Lastik Değişimi ve Şişirmede Patlama Riski

Lastik şişirmede patlama nasıl olur?

Bir binek otomobil lastiği ile bir kamyon veya iş makinesi lastiği arasındaki fark yalnızca boyut değildir. Büyük lastik hem daha yüksek basınçla hem de çok daha büyük bir hava hacmiyle çalışır; içinde depolanan enerji de buna göre artar. Bu enerji kontrolsüz biçimde boşaldığında lastik, jant parçaları ve hava, şişirme yapan kişiye doğru büyük bir hızla fırlar. Lastikçi kazaları bu yüzden çoğu zaman bir sıkışma veya kesik değil, ağır künt travma olarak sonuçlanır. Büyük lastiklerde lastik şişirme kafesi de bu nedenle bir tercih değil, temel önlemdir.

İki ayrı mekanizma vardır:

Jant patlaması: Özellikle çok parçalı jantlarda, kilit halkası veya yan halka yerine tam oturmadan lastik şişirilirse ya da parçalar uyumsuzsa halka basınç altında yerinden fırlar. Halka çoğunlukla jantın yan yüzünden dışarı doğru, yani o yüzün karşısında duran kişiye doğru fırlar.
Lastik patlaması: Düşük basınçla veya aşırı yükle yol almış çelik kuşaklı bir lastiğin yanağındaki teller zayıflar. Lastik yeniden şişirildiğinde yanak, çevresi boyunca bir fermuar gibi yırtılabilir. Aşırı şişirme, darbe hasarı ve ısı da patlama nedenidir.

Şişirme kafesi ve uzaktan şişirme düzeni bu iki mekanizmanın da ortak cevabıdır: patlama olursa enerjiyi kafes karşılar, çalışan ise fırlama yolunun dışında durur.

Riskli lastik ve jant türleri

Lastik veya jant	Neden riskli?	Özel önlem
Çok parçalı jant (iş makinesi, bazı eski ağır vasıtalar)	Kilit halkası basınçla fırlayabilir	Parçaların uyumu ve oturması kontrol edilir; şişirme yalnız kafeste
Tek parçalı ağır vasıta jantı	Yüksek basınç ve büyük hava hacmi	Şişirme kafeste veya bariyer arkasında, uzaktan
İş makinesi lastikleri	Çok büyük hacim; sahada değişim	Sahaya uygun kafes veya bariyer, lastik manipülatörü
Düşük basınçla yol almış lastik	Yanak tellerinde görünmeyen hasar	Araçtan sökmeden önce tamamen indirme, ayrıntılı muayene
Korozyonlu, çatlak veya eğilmiş jant	Basınç altında parçalanabilir	Kullanımdan çıkarma
Kaynak veya ısı görmüş jant	Malzeme yapısı bozulur; lastik içinde yanıcı gaz oluşabilir	Kullanımdan çıkarma; jant asla ısıtılmaz

Çok parçalı jantlarda farklı tip ve imalatçıların parçalarını birbirine karıştırmayın. Görünüşte uyan bir kilit halkası, basınç altında yuvasından çıkabilir.

Lastik şişirme kafesi ve uzaktan şişirme

6331 sayılı Kanun md. 4 gereği işveren, lastik değişimi ve şişirmedeki riskleri risk değerlendirmesi ile belirler ve gerekli önlemleri alır. Uluslararası uygulamada sık başvurulan kaynak, ABD iş güvenliği idaresinin OSHA 1910.177 standardıdır. Bu standart büyük taşıt jantlarının bakımı için şu temel kuralları koyar:

Çok parçalı jantlı lastikleri şişirmek için işveren bir kısıtlama düzeneği, yani kafes, raf veya benzeri bir donanım sağlar.
Tek parçalı jantlı büyük taşıt lastikleri yalnızca bir kısıtlama düzeneği içindeyken veya bir bariyerin arkasında şişirilir.
Hava hattında mandallı (klipsli) şişirme ucu, hat üzerinde manometreli bir vana veya önceden ayarlanabilen bir regülatör ve ucu vanaya bağlayan yeterli uzunlukta hortum bulunur.
Çalışanlar şişirme sırasında fırlama yolunun dışında durur.

