Torna ve Frezede Dönen Parça Riskleri

Torna kazaları nasıl olur?

Konvansiyonel torna ve frezedeki ağır kazaların ortak noktası çoğu zaman tek bir saniyedir: dönen aynaya, iş parçasına veya kesiciye bir kol, eldiven ya da saç değer ve tezgâh durmadan uzuv içeri çekilir. Torna iş güvenliği bu nedenle CNC’den farklı bir dikkat ister. CNC’de işleme kapalı kabinde yapılır; konvansiyonel tezgâhta ise operatörün eli, ölçü aleti ve eğesi dönen parçaya birkaç santim mesafededir.

Sahada karşılaştığımız torna kazaları genellikle dört kalıba oturur:

Aynada unutulan anahtar: Tezgâh çalıştırıldığında ayna anahtarı fırlar; operatöre ya da yakındaki bir çalışana çarpar.
Dönen parçaya kapılma: Bol kol, açık önlük, kravat, kolye, uzun saç veya eldiven dönen parçaya ya da mile sarılır.
Tezgâh dönerken elle müdahale: Ölçü almak, talaş çekmek, zımpara kâğıdını elle parçaya bastırmak.
Fırlayan parça veya kesici: Yetersiz sıkılan parçanın aynadan kurtulması, kırılan freze çakısı.

Bursa ve çevre illerdeki metal işleme atölyelerinde, özellikle bakım, kalıphane ve tamir bölümlerinde konvansiyonel tezgâhlar hâlâ yaygın biçimde kullanılır. Talaşlı imalat ve kaynak işleri (25.53.01) 2025 tehlike sınıfı listesinde tehlikeli sınıftadır; asgari uzman ve hekim sürenizi İSG yükümlülük hesaplayıcı ile görebilirsiniz. CNC tezgâhlarına özgü kapı kilidi ve bor yağı konularını CNC operatörü iş güvenliği yazımızda ayrıca ele aldık.

Ayna anahtarı: en basit ve en tehlikeli hata

Ayna anahtarı üniversal aynanın çenelerini sıkmak için kullanılır. İşlem bitince aynada kalırsa, tezgâh çalıştırıldığı anda fırlayan bir cisme dönüşür. Önlemler basittir ama istisnasız uygulanmalıdır:

Yaylı anahtar kullanın. Yaylı (kendinden atılan) anahtar, el bırakıldığında aynadan dışarı itilir ve aynada takılı kalamaz.
Anahtar elden bırakılmaz. Sıkma bitince anahtar ya elde kalır ya da tezgâhtaki sabit yuvasına konur. “Bir saniyeliğine” aynada bırakmak da yasaktır.
Kilitlemeli ayna koruyucusu kullanın. Ayna koruyucusu açıkken iş mili dönmemelidir. Yeni tezgâhlarda bu koruyucu genellikle kilitlemeli gelir; eski tezgâhlara sonradan takılabilir.
Çalıştırmadan önce gözle kontrol edin. Ayna, punta ve araba üzerinde unutulmuş anahtar, ölçü aleti veya bez olmadığına bakılır.

Dönen parçaya kapılma: giysi, saç, takı ve eldiven

Dönen bir mil veya ayna, değdiği kumaşı saniyeler içinde sarar. Sarılma başladığında önce kol, ardından gövde parçaya doğru çekilir; acil durdurma butonuna uzanmaya çoğu zaman vakit kalmaz. Bu yüzden dönen parçaya kapılma riskinde asıl önlem, temas edebilecek her şeyi baştan ortadan kaldırmaktır:

Risk	Neden tehlikeli?	Kural
Bol veya kolu açık iş elbisesi	Kol ağzı ya da önlük ucu dönen parçaya takılır	Kolları bilekte kapanan, dar kesim iş elbisesi giyilir; önlük ve yelek kapalı tutulur
Uzun saç	Saç dönen mile dolanır	Saç toplanır, bone veya şapka içine alınır
Yüzük, saat, kolye, kravat	Metal ya da zincir sarılır, parmak ve boyun yaralanmalarına yol açar	Tezgâh başında takı ve kravat çıkarılır
Eldiven	Kumaş ve deri eldiven, kesilmeye dayanıklı olanlar dahil, dönen parçaya kapılıp eli içeri çeker	Dönen parça yakınında eldiven takılmaz
Cepteki bez veya üstüpü	Sarkan bez parçaya takılır	Bez cepten sarkıtılmaz, tezgâh üstünde bırakılmaz

