- Yüksek enerjili parçalar: Kırılabilecek kalıp, kopabilecek tel veya yüksek devirli disklerle çalışmada A işaretli yüz siperi değerlendirilir.
Yüz siperi bareti takılacaksa baret ile siperin birlikte kullanılabildiği üreticinin kılavuzunda yazmalıdır. Birlikte kullanılan donanımların birbirinin korumasını azaltmaması, KKD Kullanımı Yönetmeliği md. 6/1-b’nin şartıdır.
Kimyasal gözlük: sıçrama, toz ve buhar
Kimyasal riskte ilk bakılacak belge ürünün güvenlik bilgi formudur. Formun 8. bölümü, göz ve yüz koruması için ne önerildiğini yazar; okuma yöntemi için güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımıza bakın.
| İş | Önerilen koruma | Kontrol edilecek işaret |
|---|---|---|
| Asit, baz veya solvent aktarımı | Kapalı tip kimyasal gözlük (goggle) | 3 |
| Basınçlı yıkama, yüksek hacimli aktarım | Goggle ile birlikte yüz siperi | Goggle’da 3, siperde 3 |
| İnce toz (çimento, pigment) | Kapalı tip goggle | 4 veya ince toz için 5 |
| Tahriş edici buhar ve gaz | Gaz geçirmez goggle veya tam yüz maskesi | 5 |
| Galvano ve kaplama banyoları | Goggle ve yüz siperi | 3 |
Dolaylı havalandırmalı goggle, buğulanmayı azaltır ama gaz ve buhara karşı koruma sağlamaz. Buhar riski olan işte ya havalandırmasız goggle ya da solunum koruyucuyla birlikte tasarlanmış tam yüz maskesi seçilir. Solunum koruyucuyla gözlüğün birbirini itmesi sık görülür; ikisini çalışanla birlikte deneyin.
Optik radyasyon: kaynak, ocak ve lazer
Optik radyasyonda koruyucu göz merceği, ışığı belirli bir koyuluk derecesinde (filtre numarası) süzen bir filtredir. Standartlar şöyle ayrılır:
- Kaynak filtreleri (TS EN 169) ve kaynak koruyucuları (TS EN 175): Filtre numarası kaynak yöntemine ve akım şiddetine göre filtre üreticisinin tablosundan seçilir. Otomatik kararan filtreler TS EN 379’a uygundur.
- Ultraviyole (TS EN 170) ve kızılötesi (TS EN 171) filtreler: Ergitme ocağı, cam ve döküm işlerinde kızılötesi filtreli koruyucu değerlendirilir.
- Lazer (TS EN 207): Lazer koruyucu gözlük, lazerin dalga boyuna ve gücüne göre seçilir; başka bir lazer için verilen gözlük koruma sağlamayabilir. Lazer kesimdeki koşullar için lazer kesim tezgâhı yazımıza bakın.
Kaynakçının yanında çalışan yardımcı, taşlamacı ve forklift operatörü de ark ışınından etkilenir. Kaynak perdesi bu kişilerin korunmasında önceliklidir; kaynağa yakın çalışan yardımcıya da uygun filtreli göz koruyucu verilir. Kaynakçıya özgü diğer riskler için kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Numaralı koruyucu gözlük ve diğer çözümler
Numaralı gözlük kullanan çalışan için normal gözlük koruyucu değildir: camı darbeye karşı test edilmemiştir ve yan koruması yoktur. Dört çözüm vardır:
- Numaralı koruyucu gözlük: Çerçeve ve camı TS EN 166’ya göre işaretlenmiş, çalışanın numarasına göre hazırlanmış gözlük. Sürekli gözlük kullanan ve gün boyu göz koruması gereken çalışan için en konforlu çözümdür. Camların, çerçeve üreticisinin öngördüğü sisteme göre hazırlanması gerekir; işaretsiz bir cam koruyucu çerçeveye takılırsa koruma kaybolur.
- Gözlük üstü koruyucu gözlük: Kendi gözlüğünün üzerine takılacak şekilde tasarlanmış koruyucu. Ara sıra koruma gerekenler ve ziyaretçiler için uygundur.
- Gözlük üstüne uygun goggle: Kimyasal ve toz riskinde, iç hacmi gözlüğü alacak goggle seçilir.
- Yüz siperi: Gözlük üzerinde kullanılabilir, ancak mekanik riskte altına koruyucu gözlük gerekir.
Hangi çözümün seçileceği, maruziyet süresine ve tehlikenin türüne göre belirlenir. Numaralı koruyucu gözlük de bir kişisel koruyucu donanımdır; işveren tarafından ücretsiz verilir ve 6331 sayılı Kanun md. 4’e göre İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Görme kusuru olan çalışanın durumu işyeri hekimiyle birlikte değerlendirilir.
Standartlara uygun ve CE işaretli KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir; diğer tutarları İSG idari para cezaları aracında görebilirsiniz. İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde göz ve yüz koruyucularını görev bazında KKD matrisine işliyor, ürün denemesini çalışanlarla birlikte yapıyoruz. Metal işleyen işletmeler için metal ve makine sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Taşlamada yüz siperi tek başına yeterli mi?
Hayır. Yüz siperi yüzü korur ama alttan ve yanlardan gelen parçacığı tam kesmeyebilir. Taşlamada yüz siperi, altına takılan koruyucu gözlük veya goggle ile birlikte kullanılır.
Kimyasal gözlükte hangi işarete bakılır?
Sıvı sıçramasına karşı koruma için goggle veya yüz siperinde TS EN 166’daki “3” kullanım alanı işareti aranır. İnce toz için 4 veya 5, gaz ve buhar için 5 işareti gerekir. Ürünün güvenlik bilgi formundaki 8. bölüm de seçiminizi doğrulamalıdır.
Numaralı koruyucu gözlüğün parasını kim öder?
İşveren. Numaralı koruyucu gözlük bir kişisel koruyucu donanımdır; KKD Kullanımı Yönetmeliği’ne göre ücretsiz verilir ve 6331 sayılı Kanun md. 4’e göre İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
Çerçeve ve camın işaretleri farklıysa hangisi geçerlidir?
Mekanik dayanımda düşük olan işaret geçerlidir. F işaretli çerçeveye B işaretli cam takılırsa gözlük F düzeyinde koruma sağlar.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.