Bu düzenin anlamı şudur: mandallı uç supaba takıldıktan sonra çalışan, şişirmeyi lastiğin başında eğilerek değil, birkaç metre uzaktaki vanadan ve manometreye bakarak kontrol eder. Lastiğe tekme atarak veya elle bastırarak basınç kontrolü yapılmaz.

Ağır vasıta lastik değişimi adım adım

Atölyede yapılan bir ağır vasıta lastik değişimi için güvenli sıra şöyledir:

Aracı güvenceye alın: Araç düz zeminde durur, el freni çekilir, tekerlekler takozlanır. Kaldırma krikoyla yapılır, araç sehpaya oturtulmadan altında veya yanında çalışılmaz. Kriko ve sehpa kurallarını oto tamir atölyelerinde İSG yazımızda anlattık.
Söküm öncesi indirme: Lastik düşük basınçla yol aldıysa veya lastikte ya da jantta hasar görülüyor ya da şüpheleniliyorsa, teker araçtan sökülmeden önce supap iğnesi çıkarılarak lastik tamamen indirilir. OSHA 1910.177 bu kuralı çok parçalı jantlar için, önerilen basıncın %80’i veya altında yol alınmış lastikler için açıkça yazar.
Jantı lastikten ayırmadan önce: Lastiğin tamamen indiğini supap iğnesi çıkarılmış olarak doğrulayın.
Muayene: Jantta çatlak, korozyon, eğilme ve kilit halkası yuvasında hasar; lastikte yanak çatlağı, kabarma ve tel görünmesi kontrol edilir. Kusurlu parça kullanılmaz.
Montaj: Lastik topuğu ve jant, uygun montaj pastasıyla yağlanır. Yanıcı madde, yakıt veya sprey kullanılmaz.
Şişirme: Lastik kafese konur, mandallı uç takılır, çalışan fırlama yolunun dışından vana ve manometreyle şişirir. Basınç, lastik imalatçısının belirttiği değeri aşmaz.
Kontrol: Şişirme sonrası lastiğin ve kilit halkasının oturması gözle kontrol edilir. Şişirilmiş bir çok parçalı jantta parçaları oturtmak için çekiçle vurulmaz.

Atölyede şişirme alanının düzeni

Kafes tek başına yeterli değildir; çevresindeki alanın da patlamaya göre düzenlenmesi gerekir. Atölye yerleşimini planlarken şunlara dikkat edin:

Ayrı şişirme alanı: Kafesi, atölyenin geçiş yolları ve diğer çalışma tezgâhlarından uzak bir köşeye yerleştirin. Kafesin önü ve yan yüzlerinin karşısı, şişirme sırasında kimsenin durmayacağı bir alan olarak zemine işaretlenmelidir.
Vana konumu: Uzaktan şişirme vanası ve manometre, çalışanın fırlama yolunun dışında ve kafesi görebileceği bir noktada sabitlenmelidir. Hortum, bu noktaya rahatça ulaşacak uzunlukta olmalıdır.
Müşteri ve sürücüler: Lastik değişimini bekleyen sürücüler ve müşteriler şişirme alanından uzak tutulmalı, bekleme yeri ayrı belirlenmelidir.
Duvar ve tavan: Kafesin hemen yanında pencere, cam bölme veya kolay kırılan malzeme bulunmamalıdır.
Gürültü: Darbeli somun sökme makineleri ve hava tahliyesi yüksek gürültü üretir; kulak koruyucu seçimi için kulak koruyucu seçimi ve SNR yazımıza bakabilirsiniz.

Yol kenarında ve şantiyede lastik değişimi

Atölye dışındaki lastik değişimi iki ek risk taşır: trafik ve kafes eksikliği.

Trafik: Yol kenarında değişim yapan çalışan, yanından geçen araçlara karşı korunmasızdır. Aracı mümkünse ana yoldan ayrılmış güvenli bir alana çekin, uyarı üçgeni ve işaretleme yapın, yüksek görünürlüklü yelek giyin. Sürücülerin yol riskleri için şirket şoförleri ve sürücüler yazımıza bakabilirsiniz.
Kafessiz şişirme: Sahada kafes yoksa lastik araçtan sökülmeden ve bariyer ya da araç gövdesinin arkasından, uzaktan şişirme düzeniyle şişirilir; kimse lastiğin yan yüzünün karşısında durmaz.
İş makinesi lastikleri: Ağırlıkları nedeniyle elle taşınmaz; lastik manipülatörü veya uygun kaldırma ekipmanı kullanılır. Ekipmanın günlük kontrolü için iş makinesi operatörü yazımız yol gösterir.