Eldiven kuralı sahada en çok itiraz edilen kuraldır; operatör keskin talaştan ve sıcak parçadan korunmak ister. Doğru ayrım şudur: eldiven, makine durmuşken yapılan parça bağlama, talaş toplama ve çapak alma işleri içindir. İş mili dönerken parçaya yakın çalışılacaksa eldiven çıkarılır. Hangi işte hangi eldivenin seçileceğini iş eldiveni seçimi yazımızda anlattık.

Bir başka klasik hata, dönen parçaya zımpara kâğıdını elle bastırarak yüzey parlatmaktır. Kâğıt parçaya sarılır ve parmakları da beraberinde çeker. Parlatma gerekiyorsa uzun saplı bir zımpara tutucu kullanılır. Eğeyle çapak alırken eğe mutlaka saplı olur ve kol, aynanın üzerinden uzanmayacak şekilde tutulur.

Freze iş güvenliği: kesici, bağlama ve tabla hareketi

Frezede dönen eleman iş parçası değil kesicidir; risk, elin çakıya yaklaştığı anlarda yoğunlaşır. Freze iş güvenliği için temel kurallar şunlardır:

Parça bağlama: Parça mengeneye veya tablaya sağlam bağlanır. Mengene kolu ve bağlama anahtarları çalıştırmadan önce tabladan alınır.
Kesici koruyucusu: Çakıyı çevreleyen ayarlanabilir siper, işleme bölgesine elle yaklaşmayı sınırlar ve talaşın operatöre savrulmasını azaltır.
Ölçüm ve talaş: Kesici dönerken ölçü alınmaz; talaş elle veya fırçayla çakının yanından çekilmez.
Takım değiştirme: Çakı veya pens değiştirilirken iş mili durdurulur ve enerji kesilir. Keskin kesici, kesilmeye dayanıklı eldivenle ya da bezle tutulur.
Tabla hareketi: Otomatik ilerleme açıkken tablanın hareket alanında el, ölçü aleti veya parça bırakılmaz; tabla sonu durdurucuları ayarlanır.

Tornada da frezede de acil durdurma butonu, operatörün çalışma konumundan elini uzatarak ulaşabileceği yerde olmalı ve vardiya başında denenmelidir. Butonun yeri ve test yöntemi için acil durdurma butonu yazımıza bakabilirsiniz.

Talaş temizliği kuralları

Talaş, torna ve frezede en sık el yaralanması nedenlerinden biridir. Uzun, spiral talaş keskin ve sıcaktır; parçaya sarılmışken çekildiğinde eli de sürükleyebilir. Uygulanacak kurallar:

Talaş yalnızca tezgâh durduktan sonra alınır. Dönen parçaya sarılan talaş için önce tezgâh durdurulur.
Elle değil, aletle alınır. Talaş kancası, fırça veya uygun bir kürek kullanılır; çıplak elle talaş çekilmez.
Basınçlı havayla vücut veya giysi temizlenmez. Basınçlı hava, talaşı ve kesme sıvısını göze ve cilde savurur. Tezgâh temizliğinde de fırça veya vakum tercih edilir.
Uzun talaş kaynağında önlenir. Talaş kırıcılı kesici uç ve uygun kesme değerleri, parçaya sarılan talaşı azaltır.
Gözlük her zaman takılır. Talaş siperi olsa bile koruyucu gözlük tezgâh başında çıkarılmaz.
Zemin temiz tutulur. Talaş ve kesme sıvısıyla kayganlaşan zemin, operatörün dönen parçaya doğru kaymasına yol açabilir.