Kompresör, hortum ve ekipman kontrolü

Şişirme düzeninin güvenilirliği hava kaynağına da bağlıdır:

Kompresör tankları basınçlı kaptır ve İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yılda bir periyodik kontrole tabidir. Kontrol ayrıntıları için basınçlı kap ve kompresör tankı yazımıza bakın; kontrolleri periyodik kontrol hizmetimizle planlayabilirsiniz.
Şişirme hattındaki manometrenin doğru gösterdiğinden emin olun; şüpheli manometreyle şişirme yapmayın.
Hortum ve rakorlarda çatlak, şişme ve gevşeklik olup olmadığını haftalık kontrol edin.
Regülatörü, şişirilen lastik türünün azami basıncını aşmayacak şekilde ayarlayın.

Eğitim, KKD ve kaza sonrası

Lastik değişimi yapan çalışana işe başlamadan önce en az iki saatlik, yüz yüze ve uygulamalı işe başlama eğitimi verilir; bu eğitimde kafes kullanımı, fırlama yolu ve söküm öncesi indirme kuralı sahada gösterilmelidir. Kişisel koruyucu olarak darbeye dayanıklı gözlük veya yüz siperi, kulak koruyucu, iş eldiveni ve burnu çelik iş ayakkabısı kullanılır. Kişisel koruyucu, kafesin ve uzaktan şişirmenin yerine geçmez.

Patlama sonrası yaralanmalar çoğu zaman ağır travmadır: 112 aranır, yaralı hareket ettirilmez, kanama kontrol altına alınır. Ezilme ve uzuv yaralanmalarında ilk müdahale için uzuv kopması ve ezilmede ilkyardım yazımıza bakın. İş kazası, kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir.

Bursa ve çevre illerdeki filo bakım atölyeleri, lojistik firmaları ve iş makinesi parkı olan şantiyeler için iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde lastik değişim talimatını işletmenin ekipmanına göre hazırlıyoruz. Lojistik sektörüne yaklaşımımız lojistik ve depo sayfamızda; kompresör ve kaldırma ekipmanlarının kontrol tarihleri İSG takvimi aracındadır.

Sık Sorulan Sorular

Lastik şişirme kafesi zorunlu mu?

İşveren, 6331 sayılı Kanun gereği riskleri değerlendirip gerekli önlemi almakla yükümlüdür. Ağır vasıta ve iş makinesi lastiklerinde kafes veya bariyer ile uzaktan şişirme, uluslararası uygulamada kabul gören temel önlemdir; risk değerlendirmenizde bu önlemi esas almanızı öneririz.

Jant patlaması ile lastik patlaması arasındaki fark nedir?

Jant patlamasında çok parçalı jantın kilit halkası veya yan halkası basınç altında yerinden fırlar. Lastik patlamasında ise lastiğin kendisi, çoğu zaman düşük basınçla yol almaktan zayıflamış yanağından yırtılır. Her ikisinde de korunma kafes, uzaktan şişirme ve fırlama yolunun dışında durmaktır.

Düşük basınçla yol almış lastik neden tehlikelidir?

Düşük basınçta lastik yanağı fazla esner ve içindeki çelik teller zayıflar. Bu hasar dışarıdan görünmeyebilir. Lastik yeniden şişirildiğinde yanak aniden yırtılabilir; bu yüzden böyle bir lastik sökülmeden önce tamamen indirilir ve ayrıntılı muayene edilir.

Binek araç lastiklerinde de kafes gerekir mi?

Binek araç lastiklerinde basınç ve hava hacmi daha düşüktür; OSHA 1910.177 de kapsamını büyük taşıt jantlarıyla sınırlar. Yine de lastik sökme-takma makinesinin talimatına uyulmalı, topuk oturtma sırasında imalatçının belirttiği basınç aşılmamalı ve lastiğin üzerine eğilerek şişirme yapılmamalıdır.

Lastik takılıyken jant kaynatılabilir mi?

Hayır. Jant hiçbir koşulda ısıtılmaz veya kaynatılmaz. Isı, lastiğin içinde yanıcı gazlar oluşturarak patlamaya yol açabilir ve jant malzemesini zayıflatır.