Eğitim, mesleki belge ve periyodik kontrol

Tornacılık, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışanların mesleki eğitimini düzenleyen yönetmeliğin Ek-1 listesinde yer alır. 25. satır, “10 kg’yi aşan tornacılık, tesviyecilik gibi talaşlı imalat ve taşlama işleri”dir. Bu işlerde çalışacak kişinin işe alınmadan önce işe uygun bir mesleki eğitim belgesi olmalıdır; ayrıntılar mesleki eğitim belgesi zorunluluğu yazımızdadır.

İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 11, ekipmanı kullanacak çalışana kullanmadan önce riskler ve korunma yolları hakkında eğitim verilmesini ister. Yeni operatör; acil durdurmanın yerini, ayna koruyucusunun işlevini, anahtar kuralını ve talaş alma yöntemini tezgâh başında uygulamalı olarak göstermeden tek başına bırakılmamalıdır.

Torna ve freze tezgâhları Ek-III’teki tabloda yer alır: standartta veya imalatçı talimatında daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir periyodik kontrol yapılır. Torna tezgâhları TS EN ISO 23125, freze tezgâhları TS EN 16090-1 kriterlerine göre kontrol edilir. Tablonun tamamı için iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın. Tezgâhta bakım veya ayar yapılırken enerjinin kilitlenmesi için kilitleme ve etiketleme yazımız yol gösterir.

Torna iş güvenliği için vardiya başı kontrol listesi

Ayna koruyucusu yerinde mi, açıldığında iş mili duruyor mu?
Ayna anahtarı yaylı mı, yuvasında mı?
Acil durdurma butonu çalışıyor mu?
Talaş siperi ve freze kesici koruyucusu yerinde mi?
Ayna çeneleri, punta ve mengene sağlam mı?
Operatörün kolları kapalı, saçı toplu, takısı çıkarılmış mı?
Talaş kancası, fırça ve koruyucu gözlük tezgâh başında mı?
Zemin talaş ve yağdan temiz mi?

Bu listeyi tezgâh başına asmak ve ustabaşının haftada bir habersiz kontrol etmesi, “bir saniyelik” alışkanlıkların erken yakalanmasını sağlar. Atölye düzeyindeki kontrol maddeleri için talaşlı imalat atölyesi kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz. Konvansiyonel tezgâhların risk değerlendirmesi, talimatları ve operatör eğitim planı SİSTEMER’in iş güvenliği uzmanlığı hizmeti kapsamında hazırlanır. Sektörün diğer riskleri için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Torna tezgâhında eldiven takılır mı?

İş mili dönerken parçaya yakın çalışılacaksa takılmaz; eldiven dönen parçaya kapılıp eli içeri çeker. Makine dururken yapılan parça bağlama, talaş toplama ve çapak alma işlerinde kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılır.

Ayna anahtarı neden yaylı olmalı?

Yaylı anahtar, el bırakıldığında aynadan kendiliğinden dışarı çıkar. Böylece aynada unutulamaz ve tezgâh çalıştırıldığında fırlayamaz.

Talaş basınçlı havayla temizlenebilir mi?

Vücut ve giysi basınçlı havayla temizlenmez. Tezgâhta da talaşı göze savuracağı için fırça, kanca veya vakum tercih edilir; basınçlı hava kaçınılmazsa düşük basınçlı tabanca ve gözlük kullanılır.

Eski torna tezgâhına ayna koruyucusu takmak zorunlu mu?

İş Ekipmanları Yönetmeliği md. 6’ya göre işveren, işyerinde kullanılan her iş ekipmanının Ek-I’deki asgari gereklere uygun olmasını sağlar; hareketli parçalarla temas riski taşıyan tezgâh da buna dahildir. Eski tezgâhlar için iyileştirme yolları CE’siz eski makinelerin uyumu yazımızdadır.

Torna ve freze tezgâhı ne sıklıkla kontrol edilir?

Standartta veya imalatçı talimatında daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir, EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilerce periyodik kontrol yapılır. Operatör ise her vardiya başında koruyucuları ve acil durdurmayı gözle ve deneyerek kontrol eder.